IJTIMOIY HIMOYAGA MUHTOJ XOTIN-QIZLARNI QO'LLAB-QUVVATLASHDA INNOVATSION MEXANIZMLAR

INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 239 IJTIMOIY HIMOYAGA MUHTOJ XOTIN-QIZLARNI QO‘LLAB-QUVVATLASHDA INNOVATSION MEXANIZMLAR 1Ubaydullayeva Shaxnoza Raximdjanovna, 2Oxunboboyeva Charos Zuxriddin qizi 1dotsent, "TIQXMMI" Milliy tadqiqot universiteti, 2dotsent, "TIQXMMI" Milliy tadqiqot universiteti https://doi.org/10.5281/zenodo.17844898 Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston sharoitida ijtimoiy himoyaga muhtoj xotinqizlarga ko‘rsatilayotgan yordamni zamonaviy chaqiriqlar darajasiga ko‘tarish masalasi ko‘rib chiqilgan. Mavjud an’anaviy yordam tizimining asosiy nuqsoni — resurslarning manzilsizligi va ta’lim imkoniyatlarining ayollarning shaxsiy ehtiyoji hamda yashash joyi talablariga mos kelmasligidadir. Ushbu muammoni hal etish uchun, maqolada Sun’iy Intellekt (SI) va adaptiv ta’lim texnologiyalari (EdTech) asosida ishlaydigan innovatsion, uch bosqichli mexanizm taklif etilgan. Tadqiqotda SI klasterlash algoritmlari yordamida har bir ayolning noyob ehtiyojlari (savodxonlik darajasi, yashash muhiti) aniqlanadi va unga mos shaxsiy kasbiy ta'lim traektoriyalari belgilanadi. Taklif etilaygan yechimlar orqali xotin-qizlar nafaqat vaqtinchalik moddiy yordam oladi, balki raqamli savodxonlikni egallab, mehnat bozorida mustaqil ravishda o‘z o‘rnini topishi va barqaror iqtisodiy mustaqillikka erishishi mumkin. Kalit soʻzlar: Ijtimoiy himoya, raqamli inklyuziya, EdTech, Sun’iy Intellekt, adaptiv ta’lim, ayollar daftarida, maqsadli yordam, iqtisodiy mustaqillik. Kirish Oʻzbekistonda xotin-qizlarning ijtimoiy-huquqiy manfaatlarini himoya qilish va ularning jamiyatdagi mavqeini mustahkamlash ustuvor yoʻnalish hisoblanadi. Bu boradagi siyosatning eng muhim amaliy asosi “Ayollar daftari” tizimi bo‘lib, u ehtiyojmand xotin-qizlarga manzilli yordam ko‘rsatishni tashkil etishda muhim qadam bo‘ldi [1, 2]. Biroq, ushbu tizim doirasida moliyaviy va moddiy yordam ko‘rsatish bilan bir qatorda, ularning uzoq muddatli barqaror iqtisodiy mustaqilligini taʼminlashga qaratilgan samarali, innovatsion mexanizmlarni joriy etish zarurati ortib bormoqda. Ayni damda, toʻrtinchi sanoat inqilobi va raqamli transformatsiya davrida axborotkommunikatsiya texnologiyalari (AKT) xotin-qizlar uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochadi. Masofaviy ish, frilans (freelance) va IT sohasidagi faoliyat koʻpchilik uchun daromad manbai boʻlishi mumkin. Lekin, ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamning raqamli savodxonlik darajasining pastligi va taʼlim resurslariga cheklangan kirishi ularning ushbu imkoniyatlardan foydalanishiga to‘siq bo‘lmoqda. An'anaviy o'qitish usullari ko'pincha bu guruhning shaxsiy sharoitlariga (oilaviy majburiyatlar, harakatchanlik cheklovlari) mos kelmaydi. Maqolaning dolzarbligi – O‘zbekistonning kelajakni belgilovchi asosiy hujjat — “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasining bevosita talabidan kelib chiqadi. Ushbu strategiya nafaqat iqtisodiy sohalarni, balki ijtimoiy xizmatlarni ham kompleks raqamlashtirishni nazarda tutadi [2]. Ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamga ko‘rsatilayotgan yordamni samarali va to‘liq manzilli qilish ushbu strategiyaning ustuvor yo‘nalishidir. An’anaviy usullar bilan taqdim etiladigan yordam bugungi kunda ma’lumotlarga asoslangan (data-driven), moslashuvchan va o‘zgaruvchan mehnat bozorining talablariga javob bera olmaydi. Shu bois, raqamli vositalar INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 240 orqali har bir shaxsning individual ehtiyojiga mos keladigan manzilli yordam va oilaviy sharoitni hisobga oluvchi moslashuvchan kasbiy tayyorgarlikni joriy etish bugungi kunning asosiy ilmiy va amaliy vazifasidir. Bu orqali, ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlarning passiv oluvchidan faol iqtisodiy sub’ektga aylanishi uchun zamin yaratiladi.Maqolaning maqsadi – Ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlash amaliyotiga raqamli inklyuziya tamoyillarini joriy etish orqali ularning maqsadli, shaxsga yoʻnaltirilgan taʼlim olish imkoniyatlarini oshirishga qaratilgan innovatsion mexanizmlarni (SI va EdTech yechimlarini) taklif etishdan iborat. Tadqiqot Metodologiyasi Ayollarning ijtimoiy himoyasi faqatgina ijtimoiy nafaqalar to‘lash va bir martalik moddiy yordam ko‘rsatish bilan chegaralanib qolmaydi. Haqiqiy va uzoq muddatli ijtimoiy himoya – bu ularni mehnat bozorida raqobatbardosh va professional jihatdan talabgir kadrlar qilish orqali ta’minlanadi. Iqtisodiy mustaqillik xotin-qizlarning jamiyatdagi mavqeini oshirish, oilaviy qaror qabul qilish jarayonlarida ishtirok etish darajasini mustahkamlash uchun asosiy shart hisoblanadi [3]. Bu, shuningdek, oilaning moliyaviy barqarorligini ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Aksincha, kasbiy malakaga ega bo‘lmagan ayollar ijtimoiy xavf guruhiga tezroq tushib qoladilar, bu esa nafaqat shaxsiy muammo, balki butun jamiyat barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. XXI asrda raqamli ko‘nikmalar (Digital Skills) yangi iqtisodiy faoliyatning, ayniqsa, masofaviy va frilans ish turlari uchun eng muhim kapitaliga aylanib bormoqda. Raqamli ko‘nikmalar nafaqat IT-sohalarida, balki tikuvchilik, hisob-kitob, kichik biznesni yuritish va mahsulotni ijtimoiy tarmoqlar orqali sotish kabi an’anaviy sohalarda ham muvaffaqiyatga erishishning asosiy omiliga aylangan. Shu bois, ijtimoiy himoya dasturlari o‘zlarining diqqat markazini moddiy yordamdan "raqamli savodxonlikni oshirish va zamonaviy kasb-hunarga yo‘naltirish" ustuvorligiga qaratishi zarur. Bu yo‘nalish, ayniqsa, turmush sharoiti tufayli doimiy ishlash imkoniga ega bo‘lmagan qishloq joylardagi ayollar uchun moslashuvchan, masofaviy ish o‘rinlarini yaratishda katta imkoniyatlar ochadi [4]. Raqamli ko‘nikmalarning bu tarzda kengayishi, ayollarning mehnat resurslari sifatida qayta integratsiyalashuvini ta’minlashga xizmat qiladi. Adaptiv ta’limning ijtimoiy roli Adaptiv ta’lim tizimlari (ATS) dastlab an’anaviy ta’limda o‘quvchilarning individual tezligi va uslubiga moslashish uchun yaratilgan. Ijtimoiy himoya kontekstida, ATS quyidagi muammolarni hal qiladi: 1. Kirish darajasini tenglashtirish: Boshlang‘ich savodxonlik darajasi past bo‘lgan ayollar uchun tizim tayyorlov modullarini avtomatik ravishda taqdim etadi. 2. Vaqtni optimallashtirish: Masofaviy o‘qitish va moslashuvchan jadval oilaviy majburiyatlari mavjud bo‘lgan ayollar uchun ta’lim olish jarayonini qulay qiladi. 3. Mintaqaviy moslashuv: Kurs mazmuni ayol yashayotgan mintaqadagi mehnat bozorining real talablariga moslashtiriladi. Tadqiqot quyidagi metodologik yondashuvlarga asoslandi: 1. Me’yoriy-huquqiy tahlil (Normative-legal analysis): O‘zbekiston Respublikasining 2020-2024 yillarda xotin-qizlar va oilani qo‘llab-quvvatlashga oid me’yoriy hujjatlari ("Ayollar daftari" faoliyatini tartibga soluvchi qonunosti hujjatlari) chuqur tahlil qilindi. INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 241 2. Qiyosiy tahlil (Comparative analysis): Yordamga muhtoj aholi qatlamini kasbiy tayyorlashda EdTech va SI mexanizmlaridan foydalanish bo‘yicha xalqaro tajriba (BMT, Xalqaro Mehnat Tashkiloti loyihalari) o‘rganildi. 3. Tizimli yondashuv (Systems approach): Ijtimoiy yordam va ta’lim jarayonlari yagona tizim sifatida ko‘rib chiqilib, bu tizimning samaradorligini oshirish uchun asosiy "botqoq joylar" (bottlenecks) aniqlandi. 4. SI yechimlarini sintez qilish (Synthesis of AI solutions): Adaptiv ta’lim va ehtiyojlarni aniqlashda qo‘llaniladigan zamonaviy Sun’iy Intellekt algoritmlari (Masalan, Klasterlash, Tavsiya tizimlari) tavsifiy va funksional darajada sintez qilindi. Tadqiqot Natijalari va Innovatsion Mexanizmlar Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, anʼanaviy yordam ko‘rsatish tizimi quyidagi asosiy muammolarga ega: yordamning nomutanosibligi, takrorlanishi va ayolning shaxsiy ehtiyojlariga mos kelmasligi. Innovatsion mexanizmlar bu muammolarni hal qilishga qaratilgan uch bosqichli modelni taklif qiladi: A. Sun’iy Intellekt Asosida Ehtiyojlarni Maqsadli Aniqlash (Maqsadli Klasterlash) • Texnik mexanizm: SI algoritmlari (masalan, K-means klasterlash yoki DBSCAN) anonimlashtirilgan ijtimoiy-demografik ma’lumotlarni (yoshi, oila tarkibi, turmush darajasi, yashash joyi, so‘nggi ish joyi) tahlil qiladi. • Klasterlash natijasi: Natijada xotin-qizlarning ehtiyojlari bo‘yicha aniq klasterlar (guruhlar) shakllanadi. Masalan: Klaster 1 (Yuqori savodxonlik, IT kurslari talab etiladi), Klaster 2 (Boshlang‘ich savodxonlik, hunarmandchilik kurslari talab etiladi). • Afzalligi: SI tizimi har bir klasterga mos keladigan kasbiy yo‘nalishlar va ta’lim moduli darajalarini avtomatik ravishda tavsiya etadi. B. Adaptiv Ta’lim Platformalari (ATS) Orqali Individuallashtirish Adaptiv ta’lim tizimlari (ATS) har bir ayolning xususiy o‘rganish uslubi va tezligiga moslashuvchi EdTech yechimining asosini tashkil etadi. • Adaptatsiya elementlari: ATS quyidagi uchta darajada moslashuvchanlikni ta’minlaydi: 1. Kontent moslashuvi: Tizim avtomatik ravishda murakkablik darajasini o‘quvchining joriy o‘zlashtirishiga qarab sozlaydi, zarur bo'lsa qo‘shimcha, soddaroq materiallar bilan takrorlashni taklif etadi. 2. Vaqt va joy moslashuvi: O‘qitish vaqti mutlaqo moslashuvchan bo‘lib, ayollarga oilaviy vazifalaridan ajralmagan holda malaka oshirish imkonini beradi. 3. Tavsiya tizimi: SI, o‘quvchining oldingi natijalari va uning klasteriga asoslanib, uning ishga joylashish imkoniyatini oshiruvchi qo‘shimcha kurslarni (ingliz tili, moliyaviy savodxonlik) tavsiya qiladi. C. Mentoring va Kadrlar Boshqaruvi Integratsiyasi • Mexanizm: Innovatsion platforma kichik va oʻrta biznes (KOB) korxonalarining hududiy ehtiyojlari (bo‘sh ish o‘rinlari, talab qilinadigan malaka) to‘g‘risidagi ma’lumotlarni avtomatik tarzda yig‘adi. SI o‘qishni tamomlagan ayollarning profillarini (o‘zlashtirish ballari, kurs yakuniy ishi) va korxonalarning ehtiyojlarini solishtiradi. • Natija: "Eng mos nomzod" aniqlanadi va ularga maqsadli ravishda ish taklif etiladi yoki o‘z biznesini boshlash (mikrokredit olish) uchun zarur hujjatlar bo‘yicha tayyor shablonlar taqdim etiladi. 4.Xulosa INTERNATIONAL PRACTICAL CONFERENCE “THE ROLE OF WOMEN IN ENSURING THE STABILITY OF SOCIETY: CREATING AN OBSCENE ATMOSPHERE OF OPPRESSION AND VIOLENCE”, NOVEMBER 21, 2025 242 Ijtimoiy himoyaga muhtoj xotin-qizlarni qo‘llab-quvvatlashning samaradorligini oshirish, anʼanaviy yordam choralarini raqamli inklyuziya va EdTech vositalari bilan birlashtirishni taqozo etadi. Taklif etilgan SI asosidagi innovatsion mexanizmlar ijtimoiy qoʻllab-quvvatlashni manzilli, shaxsiy va iqtisodiy jihatdan barqaror qiladi, bu esa “Ayollar daftari” tizimining samaradorligini yangi bosqichga olib chiqadi. Ilmiy va Amaliy Tavsiyalar: 1. Yagona Raqamli Ekosistemani Yaratish: Hukumat darajasida yagona milliy adaptiv EdTech platformasini yaratish va uni Ijtimoiy himoya Milliy agentligi hamda hududiy KOB ehtiyojlarini hisobga oluvchi ma’lumotlar bazalari bilan integratsiya qilish zarur. 2. SI Tizimlarini Legallashtirish: Ehtiyojlarni aniqlashda SI (klasterlash) algoritmlaridan foydalanishni qonunchilik darajasida mustahkamlash, ma’lumotlar xavfsizligi va shaxsiy daxlsizlik tamoyillariga rioya qilgan holda. 3. Ta'lim Sifatini Nazorat Qilish: O‘qishni tamomlagan xotin-qizlarning o‘rtacha daromadlari dinamikasini kuzatish uchun Post-Ta’lim Monitoringi tizimini joriy etish, bu esa taklif etilgan innovatsion mexanizmlarning haqiqiy iqtisodiy samaradorligini baholashga imkon beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 2025-yil 30-yanvardagi PF-17-son. "Aholini ijtimoiy himoya qilish tizimini moliyalashtirish tartib-taomillarini takomillashtirish to‘g‘risida". 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 2022-yil 25-iyuldagi PF-175-son. "O‘zbekiston Respublikasi aholisini ijtimoiy himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida". 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 2022-yil 7-martdagi PF-87-son. "Oila va xotin-qizlarni tizimli qo‘llab-quvvatlashga doir ishlarni yanada jadallashtirish choratadbirlari to‘g‘risida". 4. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining qarori, 2021-yil 28-maydagi SQ-297-IVson. "O‘zbekiston Respublikasida gender tenglikka erishish strategiyasini 2030-yilgacha tasdiqlash to‘g‘risida". 5. S. Ubaydullayeva, G. Tadjiyeva, D. Ubaydullayeva, N. Kadirova, Z. Gulyamova and D. Subanova, "The Specifics of the Organization of Independent Work of Students in the System of Secondary Vocational Education In Uzbekistan in the Context of the Transition to a Digital Economy," 2023 3rd International Conference on Technology Enhanced Learning in Higher Education (TELE), Lipetsk, Russian Federation, 2023, pp. 287-290, doi: 10.1109/TELE58910.2023.10184330. 6. S. Ubaydullayeva, D. Ubaydullayeva, R. Gaziyeva, Z. Gulyamova, G. Tadjiyeva and N. Kadirova, "Model of Organizing Online Learning for Students in Agricultural Area," 2022 2nd International Conference on Technology Enhanced Learning in Higher Education (TELE), Lipetsk, Russian Federation, 2022, pp. 317-320, doi: 10.1109/TELE55498.2022.9800945. 7. S. R. Ubaydullayeva, D. R. Kadirova and D. R. Ubaydullayeva, "Graph Modeling and Automated Control of Complex Irrigation Systems," 2020 International Russian Automation Conference (RusAutoCon), Sochi, Russia, 2020, pp. 464-469, doi: 10.1109/RusAutoCon49822.2020.9208076.