YASHIL IQTISODIYOT: GLOBAL TALAB VA O'ZBEKISTON UCHUN IMKONIYATLAR

newjournal.org zenodo.org 1 YASHIL IQTISODIYOT: GLOBAL TALAB VA O’ZBEKISTON UCHUN IMKONIYATLAR Davlatova Madinabegim Muzaffar qizi Buxoro davlat texnika universiteti "Iqtisodiyot va menejment" kafedrasi Xizmat ko‘rsatish va raqamlashtirish fakulteti talabasi ORCID : https://orcid.org/0009-0007-8296-6827 [email protected] ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada global ekologik muammolar fonida yashil iqtisodiyotga o‘tishning dolzarbligi, qayta tiklanuvchi energiya manbalari, chiqindilarni qayta ishlash tizimi, barqaror ishlab chiqarish va karbon izini kamaytirish mexanizmlari o‘rganiladi. Shuningdek, O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotni rivojlantirish istiqbollari, davlat strategiyalari va investitsion imkoniyatlar tahlil qilinadi. Yashil texnologiyalarni joriy etish energiya samaradorligini oshirishga va iqtisodiy o‘sishning ekologik xavfsiz modeliga o‘tishga yordam beradi. Ushbu maqolada global iqlim o‘zgarishlari sharoitida yashil iqtisodiyotning ahamiyati, qayta tiklanuvchi energiya, chiqindilarni qayta ishlash va energiya samarador texnologiyalarini joriy etish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonda «yashil o‘sish» strategiyalari, investitsiya mexanizmlari va xalqaro hamkorlik imkoniyatlariga alohida e'tibor qaratiladi. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, qayta tiklanuvchi energiya, ekologiya, barqaror rivojlanish, energiya samaradorligi, uglerod izi, yashil iqtisodiyot, qayta tiklanadigan energiya, barqaror rivojlanish, ekologiya, ugleroddan xoli bo‘lish. ABSTRACT: This research paper discusses the global demand for green economy development and evaluates Uzbekistan’s potential in renewable energy, waste newjournal.org zenodo.org 2 management, eco-production, and carbon reduction strategies. The article highlights the economic benefits and environmental impact of green technologies, focusing on policy improvements, investment attraction, and long-term sustainability. Keywords: green economy, renewable energy, sustainability, carbon neutrality, investment. So‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishi, resurslarning cheklanishi va ekologik inqiroz xavfi davlatlarni yashil iqtisodiyotga o‘tishga undamoqda. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, 2050 yilga kelib global energiya iste’molining 60% dan ortig‘i qayta tiklanuvchi manbalarga o‘tishi kutiladi. Yashil iqtisodiyot modeliga o‘tish energiya tejash, chiqindisiz texnologiyalar va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish orqali iqtisodiy o‘sishni ta’minlaydi. O‘zbekiston ham 2030-yilgacha energetika balansida qayta tiklanuvchi energiya ulushini 40% ga yetkazishni maqsad qilgan. Bu esa yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonining strategik ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. 1.Yashil iqtisodiyotning global tendensiyalari: Yo‘nalish Amaliy natija Afzalliklari Qayta tiklanuvchi energiya (quyosh, shamol) IESlarga bog‘liqlik pasayadi Energiyaning arzonlashuvi, CO₂ kamayishi Aholi chiqindilarini qayta ishlash Poligon yuklamasi 30– 60% kamayadi Iqtisodiy qayta aylanish tizimi shakllanadi Energiya samarador qurilmalar & bino standartlari Elektr iste'moli 20–35% kamayadi Resurs tejalishi, ekspluatatsiya xarajatlari pasayishi Yashil transport (EV, gibrid) Yonilg‘i sarfi va emissiya qisqaradi Shahar ekologiyasi yaxshilanadi newjournal.org zenodo.org 3 Xalqaro Energetika Agentligi (IEA) tahminlariga ko‘ra, yashil texnologiyalarga investitsiyalar 2030 yilgacha yillik 1.5–2 trillion dollarga yetadi. 2.O‘zbekiston uchun yashil iqtisodiyot yo‘nalishlari Davlat siyosati asosiy uch ustun orqali rivojlanmoqda: 1. Qayta tiklanuvchi energiya (quyosh & shamol)  Navoiy va Buxoroda yirik quyosh elektr stansiyalari ishga tushirilmoqda  Shamol parklari qurilishi yiliga 1.8 mlrd kVt/soat energiya ishlab chiqarishga zamin yaratadi 2. Yashil sanoat & chiqindi iqtisodi  Makuşura, plastik, shisha va metallni qayta ishlash — qo‘shimcha iqtisodiy qiymat  “Zero Waste Uzbekistan” tashabbusi orqali chiqindilarni ajratish bosqichma-bosqich kengaymoqda 3. Qishloq xo‘jaligida ekologik texnologiyalar  Tomchilatib sug‘orish hosildorlikni 20–45% oshiradi  Suv tejalishi — 50% gacha 4. Yashil transport infratuzilmasi  Elektroavtobuslar, E-taxi tizimi  2030 yilgacha 5000+ quvvatlash stansiyalari rejalashtirilgan 3. Yashil iqtisodiyotning iqtisodiy samaradorligi Hisob-kitoblarga ko‘ra (hipotetik tahliliy model asosida): Yo‘nalish Potensial foyda Uzoq muddatli Quyosh energiyasi 1 kVt/soat tannarxi 25– Importga bog‘liqlik newjournal.org zenodo.org 4 30% arzonlashadi kamayadi Chiqindilarni qayta ishlash Yiliga 200–300 mln $ qo‘shimcha daromad Aylanma iqtisod shakllanadi Tomchilatib sug‘orish Suv sarfi 2 baravar kamayadi Agrar eksport hajmi oshadi EV transport Yonilg‘i sarfi 60% kamayadi CO₂ emissiyasi qisqaradi Demak, yashil iqtisodiyot nafaqat ekologik, balki iqtisodiy foyda ham keltiradi. XULOSA VA TAKLIFLAR O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, yashil iqtisodiyot global barqaror rivojlanishning asosiy yo‘nalishi bo‘lib, O‘zbekiston uchun ham katta iqtisodiy imkoniyatlarni ochadi. Resurslardan oqilona foydalanish, energiya tejovchi yechimlarni keng joriy etish va xalqaro hamkorlik orqali “yashil o‘sish modeli”ni to‘liq shakllantirish mumkin. Takliflar: 1. Qayta tiklanuvchi energiya investitsiyalariga soliq imtiyozlarini kengaytirish. 2. Chiqindilarni chuqur qayta ishlash zavodlari tarmog‘ini tashkil etish. 3. Yashil texnologiyalar bo‘yicha o‘quv markazlari va ilmiy laboratoriyalar ochish. 4. Qishloq xo‘jaligida suv tejovchi texnologiyalarni majburiy joriy etish. 5. “Green Uzbekistan” milliy raqamli monitoring platformasini yaratish. Kelajak tadqiqotlar: uglerod savdosi, yashil obligatsiyalar, ESG investitsiya modeli, yashil logistika tizimlari. newjournal.org zenodo.org 5 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. UN Environment Programme Report, 2023. 2. IEA World Energy Outlook, 2024. 3. OECD Green Growth Strategy, 2023. 4. World Bank – Central Asia Green Transition Review, 2024. 5. O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi ochiq ma’lumotlari. 6. “Green Economy Development Concept of Uzbekistan – 2030”.