NEFT QOLDIQLARI ASOSIDA MODIFIKATSIYALANGAN KORROZIYAGA QARSHI BITUM-KOMPOZIT MATERIALLAR OLISH

ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 185 https://orcid.org/0009-0000-6679-6847 NEFT QOLDIQLARI ASOSIDA MODIFIKATSIYALANGAN KORROZIYAGA QARSHI BITUM-KOMPOZIT MATERIALLAR OLISH Isroilov Y.Y. “Neft-gaz ishi va ularni qayta ishlash texnologiyasi” kafedrasi magistranti, Qarshi davlat texnika universiteti, O‘zbekiston. Qarshi.sh. E-mail: [email protected] Annotatsiya: Ushbu ishda neft qoldiqlari asosida modifikatsiyalangan korroziyaga qarshi bitum-kompozit materiallar ishlab chiqish texnologiyasi o‘rganildi. Tadqiqotda polimer-modifikatorlar (SBS, APP), mineral to‘ldirgichlar (kaolin, dolomit) va organik inhibitorlar qo‘shilgan holda bitum-kompozit tarkiblar tayyorlandi. Tayyorlangan namunalar fizikmexanik, reologik va elektrokimyoviy xususiyatlar bo‘yicha sinovdan o‘tkazildi. Natijalar modifikatsiyalangan materiallarning sovuq va issiq sharoitlarda barqarorligi, metall yuzaga yuqori adgeziya, tuzli muhitlarda korroziyaga chidamlilik kabi xususiyatlarini tasdiqladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, mahalliy neft qoldiqlaridan foydalanish iqtisodiy va ekologik jihatdan samarali bo‘lib, qurilish va gidrotexnika inshootlarida qo‘llanishi mumkin. Kalit so‘zlar: Neft qoldiqlari, bitum-kompozit materiallar, korroziyaga qarshi qoplama, polimer-modifikatsiya, mineral to‘ldirgich, fizik-mexanik xususiyatlar, elektrokimyoviy himoya. Kirish: Neft qoldiqlari asosida korroziyaga qarshi modifikatsiyalangan bitumkompozit materiallar ishlab chiqish hozirgi vaqtda neft-kimyo sanoatining eng ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 186 istiqbolli yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, qurilish, gidrotexnika inshootlari, metall konstruksiyalari va yer osti kommunikatsiyalarining xizmat muddatini uzaytirishga qaratilgan innovatsion texnologiyalarni talab qiladi. Zaxirasi cheklangan yuqori sifatli neft bitumlari o‘rnini bosuvchi arzon, mahalliy, qayta ishlangan neft qoldiqlaridan foydalanish moddiy resurslarni tejash, ekologik yuklamani kamaytirish hamda texnologik jarayonlarning iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Ilmiy manbalarda neft distillyatlari, gudron, asfaltit, piroliz qoldiqlari, oksidlangan smolalar va gidrokraking qoldiqlarining modifikatsiya qilingan bitum olishda qo‘llanishi keng yoritilgan bo‘lsa-da, ularning korroziyaga qarshi himoya samaradorligini oshiruvchi polimerlar, mineral to‘ldirgichlar va organik stabilizatorlar bilan o‘zaro sinergetik ta’siri yetarli darajada chuqur o‘rganilmagan. Yuqoridagi holat kompozit bog‘lovchi tarkibida funksional qo‘shimchalar miqdorini maqbullashtirish, qoplamaning fizik-mexanik, reologik va elektrokimyoviy xususiyatlarini optimallashtirish, korroziya muhitiga chidamliligini oshirishga qaratilgan kompleks tadqiqotlarni zarur qiladi. Adabiyotlarda qayd etilishicha, bitumning himoya samaradorligini oshirishda SBS, EVA, APP singari polimerlar, tabiiy asfaltitlar, kauchuk granulalari, lignin, dolomit kukuni, kaolin, bentonit va fosfat asosidagi inhibitorlar qo‘llanilganda materialning yopishqoqligi, elastikligi, yoriqlarga chidamliligi va dielektrik qarshiligi sezilarli oshadi. Shuningdek, modifikatsiya qilingan bitum-kompozitlar metall yuzalar bilan yuqori darajadagi adgeziya ko‘rsatadi, suv va tuz ionlarining kirib borishini keskin kamaytiradi. Ba’zi tadqiqotlar ko‘rsatishicha, gidrokraking qoldiqlari asosidagi bitumlarning o‘ta past haroratlarda mo‘rtligi kamroq bo‘lib, ularga antioksidantlar qo‘shilganda termik qarish jarayoni sekinlashadi. Biroq mavjud ilmiy ishlarda neft qoldiqlarining ishlov berish darajasi, molekulyar tarkibi, aromatik va qatronli komponentlar ulushining o‘zgarishi kabi omillar qoplamaning korroziyadan himoya xususiyatlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi bo‘yicha yagona xulosa mavjud emas. Bu esa yangi tarkiblarni sinovdan o‘tkazish va kompleks empirik tahlil o‘tkazishni talab qiladi. ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 187 Ushbu tadqiqotda neft qoldiqlariga polimer-modifikatorlar (SBS, APP), mineral qo‘shimchalar (kaolin, dolomit) va organik inhibitorlar qo‘shilgan holda korroziyaga qarshi bitum-kompozit materiallar tayyorlash metodologiyasi qo‘llanildi. Kompozitsiya elementlari oldindan fizik-kimyoviy tahlil qilinib, ularning dispersligi, namlik miqdori, qatron-asfalten ulushi aniqlangan holda aralashtirish jarayoni 160–180°C harorat oralig‘ida o‘tkazildi. Tayyorlangan namunalar reologik ko‘rsatkichlar bo‘yicha (penetratsiya, yumshash harorati, cho‘ziluvchanlik), mexanik mustahkamlik bo‘yicha (yoriqlarga chidamlilik, elastiklik moduli), hamda elektrokimyoviy korroziya tahlili (polarizatsiya qarshiligi, korroziya oqim zichligi, tuz eritmalarida himoya koeffitsiyenti) bo‘yicha sinovdan o‘tkazildi. Sinovlar natijalariga ko‘ra, polimer va mineral qo‘shimchalar miqdori oshgan sari bitumning struktur stabilizatsiyasi kuchaygani, havo va namlik bilan oksidlanish jarayoni sekinlashgani, metall yuzasi atrofida dielektrik to‘siq hosil bo‘lishi kuchaygani aniqlandi. Ayniqsa, SBS-modifikator qo‘shilgan tarkiblarning yuqori elastiklik ko‘rsatkichi, sovuq iqlim sharoitida mo‘rtlashishga qarshi barqarorligi, tuzli muhitlarda elektrokimyoviy korroziya tezligini 2–4 baravar kamaytirgani kuzatildi. Muhokamalar shuni ko‘rsatadiki, neft qoldiqlari asosida olingan modifikatsiyalangan bitum-kompozitlar nafaqat an’anaviy bitumga nisbatan arzonroq, balki korroziyaga qarshi samaradorligi bo‘yicha ham ustunlikka ega. Kompozitsiya tarkibidagi qatron-asfalten kompleksining o‘ziga xos molekulyar tuzilishi metall sirt bilan yuqori adgeziya hosil qilishga xizmat qiladi, polimerlarning makromolekulalari esa qoplamaning strukturaviy barqarorligini ta’minlaydi. Mineral to‘ldirgichlar mikrog‘ovaklikni to‘ldirib, himoya qatlamining zichligini oshiradi, inhibitorlar esa elektron almashinuv jarayonini sekinlashtirib korroziya oqimining kamayishiga sabab bo‘ladi. Natijada ishlab chiqilgan bitum-kompozit materiallar yuqori issiqlik barqarorligi, mexanik chidamliligi, namlikka bardoshliligi va agressiv korroziya muhitlarida uzoq muddat xizmat qilishi bilan ajralib turadi. Bu esa mazkur texnologiyaning mahalliy xom ashyolardan oqilona ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 188 foydalanish, iqtisodiy samaradorlikni oshirish va import o‘rnini bosuvchi korroziyaga qarshi himoya vositalarini yaratishda muhim amaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Xulosa: Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, neft qoldiqlari asosida modifikatsiyalangan bitum-kompozit materiallar korroziyaga qarshi yuqori samaradorlikka ega. Polimerlar, mineral to‘ldirgichlar va inhibitorlar qo‘shilishi materialning elastiklik, zichlik, adgeziya va elektrokimyoviy himoya ko‘rsatkichlarini sezilarli oshiradi. Sinovlar tarkiblarning sovuq va issiq sharoitlarga, namlik va tuzli muhitlarga chidamliligini tasdiqladi. Mahalliy neft qoldiqlaridan foydalanish ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi va ekologik barqaror texnologiyalarni joriy etishga imkon beradi. Shu bilan, olingan materiallar qurilish va gidrotexnika inshootlarida samarali qo‘llanilishi mumkin. Adabiyotlar roʻyxati 1. Shixaliyev, K. (2025). Modified Oil Bitumen with Polymer Waste for Oil Pipeline Application from Bitu. Journal of Polymer and Composites, 13(05), 101–109. (https://journals.stmjournals.com/jopc/article%3D2025/view%3D222405/) 2. (2021) Effect of Chemical Corrosion on Properties of SBS Modified Bitumen for Waterproofing Membranes. Materials Science Forum, Vol. 1035, pp. 958–965. (https://www.scientific.net/MSF.1035.958) 3. Effects of using carbon Nano-tubes on thermal and ductility properties of bitumen — M. Faramarzi, M. Arabani, A. K. Haghi, V. Motaghitalab. (https://arxiv.org/abs/1907.05819) 4. Sabergaliyev, M., Yeligbayeva, G., Khassanov, D., Muradova, S., Orazalin, Z., Ainakulova, D., Sharipov, R., & Negim, E.-S. (2023). Modified bitumen-polymer mastic to protect metal coatings from corrosion. Complex Use of Mineral Resources, 331(4), 12–20. (https://kimsimio.com/index.php/main/article/view/406) ZAMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index 3-son 12–to’plam 2025 y. Sahifa: 189 5. Chuanfeng Zheng, Ruiming Li, Linlin Zou, Dan Lv, Yazhi Xu. Effects of Filler–Bitumen Ratio and Mineral Filler Characteristics on the LowTemperature Performance of Bitumen Mastics. (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6073252/)