TIL TA'LIMIDA LISONIY KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLINGVISTIK ASOSLARI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 30 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17840150 TIL TAʼLIMIDA LISONIY KOMPETENSIYANI RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLINGVISTIK ASOSLARI Sultonova Durdona Tursunboy qizi Namangan davlat pedagogika instituti oʻzbek tili va adabiyoti mutaxassisligi 2-kurs magistranti ANNOTATSIYA Ushbu maqolada til taʼlimida lisoniy kompetensiyani rivojlantirishning psixolingvistik asoslari ilmiy-nazariy jihatdan o‘rganilgan. Lisoniy kompetensiyaning fonetik-fonologik, leksik-semantik, grammatik, pragmatik va diskursiv komponentlari tahlil qilinib, ularning shakllanishida eshituv idroki, xotira, diqqat, assotsiativ tafakkur kabi psixolingvistik mexanizmlarning roli yoritilgan. Nutqiy faoliyatning motivatsion, rejalashtirish, artikulyatsion va perseptiv bosqichlari ta’lim jarayoniga ta’siri nuqtayi nazardan tushuntirilgan. Shuningdek, kommunikativ, kognitiv va interaktiv yondashuvlarning psixolingvistik asoslari ko‘rsatilib, ularning tilni tabiiy o‘zlashtirishdagi ahamiyati asoslangan. Tadqiqot natijalari til o‘qituvchilari, metodistlar va lingvistika sohasi olimlari uchun amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: lisoniy kompetensiya, psixolingvistika, nutqiy faoliyat, kognitiv jarayonlar, kommunikativ yondashuv, til ta’limi. ABSTRACT This article explores the psycholinguistic foundations of developing linguistic competence in language education. It analyzes the phonetic-phonological, lexicalsemantic, grammatical, pragmatic, and discursive components of linguistic competence and explains the role of psycholinguistic mechanisms such as auditory perception, memory, attention, and associative thinking in their formation. The stages of speech activity—motivational, planning, articulatory, and perceptual—are examined regarding their influence on language learning processes. The psycholinguistic basis of communicative, cognitive, and interactive approaches is discussed, emphasizing their importance in activating natural language acquisition mechanisms. The findings highlight the practical value of integrating psycholinguistic principles into language teaching and may serve as a resource for language teachers, methodologists, and researchers in linguistics and psycholinguistics. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 31 Keywords: linguistic competence, psycholinguistics, speech activity, cognitive processes, communicative approach, language education. Kirish Zamonaviy til taʼlimi jarayonida o‘quvchilarning kommunikativ imkoniyatlarini kengaytirish, ularning til vositalaridan ongli va maqsadga muvofiq foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirish muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Bunday maqsad lisoniy kompetensiyani rivojlantirish orqali amalga oshiriladi. Lisoniy kompetensiya til tizimini bilish, uni nutq jarayonida qo‘llash mexanizmlarini o‘z ichiga oladi. Bu jarayonning samarali kechishi psixolingvistika qonuniyatlariga, ya’ni til va tafakkur o‘rtasidagi aloqadorlik, nutqiy faoliyatning shakllanish mexanizmlari hamda o‘rganuvchining psixik jarayonlari bilan chambarchas bogʻliq. Shu bois til taʼlimida lisoniy kompetensiyani rivojlantirish masalasini psixolingvistik nuqtayi nazardan yoritish, uning nazariy va amaliy asoslarini belgilash muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Lisoniy kompetensiya tushunchasi va uning tarkibiy qismlari Lisoniy kompetensiya til tizimini bilish, til birliklarining funksiyalari, qo‘llanish qonuniyatlari va struktur tuzilishini ongli o‘zlashtirishni bildiradi. U bir necha tarkibiy komponentlarni qamrab oladi: 1. Fonetik-fonologik kompetensiya – tovushlar tizimi, fonemalar, ularning farqlovchi belgilarini anglash va to‘g‘ri talaffuz qilish. 2. Leksik-semantik kompetensiya – so‘z maʼnolarini bilish, ular o‘rtasidagi semantik munosabatlarni tushunish, kontekstga mos tanlash. 3. Grammatik kompetensiya – morfologik va sintaktik qonuniyatlarni bilish, grammatik shakllarni nutqda to‘g‘ri qo‘llash. 4. Pragmatik kompetensiya – nutq vaziyatiga mos til vositalarini tanlash, ijtimoiymadaniy meʼyorlarni hisobga olish. 5. Diskursiv kompetensiya – mantiqiy izchillik, matn birligi, bog‘lovchi vositalar va nutq strategiyalarini qo‘llash. Psixolingvistika ushbu komponentlarning shakllanish jarayonini tushuntirib beradi, xususan, lisoniy bilimlarning ongda qay tarzda saqlanishi va nutq jarayonida qanday faollashishini tahlil qiladi. Lisoniy kompetensiyaning psixolingvistik asoslari Til va tafakkur munosabati Psixolingvistika tilni inson tafakkurining asosiy vositasi, kognitiv jarayonlarning tashkiliy mexanizmi sifatida talqin qiladi. Lisoniy kompetensiya rivojida o‘quvchining tafakkur darajasi, tasniflash, umumlashtirish, abstrakt fikrlash qobiliyatlari muhim omil hisoblanadi. Chunki til tizimini o‘zlashtirish aynan kognitiv jarayonlarga INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 32 tayangan holda amalga oshadi.Vigotskiy taʼlimotiga ko‘ra, til – bu ichki nutq va tashqi nutq o‘rtasida kechadigan psixik jarayon bo‘lib, lisoniy kompetensiya ichki nutqni shakllantirish orqali mustahkamlanadi. Ta’lim jarayonida o‘quvchining fikrlash jarayonini faollashtirish lisoniy bilimlarning mustahkam o‘zlashtirilishiga imkon yaratadi. 2. Nutqiy faoliyat va uning tarkibi Psixolingvistika nutqiy faoliyatni quyidagi bosqichlarda o‘rganadi:Motivatsion bosqich – nutq maqsadining shakllanishi.Rejalashtirish bosqichi – til birliklarini tanlash, grammatik modelni belgilash.Artikulyasion bosqich – nutqni talaffuz qilish jarayoni.Perseptiv bosqich – eshitilgan nutqni qabul qilish va qayta ishlash.Lisoniy kompetensiya aynan mana shu bosqichlarning uyg‘un ishlashi natijasida shakllanadi. Til o‘rgatuvchi metodlar nutqiy faoliyatning har bir bosqichini qo‘llab-quvvatlashi kerak. 3. Nutq mexanizmlarining shakllanishi Til o‘zlashtirish jarayonida bir necha psixik mexanizmlar faol ishtirok etadi:Eshituv idroki – fonetik birliklarni farqlash.Xotira – so‘zlar, grammatik modellarning saqlanishi.Diqqat – nutq jarayonida kerakli birliklarni tanlash.Assotsiativ tafakkur – so‘zlar va tushunchalar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni kuchaytirish.Bu jarayonlar qanchalik rivojlangan bo‘lsa, o‘quvchi lisoniy kompetensiyani shunchalik tez egallaydi. Shu sabab psixolingvistik yondashuvda o‘quvchilar psixik xususiyatlarini hisobga olish, ularning individual o‘zlashtirish uslublarini tahlil qilish muhim sanaladi. Til taʼlimida psixolingvistik yondashuvlarning ahamiyati 1. Kommunikativ yondashuvning psixolingvistik asosi Kommunikativ metod nutqiy faoliyatni tabiiy jarayon sifatida ko‘rib, o‘quvchini faol subyekt sifatida rivojlantirishga qaratilgan. Bu metod psixolingvistik nazariyaga tayangan holda:nutq vaziyatini yaratadi,tabiiy kommunikativ ehtiyojni uyg‘otadi,lisoniy bilimlarni avtomatlashtiradi.Buning natijasida o‘quvchida grammatik modelni yod olish emas, balki nutq jarayonida avtomatik qo‘llash ko‘nikmasi shakllanadi. 2. Kognitiv yondashuv.Kognitiv yondashuv til o‘rgatish jarayonini ongli ravishda tuzishga asoslanadi. Unda o‘quvchi:qoidalardan xabardor bo‘ladi,tahlil qiladi,umumlashtiradi,til strukturasi bo‘yicha mantiqiy tasavvur hosil qiladi.Kognitiv jarayonlarning faollashishi lisoniy kompetensiya tarkibida grammatik va semantik komponentlarning mustahkam o‘zlashtirilishiga ta’sir qiladi. 3. Interaktiv yondashuv Interaktiv metodlar (muloqotli mashqlar, rolli o‘yinlar, debatlar) psixolingvistik jihatdan nutqiy reflekslarni faollashtiradi. Inson nutqi o‘zaro ta’sir jarayonida yanada INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 33 faol ravishda shakllanishi psixolingvistika tomonidan isbotlangan.Shuningdek, interaktiv muhitda:emotsional holatlar,motivatsiya,o‘zaro muloqot ehtiyoji kuchaygani bois o‘quvchining nutq faoliyati tez rivojlanadi. Lisoniy kompetensiyani rivojlantirishda psixolingvistik amaliy metodlar Psixolingvistika til o‘rgatishda bir qator metodik vositalardan foydalanishni taklif etadi: 1. Auditor-idrokiy mashqlar:tovushlarni farqlash,intonatsiyani o‘rganish,fonetik stereotiplarni shakllantirish.Bu mashqlar fonetik kompetensiyaning shakllanishiga xizmat qiladi. 2. Xotira asosidagi mashqlar:so‘zlarni guruhlarga bo‘lib yodlash,assotsiativ kartochkalar,semantik xaritalar tuzish.Xotira mexanizmlari kuchayishi leksiksemantik kompetensiyani mustahkamlaydi. 3. Grammatik konstruksiyalarni avtomatlashtirish mashqlari:transformatsiya mashqlari,modellashtirish,gaplarni qayta qurish.Bu amaliyot grammatik kompetensiya uchun zarur bo‘lgan psixomotor mexanizmlarni rivojlantiradi. 4. Dialogik va monologik nutq mashqlari.Psixolingvistik nuqtayi nazardan, fikrni ketma-ket shakllantirish va qayta ishlab chiqish jarayonida nutq tizimi faol rivojlanadi. Shuning uchun muloqotli mashqlar diskursiv va pragmatik kompetensiyani shakllantirishning asosiy vositasidir. Xulosa Til taʼlimida lisoniy kompetensiyani rivojlantirish jarayoni psixolingvistik qonuniyatlarga asoslanishi zarur. Chunki tilni o‘zlashtirish jarayoni faqat lingvistik bilimlarga emas, balki eshituv idroki, xotira, diqqat, tafakkur, motivatsiya kabi psixik jarayonlar faoliyatiga tayanadi. Lisoniy kompetensiyaning grammatik, fonetik, leksik, pragmatik komponentlarini rivojlantirish psixolingvistik mexanizmlarning to‘g‘ri tashkil etilishiga bevosita bog‘liqdir. Shuningdek, kommunikativ, kognitiv va interaktiv yondashuvlardan foydalanish o‘quvchi nutqiy faolligini oshiradi, nutq mexanizmlarini tabiiy ravishda shakllantiradi. Demak, psixolingvistika va til taʼlimi integratsiyasi til o‘rgatish metodikasini zamonaviy ilmiy asoslar bilan boyitib, o‘quvchilar lisoniy kompetensiyasining puxta shakllanishiga yordam beradi. INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL: LEARNING AND TEACHING VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2025 https://web-teaching.com/ Multidisciplinary Scientific Journal December, 2025 34 ADABIYOTLAR ROʻYXATI 1. Виготский Л. С. Мышление и речь. — М.: Лабиринт, 2001. 2. Чомски Н. Аспекты теории синтаксиса. — М.: Аспект Пресс, 2019. 3. Леонтьев А. А. Психолингвистика. — М.: Смысл, 2003. 4. Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов. — М.: КомКнига, 2007. 5. Хомидов А., Абдулxayev A. Tilshunoslik nazariyasi. — Toshkent: Fan, 2015. 6. Yoʻldosheva Sh., Mengliev B. Psixolingvistika asoslari. — Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020. 7. Richards J., Rodgers T. Approaches and Methods in Language Teaching. — Cambridge: CUP, 2014.