METALL ZAVODLARI ISHCHILARINING TISH KASALLIKLARI BILAN OG'RISHI

Dekabr, 2025-Yil 28 METALL ZAVODLARI ISHCHILARINING TISH KASALLIKLARI BILAN OG‘RISHI Begzod Ergashovich Babamuratov Ilmiy rahbar. Saidova Gulnoz Alisher qizi Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Tibbiyot fakulteti Stomatologiya yo‘nalishi 3-kurs talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17839260 KIRISH Metallurgiya sanoati ishlab chiqarish texnologiyasining murakkabligi, yuqori harorat, mexanik zarrachalar, metall changlari va kimyoviy gazlarning doimiy mavjudligi bilan ajralib turadi. Bunday omillar nafaqat nafas tizimi yoki teriga, balki og‘iz bo‘shlig‘i va tishlar salomatligiga ham sezilarli darajada zarar yetkazadi. Metall zavodlari ishchilari ayniqsa temir, alyuminiy, mis, rux, marganes va boshqa metall oksidlari bilan nafas olish orqali bevosita aloqa qiladi. Metall changlarining tish emaliga yopishishi, shilliq qavatga ta’siri va og‘iz bo‘shlig‘i mikroflorasini o‘zgartirishi tufayli stomatologik kasalliklar ushbu kasb vakillari orasida umumiy aholiga nisbatan ancha ko‘p uchraydi. Metall ishlab chiqarish jarayonida haroratning keskin o‘zgarishi, ish sharoitining quruqligi, smenali rejim, gigiyenik imkoniyatlarning cheklanganligi tish emalining himoya qobiliyatini pasaytirib, karies, parodontit va og‘iz shilliq qavatining yallig‘lanish kasalliklarini kuchaytirishi mumkin. Shu bois, metallurgiya sanoati ishchilari orasida stomatologik kasalliklarning tarqalishini o‘rganish muhim gigiyenik va tibbiy ahamiyatga ega. MAQSAD Metall zavodlari ishchilari orasida uchraydigan tish kasalliklari tarqalishini baholash, asosiy zararli ishlab chiqarish omillarini aniqlash va stomatologik kasallanishning oldini olishga qaratilgan ilmiy asoslangan profilaktik chora-tadbirlarni ishlab chiqish. 1. Metall ishlab chiqarish muhitining stomatologik xavf omillari 1.1. Metall changlari va aerozollar Metallurgiya jarayonlarida turli xil aerozollar hosil bo‘ladi:  temir, rux, marganes oksidlari,  mis va alyuminiy changlari,  elektrod tutuni va payvandlash tutuni. Bu moddalar:  tish emalining yuzasiga yopishadi,  pH muvozanatini o‘zgartiradi,  emalning eruvchanligini oshiradi,  shilliq qavatda tirnash xususiyati keltirib chiqaradi. Natijada karies va eroziya xavfi oshadi. 1.2. Yuqori harorat va quruq muhit Metall eritish, quyish yoki payvandlash jarayonida:  atrof-muhit harorati keskin ko‘tariladi,  og‘iz bo‘shlig‘i tez quriydi, Dekabr, 2025-Yil 29  so‘lak ishlab chiqarish kamayadi. So‘lak kam bo‘lganda tishda himoya qatlami susayadi, bu esa kariesning tez rivojlanishiga olib keladi. 1.3. Kimyoviy gazlar va yon mahsulotlar Metallurgiya zavodlarida quyidagi moddalar ajraladi:  karbon oksidi,  oltingugurt birikmalari,  azot oksidlari,  ftor va xlor izlari. Ular og‘iz shilliq qavati va parodont to‘qimasining yallig‘lanishiga sabab bo‘lishi mumkin. 1.4. Mehnat sharoitining fiziologik ta’siri  kuchli jismoniy zo‘riqish,  smenali ish rejimi,  notekis ovqatlanish,  stress. Bu omillar immunitetni pasaytirib, yallig‘lanish jarayonlarini kuchaytiradi. 2. Metall zavodi ishchilarida uchraydigan asosiy tish kasalliklari 2.1. Karies va tish emali eroziyasi Metall changlarining tish yuzasida to‘planishi pH muvozanatini kislotali tomonga o‘tkazadi. Natijada:  emalning minerallashuvi kamayadi,  eroziya jarayoni boshlanadi,  karies o‘choqlari tez shakllanadi. Alyuminiy changlari emalni eng ko‘p yemiruvchi omillardan biri sifatida qayd etilgan. 2.2. Parodont kasalliklari Ishchilarda quyidagilar ko‘p uchraydi:  gingivit,  parodontit,  alveolyar suyakning rezorbsiyasi,  tishlarning bo‘shashishi. Metall aerozollari parodont to‘qimasida surunkali yallig‘lanish jarayonini qo‘zg‘atadi. 2.3. Og‘iz shilliq qavati kasalliklari  stomatit,  cheilIt (lab chetlarining yallig‘lanishi),  eroziya va yaralar,  metall allergiyasiga bog‘liq reaksiyalar. Mis va nikel aerozollari ko‘pincha allergik stomatit chaqiradi. 3. Profilaktika va sog‘liqni saqlash choralari 3.1. Ish joyida amalga oshiriladigan chora-tadbirlar  shamollatish tizimlarini kuchaytirish,  respirator va maxsus niqoblardan foydalanish,  ishchilarni davriy tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish,  metall changlari yig‘ilishini kamaytirish uchun gigiyenik tozalashni kuchaytirish. Dekabr, 2025-Yil 30 3.2. Shaxsiy profilaktika  tishlarni muntazam to‘g‘ri parvarish qilish,  ftorli va remineralizatsiyalovchi pastalardan foydalanish,  ish smenasidan so‘ng og‘iz bo‘shlig‘ini antiseptik eritmalar bilan chayish,  shirin ichimliklar va tamaki mahsulotlarini cheklash,  yiliga kamida ikki marta stomatolog ko‘rigiga borish. Metall zavodlari ishchilarida tish kasalliklari rivojlanish xavfi ishlab chiqarish muhitidagi metall changlari, yuqori harorat, kimyoviy gazlar va gigiyenik imkoniyatlarning cheklanganligi bilan kuchayadi. Karies, parodontit va shilliq qavat kasalliklari ushbu kasb egalarida ko‘p uchraydi. Ish joyida gigiyena choralari va shaxsiy profilaktika tadbirlarining kuchaytirilishi stomatologik kasallanishni sezilarli kamaytirishga yordam beradi. ADABIYOTLAR 1. WHO. Occupational exposure to metals and oral health effects. Geneva, 2021. 2. Baxter P. J., Aw T.-C. Hunter’s Diseases of Occupations. CRC Press, 2020. 3. Klausen B. Metal dust exposure and periodontal diseases among industrial workers. Industrial Health Journal, 2019; 57(4): 378–386. 4. Nielsen G. D., et al. Health effects of inhalation exposure to metal aerosols. Toxicology Review, 2018. 5. Suyunova G., Abdukarimov M. Metallurgiya sanoatida stomatologik xavflar. O‘zbekiston Stomatologiya Jurnali, 2022; 1(3): 21–29. 6. Arndt M. Oral mucosal changes in workers exposed to welding fumes. Occupational Medicine, 2020; 70(6): 425–432. 7. Lang N., Bartold P. Periodontology: Foundations and Clinical Practice. WileyBlackwell, 2018. 8. European Agency for Safety and Health at Work. Metal dust exposure report. EUOSHA, 2020. 9. Xalilov D., To‘laganov U. Metall changlari tish emaliga ta’siri. Tibbiy Gigiyena Jurnali, 2021; №4: 14–20. 10. ADA Scientific Report. Industrial hazards and dental health. American Dental Association, 2019.