O'ZBEKISTON SHAROITIDA GLOBAL ISISH JARAYONLARI VA UNING EKOLOGIK XAVFLARI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 126 O‘ZBEKISTON SHAROITIDA GLOBAL ISISH JARAYONLARI VA UNING EKOLOGIK XAVFLARI Egamnazarov Abdulatif Universitet Toshkent davlat texnika universiteti 4-kurs talabasi. Ayubova Indira Ilmiy rahbar. https://doi.org/10.5281/zenodo.17840920 Annotatsiya. Maqolada O‘zbekiston sharoitida global isish jarayonlarining hozirgi holati, ularning asosiy sabablari va ekologik oqibatlari ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Suv tanqisligi, qurg‘oqchilik, cho‘llanish, Orolbo‘yi inqirozi, ekstremal ob-havo hodisalari va sog‘liq uchun xavflar keng yoritildi. Shuningdek, global isishning salbiy ta’sirini kamaytirish bo‘yicha ekologik strategiyalar va innovatsion yechimlar taklif qilindi. Kalit so‘zlar: Global isish, iqlim o‘zgarishi, qurg‘oqchilik, cho‘llanish, suv tanqisligi, ekologik xavflar, Orolbo‘yi, ekstremal ob-havo, ekologik siyosat. KIRISH So‘nggi o‘n yilliklarda global isish jarayoni planetaning ekologik tizimlari, iqtisodiy rivojlanishi va aholining hayot sifati uchun jiddiy xavf tug‘dirayotgan omillardan biri sifatida xalqaro darajada e’tirof etildi. IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) 2023-yilgi maxsus hisobotida qayd etilishicha, dunyo bo‘yicha o‘rtacha harorat sanoatgacha davrga nisbatan 1,2°C ga ko‘tarilgan. Agar issiqxona gazlari chiqindilari shu darajada davom etsa, 2050-yilga borib global isish 2°C dan oshishi, 2100-yilga kelib esa 3°C ga yetishi kutilmoqda. Bu esa qurg‘oqchilik, suv resurslarining tanqisligi, ekotizimlarning buzilishi va oziq-ovqat xavfsizligining izdan chiqishiga olib kelishi mumkin. Markaziy Osiyo mintaqasi global isishning eng zaif hududlaridan biri bo‘lib, ekspertlar uni “iqlim o‘zgarishiga eng sezgir mintaqalarning ilk beshtaligiga kiradi” deb baholashmoqda. O‘zbekistonning iqlimi keskin kontinental xarakterga ega bo‘lib, yog‘inlarning kamligi, vegetatsiya davrining uzunligi, yozgi haroratning yuqoriligi global isishning ta’sirini yanada kuchaytiradi. O‘zgidrometning 2023-yilgi monitoring ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston hududidagi o‘rtacha yillik harorat 1950-yildan hozirgacha bo‘lgan davrda 1,5°C ga ko‘tarilgan bo‘lib, bu ko‘rsatkich global o‘rtacha ko‘rsatkichdan yuqori. Bundan tashqari, so‘nggi 30 yil ichida:  ekstremal issiq kunlar soni 2 baravarga oshgan;  yog‘ingarchilik miqdori o‘rtacha 12–15% ga kamaygan;  qurg‘oqchilik chastotasi 1,8 baravarga ortgan;  shamolli va changli kunlar soni 25–30% ga ko‘paygan;  tuproq namligi darajasi izchil pasaymoqda. Ushbu tendensiyalar nafaqat ekologik barqarorlikka, balki iqtisodiyotning barcha tarmoqlariga — ayniqsa, qishloq xo‘jaligiga, suv xo‘jaligiga, energetika va sog‘liqni saqlash sohasiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Global isishning eng keskin va halokatli misollaridan biri O‘zbekiston uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lgan Orolbo‘yi ekologik fojiasidir. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 127 Orol dengizining qurishi nafaqat mintaqaning mikroiqlimini o‘zgartirdi, balki global isish jarayonlari bilan uyg‘unlashib, hududda issiqlik to‘lqinlarini kuchaytirdi, shamolli chang bo‘ronlarining chastotasini keskin oshirdi. Har yili Orolning qurigan tubidan atmosferaga 100 million tonnadan ortiq tuz va chang ko‘tarilayotgani aniqlangan. Bu chang zarrachalari 300–500 km radiusgacha tarqalib, Qoraqalpog‘iston, Xorazm, Qozog‘iston, hatto Afg‘oniston va Hindiston hududlariga yetib boradi. Suv resurslarining kamayishi yana bir jiddiy xavfdir. Amudaryo va Sirdaryo havzalarini oziqlantiruvchi muzliklarning so‘nggi 50 yilda 30% ga qisqargani aniqlangan. IPCC prognozlariga ko‘ra, 2050-yilga kelib muzliklar hajmi yana 40% ga kamayishi mumkin. Bu O‘zbekiston suv xavfsizligini bevosita xavf ostiga qo‘yadi. Bugungi kunda yiliga 51–56 km³ suv iste'mol qilinsa-da, uning 80% transchegaraviy manbalarga bog‘liq. Demak, global isish jarayoni faqat ekologik emas, balki geosiyosiy va iqtisodiy xavfni ham tug‘diradi. Qishloq xo‘jaligi tarmog‘i mamlakat YaIMining 30% ga yaqinini tashkil etadi va u iqlim o‘zgarishiga eng sezgir sohadir. Haroratning 1°C ga ko‘tarilishi, ilmiy tadqiqotlarga ko‘ra, g‘alla hosildorligini 10–12%, paxta hosildorligini esa 15% gacha kamaytirishi mumkin. Issiqlik to‘lqinlari, suv tanqisligi va tuproq sho‘rlanishi natijasida ayrim hududlarda ekin maydonlarining unumdorligi keskin pasaymoqda. Global isish inson salomatligi uchun ham xavf tug‘dirmoqda. Tibbiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jazirama issiq kunlar sonining oshishi yurak-qon tomir, nafas yo‘llari va allergik kasalliklar ko‘rsatkichini ko‘paytiradi. Orolbo‘yi hududida bu ko‘rsatkich global darajadan 2–3 baravar yuqori. Yuqoridagi omillar O‘zbekiston sharoitida global isish jarayonlarini chuqur ilmiy o‘rganish, uning ekologik xavflarini aniqlash va barqaror rivojlanish uchun moslashuv strategiyalarini ishlab chiqishni dolzarb ilmiy-amaliy vazifa sifatida ko‘rsatadi. Mazkur maqola ushbu muammoni ilmiy manbalar, statistik ma’lumotlar va mintaqaviy tahlillar asosida yoritishga qaratilgan. ADABIYOTLAR SHARHI Global isish va iqlim o‘zgarishiga oid ilmiy tadqiqotlar so‘nggi o‘n yilliklarda jadal rivojlandi va bugungi kunda ushbu masala xalqaro ekologik xavfsizlik kun tartibining markaziga aylangan. Dunyo miqyosidagi yetakchi ilmiy markazlar — IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change), WMO (World Meteorological Organization), UNEP (United Nations Environment Programme) tomonidan taqdim etilayotgan yillik hisobotlar global isishning tezlashib borayotgan dinamikasini ilmiy asoslar bilan yoritadi. IPCCning 2021 va 2023-yillardagi hisobotlarida global haroratning sanoatgacha davrga nisbatan 1,1–1,3°C ga ortgani, issiqxona gazlari (CO₂, CH₄, N₂O) emissiyalarining eng yuqori tarixiy darajaga yetgani va bu jarayonning eng katta ta’siri Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, Markaziy Osiyo kabi quruq mintaqalarda sezilayotgani ta’kidlanadi. Hisobotlarda Markaziy Osiyoda harorat o‘sish sur’ati global ko‘rsatkichdan yuqoriligi alohida qayd etiladi. Gleik (2019) o‘z tadqiqotlarida global isishning suv resurslariga ta’sirini atroflicha o‘rgangan bo‘lib, ayniqsa, muzliklar erishi, daryolar oqimining kamayishi va suv tanqisligining o‘sishi eng xavfli omillar sifatida ko‘rsatiladi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 128 Christ (2020) esa global isishning qishloq xo‘jaligiga bevosita ta’sirini o‘rganib, harorat oshishi va yog‘inlar kamayishi natijasida hosildorlikning keskin pasayishini ilmiy jihatdan isbotlaydi. WMOning 2022-yil hisobotida dunyo bo‘yicha ekstremal ob-havo hodisalari — issiqlik to‘lqinlari, kuchli shamollar, sel-suv toshqinlari, qurg‘oqchilik chastotasining oshgani qayd etiladi. Ayniqsa, 2000–2020-yillar oralig‘ida Markaziy Osiyo hududida ekstremal issiq kunlar soni 2 baravarga oshgani ilmiy statistikalar bilan tasdiqlangan. Markaziy Osiyo bo‘yicha ilmiy adabiyotlarda (K.Bolotbekov, 2019; Zh.Tursunov, 2021) mintaqaning geoiqlimiy xususiyatlari, suv resurslarining transchegaraviy xarakteri, muzliklarning tez erishi va cho‘llanish jarayonlarining faollashuvi iqlim o‘zgarishining asosiy ko‘rinishlari sifatida baholangan. Tadqiqotchilar iqlimning keskin isishi Amudaryo va Sirdaryo oqimining kamayishiga, bu esa O‘zbekistonning suv xavfsizligiga bevosita tahdid solishiga e’tibor qaratadi. O‘zbekiston bo‘yicha ilmiy manbalar ham ushbu jarayonning keskinlashayotganini tasdiqlaydi. Qodirov (2021) O‘zbekiston hududida 1950–2020-yillar oralig‘ida haroratning o‘rtacha 1,5°C ga ko‘tarilganini aniqlagan. Mirzaev (2022) esa iqlim o‘zgarishining eng katta ta’siri cho‘llanish jarayonida namoyon bo‘layotganini, Qoraqalpog‘iston, Buxoro, Navoiy viloyatlarida tuproq degradatsiyasi xavfi o‘ta yuqori ekanini qayd etadi. O‘zgidrometning so‘nggi iqlim monitoringi hisobotlarida (2021–2023) quyidagi asosiy ilmiy xulosalar keltirilgan:  ekstremal issiq kunlar soni 20 yil ichida 80% ga oshgan;  yog‘ingarchilik miqdori o‘rtacha 12–15% ga kamaygan;  yozgi harorat ko‘tarilishi tufayli daryolarning suv oqimi qisqarmoqda;  Orolbo‘yi hududida har yili yuz minglab tonna chang-tuz aralashmalari atmosferaga ko‘tarilmoqda. FAO (Food and Agriculture Organization)ning 2020–2023-yillardagi mintaqaviy hisobotlarida iqlim o‘zgarishi qishloq xo‘jaligi uchun eng katta xavf sifatida ko‘rsatiladi. O‘zbekiston kabi suvga bog‘liq davlatlarda haroratning 1°C ga oshishi g‘alla hosildorligini 10– 12%, paxta hosildorligini esa 14–18% ga kamaytirishi mumkinligi ilmiy tajribalar orqali isbotlangan. Bundan tashqari, Jahon bankining “Central Asia Climate Risk Assessment” (2022) hisobotida Markaziy Osiyo iqlim o‘zgarishi tufayli 2050-yilga borib iqtisodiy yo‘qotishlar YaIMning 3–4% ini tashkil etishi mumkinligi aytiladi. O‘zbekiston bo'yicha eng katta xavf — suv tanqisligi, issiqlik stressi va cho‘llanish deb baholangan. Orolbo‘yi bo‘yicha xalqaro ilmiy tadqiqotlar (Micklin, 2014; Glantz, 2020) ushbu hudud global isishdan ikki baravar tez isiyotganini ko‘rsatmoqda. Dengizning qurigan tubidan ko‘tarilayotgan tuz-chang bulutlarining havoga tarqalishi mintaqa mikroiqlimini yanada beqarorlashtirayotgan asosiy omil sifatida qayd etilgan. Keltirilgan adabiyotlar umumiy tahlili shuni ko‘rsatadiki, global isish jarayonlari O‘zbekiston uchun uzoq muddatli strategik xavf hisoblanadi. Ilmiy manbalarning deyarli barchasi harorat o‘sishi, suv resurslari qisqarishi, cho‘llanish, tuproq degradatsiyasi va ekstremal ob-havo hodisalarining kuchayishi O‘zbekistonning ekologik va iqtisodiy barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 129 Global isish jarayonlari O‘zbekiston hududida turli ekologik tizimlarga turlicha darajada ta’sir ko‘rsatmoqda. Mamlakatning iqlimiy sharoiti kontinental xarakterga ega bo‘lib, yog‘ingarchilikning kamligi, quruq va uzun vegetatsiya davri, yozning o‘ta issiq kelishi global isish ta’sirining kuchayishiga olib kelmoqda. So‘nggi 50–70 yil davomida kuzatilayotgan haroratning izchil ko‘tarilishi, yog‘ingarchilikning kamayishi, ekstremal ob-havo hodisalarining ortishi O‘zbekistonning ekologik barqarorligiga sezilarli xavf tug‘dirmoqda. 1. Haroratning ko‘tarilishi va iqlim dinamikasining o‘zgarishi O‘zbekiston gidrometeorologiya xizmati kuzatuvlari shuni ko‘rsatadiki, 1950-yildan buyon mamlakatda o‘rtacha yillik harorat 1,5°C ga ko‘targan bo‘lib, bu global o‘rtacha ko‘rsatkichdan yuqori. Yozgi maksimal haroratlar esa har yili 0,03–0,05°C ga o‘sib bormoqda. Mamlakat hududida 45°C dan yuqori bo‘lgan issiq kunlar soni so‘nggi 20 yilda ikki baravar ortgani aniqlangan. Haroratning bunday o‘sishi atmosferadagi namlik miqdorining kamayishiga, bug‘lanish jarayonining kuchayishiga va tuproqning quruqlashuviga olib kelmoqda. Bu jarayon O‘zbekistonning aksariyat hududlarida qurg‘oqchilik davrining uzayishiga, o‘simlik dunyosining o‘zgarishiga, tuproq unumdorligining pasayishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, Qoraqalpog‘iston, Navoiy, Buxoro va Qashqadaryo viloyatlarida haroratning keskin oshishi tabiiy landshaftlarning degradatsiyalanishini tezlashtirmoqda. 2. Suv resurslarining qisqarishi va suv xavfsizligiga tahdid O‘zbekiston Markaziy Osiyoda eng kam suv resurslariga ega davlatlardan biri bo‘lib, mavjud suvning katta qismi transchegaraviy daryolardan keladi. Global isish ta’sirida tog‘ muzliklarining erish sur’ati tezlashgan va bu Amudaryo hamda Sirdaryoning o‘rtacha yillik oqimiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Tadqiqotlarga ko‘ra, so‘nggi 50 yilda Tyan-Shan va Pomir tog‘larida muzliklarning 30 foizgacha qisqargani qayd etilgan. IPCC prognozlariga ko‘ra, 2050yilga kelib muzliklar yana 40 foizga kamayishi mumkin. Yog‘ingarchilikning 12–15 foizga qisqarishi va haroratning keskin ortishi natijasida suv omborlari to‘lish darajasi pasayib bormoqda. Bu jarayon qishloq xo‘jaligida suv tanqisligiga, shahar va qishloq aholisining ichimlik suvi bilan ta’minlanishida muammolar paydo bo‘lishiga, energetika tizimida beqarorlik yuzaga kelishiga olib kelmoqda. Suv tanqisligi O‘zbekiston uchun strategik xavf hisoblanib, global isish ushbu tahdidni keskinlashtirmoqda. 3. Qurg‘oqchilik, cho‘llanish va tuproq degradatsiyasi Global isish jarayonlarining eng sezilarli oqibatlaridan biri — qurg‘oqchilik chastotasining ortishi va cho‘llanish jarayonining tezlashuvidir. O‘zbekiston hududining 60 foizdan ortig‘i tabiiy cho‘l zonalaridan iborat bo‘lsa-da, so‘nggi o‘n yilliklarda antropogen ta’sir va iqlim o‘zgarishi natijasida yangi cho‘llanish hududlari kengaymoqda. Tuproq namligining keskin kamayishi, shamol eroziyasi, vegetatsiya qoplamining kamayishi natijasida Qoraqalpog‘iston, Navoiy va Buxoro viloyatlarida tuproq degradatsiyasining keskin o‘sishi kuzatilmoqda. Suv resurslarining qisqarishi oqibatida sug‘oriladigan yerlarning bir qismi foydalanishdan chiqmoqda yoki unumdorligi past darajaga tushmoqda. FAO ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistondagi sug‘oriladigan yerlarning 50 foiziga yaqini o‘rta yoki yuqori darajada sho‘rlangan bo‘lib, bu jarayon global isish bilan yanada kuchaymoqda. 4. Orolbo‘yi ekologik xavflarining chuqurlashuvi ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 130 Orol dengizining qurishi insoniyat tarixidagi eng yirik ekologik fojialardan biridir va bu jarayon global isish bilan o‘zaro bog‘liq holda davom etmoqda. Dengizning yo‘qolishi hududda mikroiqlimning keskin quruqlashuviga, yozning yanada issiq, qishning esa sovuqroq kelishiga sabab bo‘ldi. Orol tubidan ko‘tarilayotgan tuz va chang zarralari har yili millionlab tonnalab atmosferaga tarqalib, mintaqadagi ekologik xavfni yanada kuchaytirmoqda. Aholi orasida nafas yo‘llari kasalliklari, yurak-qon tomir kasalliklari, allergiya, kamqonlik kabi kasalliklarning yuqori darajada uchrashi Orolbo‘yi ekologik muammolarining bevosita oqibatlaridan biridir. Global isish ushbu jarayonni yanada keskinlashtirib, hudud ekologiyasining tiklanishini qiyinlashtirmoqda. 5. Ekstremal ob-havo hodisalari va sog‘liq uchun xavf So‘nggi o‘n yilliklarda O‘zbekistonda ekstremal ob-havo hodisalari chastotasi sezilarli darajada oshdi. Issiqlik to‘lqinlari, chang bo‘ronlari, kuchli shamollar, sel-suv toshqinlari va erta sovuq tushish holatlari ko‘paydi. Jazirama issiq kunlar soni ikki baravar oshgani tudan yuqori harorat stressini yuzaga keltirmoqda. Bu jarayon inson salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, yurak-qon tomir, nafas olish tizimi va allergik kasalliklarning ko‘payishiga olib kelmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, yuqori harorat inson organizmida stress holatini kuchaytirib, o‘lim xavfini 15–20 foizgacha oshirishi mumkin. 6. Qishloq xo‘jaligiga ta’sir va oziq-ovqat xavfsizligi Qishloq xo‘jaligi O‘zbekiston iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lib, unda global isishning ta’siri eng kuchli sezilmoqda. Haroratning oshishi va suv tanqisligi ekinlarning vegetatsiya davrini o‘zgartirmoqda, hosildorlikni pasaytirmoqda, yangi kasallik va zararkunandalar paydo bo‘lishiga zamin yaratmoqda. Tadqiqotlarga ko‘ra, haroratning 1°C ga ko‘tarilishi paxta hosildorligini 10–15%, g‘alla hosildorligini esa 10% ga kamaytiradi. Ushbu jarayon uzoq muddatda oziq-ovqat xavfsizligiga bevosita tahdid soladi. 7. Energetika, transport va shahar infratuzilmasiga ta’sir Global isish urbanizatsiya jarayonlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Yozgi maksimal haroratning oshishi elektr energiyasiga bo‘lgan talabni keskin ko‘paytirib, energetika tizimida yuklamani oshirmoqda. Shaharlar “issiqlik oroli” effektiga duch kelib, havoning sifati yomonlashmoqda. Bular aholining yashash sharoitiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. XULOSA O‘zbekiston sharoitida global isish jarayonlari tobora kuchayib, mamlakatning ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. So‘nggi o‘n yilliklarda haroratning izchil o‘sishi, yog‘ingarchilikning kamayishi, qurg‘oqchilik chastotasining ortishi va ekstremal ob-havo hodisalarining ko‘payishi O‘zbekistonning tabiiy resurslari, mavjud ekologik muvozanati va aholi salomatligi uchun jiddiy xavf tug‘dirmoqda. Haroratning 1,5°C ga ko‘tarilgani, ayniqsa yozgi maksimal haroratlarning tez o‘sishi natijasida bug‘lanish jarayonining kuchayishi, tuproqning quruqlashuvi va vegetatsiya davrining beqarorlashuvi kabi jarayonlar yanada keskinlashgan. Mamlakatning suv xavfsizligi global isishning eng sezilarli oqibatlaridan biri bo‘lib, muzliklarning qisqarishi, daryolarning oqim hajmining kamayishi va yog‘inlar miqdorining pasayishi qishloq xo‘jaligi, sanoat va aholining ichimlik suvi bilan ta’minlanishida murakkabliklar yuzaga kelayotganini ko‘rsatadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 131 Qurg‘oqchilik va cho‘llanish jarayonlari natijasida tuproq unumdorligining pasayishi, sho‘rlanishning kuchayishi va o‘simlik qoplamining qisqarishi kuzatilmoqda. Bu jarayonlar ayniqsa O‘zbekistonning g‘arbiy hududlarida jadallashib, keng tabiiy maydonlarning degradatsiyasiga olib kelmoqda. Global isishning eng fojiali ko‘rinishlaridan biri Orolbo‘yi hududida yanada chuqurlashib, atmosferaga ko‘tarilayotgan tuz va chang zarralari ekologik xavfni yanada oshirmoqda. Bu jarayon nafaqat hududning mikroiqlimiga, balki aholi salomatligiga ham keskin zarar yetkazmoqda. Ekstremal ob-havo hodisalarining — issiqlik to‘lqinlari, chang bo‘ronlari, kuchli shamollar va sel-suv toshqinlarining ko‘payishi jamiyatning kundalik hayoti, iqtisodiy faoliyati va infratuzilmalar barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Qishloq xo‘jaligi tarmog‘i global isish jarayoniga eng sezgir soha bo‘lib, haroratning oshishi hosildorlikning pasayishiga, suv tanqisligi esa ekin maydonlarining unumdorligining keskin kamayishiga sabab bo‘lmoqda. Natijada oziq-ovqat xavfsizligi masalasi ham dolzarblashmoqda. Hududlarda energiya iste'molining ortishi, shaharlarning “issiqlik oroli” effektiga tushishi, havoning sifati pasayishi global isishning keng qamrovli ta’siriga misoldir. Umuman olganda, global isish O‘zbekiston uchun uzoq muddatli strategik xavf hisoblanadi va ushbu jarayonni yumshatish ilmiy asoslangan ekologik siyosat, innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish, suv resurslarini samarali boshqarish, tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha choralarni kuchaytirish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirishni talab etadi. Kelajak avlodlar uchun barqaror ekologik muhit yaratish global isish oqibatlarini chuqur o‘rganish, ularga moslashuv strategiyalarini ishlab chiqish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashga qaratilgan kompleks yondashuvni zarur qiladi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. IPCC. Climate Change 2021: The Physical Science Basis. — Geneva, 2021. 2. WMO. State of the Global Climate Report. — 2022. 3. Gleick P. Climate Change and Water Security. — Oxford University Press, 2019. 4. Christ R. Global Warming: Impacts and Adaptation. — Cambridge, 2020. 5. Qodirov S. O‘zbekiston iqlimining o‘zgarish tendensiyalari. — Toshkent, 2021. 6. Mirzaev A. Markaziy Osiyo iqlim xavfsizligi. — Samarqand, 2022. 7. O‘zgidromet. O‘zbekistonning iqlim monitoringi hisobotlari. — Toshkent, 2023.