Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik rivojlanishga zamonaviy yondashuvlar va jahon tajribalari

AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Pedagogika, psixologiya fanlariga ixtisoslashgan ilmiy jurnal ISSN: 3060-4613 Pedagogika fanlari Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (sohalar bo‘yicha) Maxsus pedagogika Jismoniy tarbiya va sport mashg‘ulotlari nazariyasi va metodikasi Kasb-hunar ta’limi nazariyasi va metodikasi Elektron ta’lim nazariyasi va metodikasi (ta’lim sohalari va bosqichlari bo‘yicha) Ta’limda menejment Maktabgacha ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi Ijtimoiy pedagogika Tarix fanlari Psixologiya fanlari Fizika-matematika fanlari Kimyo fanlari Biologiya fanlari Falsafa fanlari Filologiya fanlari Geografiya fanlari 13.00.00 13.00.01 13.00.02 13.00.03 13.00.04 13.00.05 13.00.06 13.00.07 13.00.08 13.00.09 07.00.00 19.00.00 01.00.00 02.00.00 03.00.00 09.00.00 10.00.00 11.00.00 2025 №12 MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIMI VAZIRLIGI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI Elektron nashr. 252 sahifa, 2-dekabr, 2025-yil. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi, O‘zbekiston milliy pedagogika universiteti BOSH MUHARRIR: Karimova E’zoza Gapirjanovna – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vaziri BOSH MUHARRIR O‘RINBOSARI: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Pedagogika fanlari doktori, professor TAHRIRIYAT KENGASHI A’ZOLARI Ibragimov X.I. – pedagogika fanlari doktori, akademik Shoumarov G‘.B. – psixologiya fanlari doktori, akademik Qirg‘izboyev A.K. – Тarix fanlari doktori, professor Jamoldinova O.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Sharipov Sh.S. – pedagogika fanlari doktori, professor Shermuhammadov B.Sh. – pedagogika fanlari doktori, professor Ma’murov B.B. – pedagogika fanlari doktori, professor Madraximova F.R. – pedagogika fanlari doktori, professor Kalonov M.B. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nabiyev D.X. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Qo‘ldoshev Q. M. – iqtisodiyot fanlari doktori, professor Ikramxanova F.I. – filologiya fanlari doktori, professor Ismagilova F.S. – psixologiya fanlari doktori, professor (Rossiya) Stoyuxina N.Yu. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Rossiya) Magauova A.S. – pedagogika fanlari doktori, professor (Qozog‘iston) Rejep O‘zyurek – psixologiya fanlari doktori, professor (Turkiya) Wookyu Cha – Koreya milliy ta’lim universiteti rektori (Koreya) Polonnikov A.A. – psixologiya fanlari nomzodi, dotsent (Belarus) Mizayeva F. O. – Pedagogika fanlari doktori, dotsent Baybayeva M.X. – pedagogika fanlari doktori, professor Muxsiyeva A.T. – pedagogika fanlari doktori, professor Aliyev B. – falsafa fanlari doktori, professor G‘afurov D. O. – falsafa fanlari doktori (Phd) Shomurodov R.T. – iqtisodiyot fanlari nomzodi (PhD), dotsent Mirzayeva F. O. – pedagogika fanlari doktori (DSc), dotsent Jalilova S.X. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Bafayev M.M. – psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Usmonova D.I. – Samarqand iqtisodiyot va servis institute dotsenti Saifnazarov I. – falsafa fanlari doktori, professor Nematov Sh.E. – pedagogika fanlari nomzodi (PhD) Tillashayxova X.A. – psixologiya fanlari nomzodi (PhD), dotsent Yuldasheva F.I. – pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD),dotsent Doniyorov S. M. –“Yangi O‘zbekiston” va “Pravda Vostoka” gazetalari tahririyati DM bosh muharriri, O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist, filologiya fanlari nomzodi (PhD) Yuldasheva D.B. – filologiya fanlari bo‘yicha falsafa (PhD) doktori, dotsent Tangriyev A. T. – Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti kafedra professori Ashurov R. R. – psixologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Panjiyev M. A. – Qashqadaryo viloyati Maktabgacha va maktab ta’limi boshqarmasi boshlig‘ining birinchi o‘rinbosari Xudayberganov N. A. – Xorazm Ma'mun akademiyasi Tabiiy fanlar bo‘limining katta ilmiy xodimi, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali 26.09.2023-yildan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi tomonidan №С-5669363 reyestr raqami tartibi bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tkazilgan. Litsenziya raqami: №136361 EDITOR-IN-CHIEF: Karimova E’zoza Gapirzhanovna – Minister of Perschool and School Education of the Republic of Uzbekistan DEPUTY EDITOR-IN-CHIEF: Ibragimova Gulsanam Ne’matovna – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor EDITORIAL BOARD MEMBERS: Ibragimov X.I. – Doctor of Pedagogical Sciences, Academician Shoumarov G‘. B. – Doctor of Psychological Sciences, Academician Qirg‘izboyev A. K. – Doctor of Historical Sciences, Professor Jamoldinova O.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Sharipov Sh.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Shermuhammadov B.Sh. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Ma’murov B.B. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Madraximova F.R. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Kalonov M.B. – Doctor of Economic Sciences, Professor Nabiyev D.X. – Doctor of Economic Sciences, Professor Koldoshev K. M. – Doctor of Economic Sciences, Professor Ikramxanova F.I. – Doctor of Philological Sciences, Professor Ismagilova F.S. – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Russia) Stoyuxina N.Yu. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Russia) Magauova A.S. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor (Kazakhstan) Rejep O‘zyurek – Doctor of Psychological Sciences, Professor (Turkey) Wookyu Cha – President of the National University of Education, Korea (South Korea) Polonnikov A.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor (Belarus) Mizayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Baybayeva M.X. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Muxsiyeva A.T. – Doctor of Pedagogical Sciences, Professor Aliyev B. – Doctor of philosophy, professor Gafurov D. O. – Doctor of Philosophy (PhD) Shomurodov R.T. – Candidate of Economic Sciences (PhD), Associate Professor Mirzayeva F. O. – Doctor of Pedagogical Sciences (DSc), Associate Professor Jalilova S.X. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Bafayev M.M. – Doctor of Philosophy in Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Usmonova D.I. – Associate Professor, Samarkand Institute of Economics and Service Saifnazarov I. – Doctor of philosophy, professor Nematov Sh.E. – Candidate of Pedagogical Sciences (PhD) Tillashayxova X.A. – Candidate of Psychological Sciences (PhD), Associate Professor Yuldasheva F.I. – Doctor of Philosophy in Pedagogical Sciences (PhD), Associate Professor Doniyorov S. M. – Editor-in-Chief of the Editorial Board of the newspapers "Yangi Uzbekiston" and "Pravda Vostoka", Honored Journalist of the Republic of Uzbekistan, Candidate of Philological Sciences (PhD) Yuldasheva D.B. – Doctor of Philosophy (PhD) in Philological Sciences, Associate Professor Tangriyev A.T. – is a professor of Tashkent State University of Economics Ashurov R. R. – Doctor of Philosophy (PhD) in Psychology, Associate Professor Panjiyev M. A. – First Deputy Head of the Department of Preschool and School Education of the Kashkadarya Region Khudaiberganov N. A. – Senior Researcher of the Department of Natural Sciences of the Khorezm Mamun Academy, Doctor of Philosophy (PhD) in Biological Sciences “Maktabgacha va maktab ta’limi” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasining quyidagi qarorlariga asosan pedagogika va psixologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) hamda fan doktori (DSc) ilmiy darajasiga talabgorlarning dissertatsiyalaridagi asosiy ilmiy natijalarni chop etish uchun milliy ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: Pedagogika fanlari bo‘yicha: OAK Kengashi tavsiyasi (26.08.2024-y., №11-05-4381/01) asosida: • Ekspert kengashi (29.10.2024-y., №10) • Rayosat qarori (31.10.2024-y., №363/5) Psixologiya fanlari bo‘yicha: Toshkent davlat pedagogika universiteti murojaatiga asosan OAK tavsiyasi (24.04.2025-y., №11-05-2566/01): • Ekspert kengashi (25.05.2025-y., №10) • Rayosat qarori (08.05.2025-y., №370/5) AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 4 2025-yil, dekabr, 12-son MUNDARIJA Yangi O‘zbekiston sharoitida ayollar ijtimoiy faolligini oshirishda psixologik motivatsiya va o‘z-o‘zini rivojlantirish strategiyalari ........................................................................................................26 Xuseynova Abira Amanovna Pragmalinguodidactic Principles in Teaching English for Philologist Students and their Application in Intercultural Communication...................................................................................31 Arzieva Bibi-Sanem Aynazarovna Metakognitiv ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan biologiya o‘quv materiallarini loyihalash, joriy etish va samaradorligini baholash........................................................................................................35 Abdurasulova Gulrux Habibullayevna Oligofreniya holatida neyropsixologik tashxislar qo‘llanilishining umumiy masalalari .................................40 Akramov Dostonbek Ikromjon o‘g‘li, Xojialiyeva Sarvinoz Elyorjon qizi Oliy ta’lim muassasalari talabalarida kreativ kompetensiyani rivojlantirish pedagogik muammo sifatida ...44 Asatova Dildora Aslamovna Ingliz tili o‘qish ko‘nikmalarini takomillashtirishda autentik manbalarning roli .............................................. 49 Bekmuratova Nargiza Arislanbayevna Insultdan keyingi nutqni tiklashda logopedik reabilitatsiya va nevrologik muolajalar integratsiyasi ............52 Boltaboyeva Xurshida Sharofiddinovna The Concept of Symbols in Linguoculturology ............................................................................................56 Hamraqulova Gulandom Sodiq qizi Buyuk ipak yo‘li xalqlari o‘rtasidagi pedagogik va madaniy aloqalarning vujudga kelishi ............................59 Mirxalilova Nargiza Akbarovna Bo‘lajak tarbiyachilarni bolalarni nutqini o‘stirishga bo‘lgan kasbiy-pedagogik tayyorgarligini o‘stirish .......63 Mitaliboyeva Dildora Koxlear implantli bolalarning eshituv–nutqiy faolligini oshirishda differensial yondashuv asosida korreksion-pedagogik ish ..........................................................................66 Nartayeva Shahnoza Yulchibayevna Fasilitatsion yondashuv asosida kichik maktabgacha yoshdagi bolalarda adaptiv ko‘nikmalarni rivojlantirishning psixologik-pedagogik mexanizmlari ..................................................................................71 Normatova Nilufar Komilovna Boshlang‘ich sinflarda disgrafiyasi bo‘lgan o‘quvchilarda yozish kompetensiyalarini shakllantirishning ilmiy-nazariy asoslari (XIX–XXI asrlarda)........................................................................76 Qaxxorova Saidaxon, Mamarajabova Zulfiya Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalar orqali olimpiya ta’limini rivojlantirish: yoshlar orasida axloqiy va jismoniy madaniyatni oshirish ...........................................................................80 Qodirov Jurabek Mamatsimonovich Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida sun’iy intellekt bilim va savodxonligini rivojlantiradigan innovatsion jismoniy-interaktiv o‘yinlar: pedagogik model ...........................................................................83 Quvonova Nodirabegim Shavkat qizi “Sab’ai sayyor” asarida qo‘llangan onomastik birliklar haqida mulohazalar ................................................87 Gadayev Oybek Yaxshiboyevich, Ravshanova Sharbatoy Rahmatilla qizi Ijtimoiy tarmoq shifokorlarining masofaviy konsultatsiyalari shaxs psixikasi va salomatligiga ta’siri ...........91 Askarova Nargiza Abdivaliyevna, Ravshanova Zarnigor Daminovna Talabalar ilmiy dunyoqarashini rivojlantirishda innovatsion ta’lim texnologiyalari va interfaol metodlardan foydalanish................................................................................................................95 Satvoldiyev Faxriddin Akbarali o‘g‘li Innovatsion ta’lim texnologiyalari orqali pedagoglarning kreativligini rivojlantirish ......................................99 Saydullayeva Gulasal Umidjon qizi Maktabgacha yoshdagi bolalar motorikasini rivojlantirishning standart modeli ...........................................102 Sirojiddinova Xamidaxon Xasanboy qizi Bo‘lajak o‘qituvchilarning shaxslararo munosabat kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik shart-sharoitlari ..........................................................................................................................106 Turg‘unova Gulnoza Muhammadjonovna, Xodjiyeva Mahliyo AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 2025-yil, dekabr, 12-son Shaxsdagi mehnat motivatsiyasi samaradorligini ta’minlashga xizmat qiluvchi korrelyatsion bog‘liqliklar tahlili ....................................................................................................................109 Xusanov Samariddin Maxmadaminovich Auditoriyadan tashqari musiqiy mashg‘ulotlarni art-terapiya yordamida tashkil etish asoslari ....................112 Yarashev Jo‘rabek To‘rayevich Формирование творческого мышления школьников на уроках музыки ................................................117 Габдульманова Ильнура Минисламовна Теоретико-методологические основы коллаборативного обучения, кооперативных подходов и интерактивных педагогических методов ..................................................................................................119 Жураева Мафтуна Бахтиёр кизи Педагогическое колесо как инструмент формирования цифровой компетентности будущих педагогов дошкольного образования ........................................................................................ 124 Уразова М. Б., Усманова У. Б. Особенности гражданского воспитания обучающихся в системе “школа–махалля” в Узбекистане ..130 Хайдаров Шавкат Шамсиддин угли Педагогические условия формирования языковой грамотности у учащихся с тяжелыми нарушениями речи ................................................................................................................... 135 Юсупова Зулайхо Бахром кизи Valeologik tarbiyada o‘yin texnologiyalarining ahamiyati .............................................................................139 Berkinova Charos Islomovna O‘quvchilarda faol fuqarolik kompetensiyasi tushunchasi, mazmuni va shakllanishi ..................................142 Buvorayeva Gulruh Shoikrom qizi Boshlangʻich ta’limda STEAM yondashuvi asosida o‘qitishning didaktik imkoniyatlari ...............................145 Choʻtboyeva Munisxon Eshpoʻlat qizi Tabiatga muhabbat: maktabgacha ta’limda milliy qadriyatlar va o‘yinlar orqali ekologik tarbiya .................150 Ergasheva Umrinisso Komilovna Zamonaviy ta’lim – talabalar ijtimoiy intellektini shakllantirsh omilidir..........................................................153 Ermatova Gulnoz Pirimovna O‘zbekistonning eng yangi tarixi fanini o‘qitishda pedagogik texnologiyaning o‘rni ....................................156 Gazibekova Feruza Hakimovna Boshlang‘ich sinf o’quvchilarining raqamli texnologiyalar muhitida tanqidiy va mustaqil fikrlashini rivojlantirish metodikasi .................................................................................................159 Haydarova Feruza Haydar qizi Talabalarda maʼnaviy-axloqiy fazilatlar va sifatlarni shakllantirish mexanizmi ............................................. 162 Jumanazarova Dilnoza Umurzaqovna Maktabgacha yoshdagi bolalarning kasbga bo‘lgan qiziqishlarini shakllantirishda interfaol metodlarni qo‘llash texnologiyasi ...................................................................................................165 Jumayeva Malika Aliyevna Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarda kasbiy-nutq madaniyatini rivojlantirish ........................................ 168 Lutfetdinova Ra’no Xusnetdinovna Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik rivojlanishga zamonaviy yondashuvlar va jahon tajribalari ..172 Masharipova Barno Erkin qizi, Adilbayeva Dilnoza Adilbay qizi Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida til o‘yinlari texnologiyalarining nazariy asoslari .........................................175 Masharipova Dilfuza Muxammatjon qizi Maktabgacha ta’lim tarbiyachisi pedagogik faoliyatining o‘ziga xosligi .......................................................178 Muhammadiyeva Feruza Turakulovna Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda aksiologik yondashuvdan foydalanish metodikasi .......................................................................................181 Muhiddinova Munira Xayrullayevna Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matematika fanini o‘qitishda raqamli transformatsiya vositalaridan foydalanishning metodik paradigmasi .........................................................................................................184 Narzullayeva Sevara Omonovna O‘qituvchining muloqot madaniyatini shakllantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari .......................187 Nizamova Nodira Paxritdinovna Integrativ yondashuv asosida o‘quvchilarning nutqiy kompetentligini rivojlantirishning mazmuniy izohlanishi ..................................................................................................................................191 Oysha Qurbonova, Nodira Abduraimova AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 2025-yil, dekabr, 12-son Boshlang‘ich ta’limda Finlandiya tajribasi ....................................................................................................195 Nodira Sherboyeva Kutubxonachi kutubxona-axborot xizmati jarayonining yetakchi ishtirokchisi sifatida .................................198 O‘ktam Nosirov Pedagogik ta’lim transformatsiyasida talabalarning tadqiqotchilik kompetensiyalarini rivojlantirish texnologiyasi ............................................................................................................................ 204 Rustamova Shoxista Omonjonovna Globallashuv sharoitida axborot-psixologik xavfsizlikni shakllantirish masalalari ........................................ 208 Rаxmаtjonov Shoxjаhon Dilshodbek o‘g‘li Talabalarga ingliz tilini o‘qitishning zamonaviy innovatsion texnologiyalari .................................................212 Sa’dullayeva Rushana Boshlang‘ich sinf matematika darslarida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish ...........215 Saidova Dilbar Erkinovna Pedagog xodimlarda tolerantlik namoyon bo‘lishining determinantlari ........................................................ 218 Sattorova Maxliyo Dilmurod qizi Kreativ metodlar orqali maktabgacha yoshdagi bolalarda kreativ tafakkur va fikrlashni rivojlantirish .........223 Sultonboyeva Baxriniso Ilhomjon qizi Artpedagogika texnologiyalaridan foydalanib maktabgacha yoshdagi bolalarda dialogik nutqni rivojlantirish metodikasi .......................................................................................................226 Xolmatova Fotima Baxtiyor qizi Boshlang‘ich ta’limda yashil kompetensiyalarni shakllantirish yo‘nalishlari .................................................229 Yaqubova Shoira Tog‘aymuratovna Emotsional intelektni rivojlantirishning nazariy asoslari ............................................................................... 233 Yarmatov Raxmboy Baxramovich Boshlang‘ich ta’limda o‘quv veb-saytlari orqali til kompetentligini rivojantirish ............................................239 Zokirova Sohiba Muxtoraliyevna, Muxammadjonova Diyorabonu Muzaffarjon qizi Языковые изменения в русском языке XXI века: исследование новых слов, сленга, интернеткоммуникации, влияния англицизмов и глобализации на современный русский язык .......................242 Марупова Дилфуза Давроновна Oliy ta’limda talabalarning ilmiy-tadqiqot faoliyatining maqsad va vazifalari ...............................................247 F. R. Xosilova AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 172 2025-yil, dekabr, 12-son MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA MATEMATIK RIVOJLANISHGA ZAMONAVIY YONDASHUVLAR VA JAHON TAJRIBALARI Masharipova Barno Erkin qizi Innovatsion texnologiyalar universiteti assistent o‘qituvchisi Adilbayeva Dilnoza Adilbay qizi Innovatsion texnologiyalar universiteti 2-bosqich talabasi Annotatsiya: Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim tizimida maktabgacha yoshdagi bolalarning matematik rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan zamonaviy pedagogik yondashuvlar va jahon tajribalari tahlil qilinadi. Tadqiqotda rivojlangan davlatlarning erta yoshdagi ta’lim borasidagi innovatsion metodlari, xususan o‘yin texnologiyalari, STEAM integratsiyasi, raqamli vositalar hamda kompetensiyaga yo‘naltirilgan ta’lim modellarining samaradorligi yoritilgan. Shuningdek, xorijiy amaliyotning o‘ziga xos jihatlari bilan bir qatorda, ularni mahalliy sharoitga moslashtirish imkoniyatlari ham ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, matematik rivojlanish, jahon tajribasi, zamonaviy yondashuvlar, STEAM, innovatsion metodlar, erta yoshdagi ta’lim. Abstract: This article analyzes modern pedagogical approaches and international practices aimed at enhancing the mathematical development of preschool-aged children within the preschool education system. The study highlights innovative methods applied in countries with advanced early childhood education systems, including play-based learning, STEAM integration, digital tools, and competency-based instructional models. The article also examines the potential adaptation of global best practices to local educational contexts. Key words: preschool education, mathematical development, international experience, modern approaches, STEAM, innovative methods, early childhood learning. Аннотация: В данной статье анализируются современные педагогические подходы и мировой опыт развития математических способностей детей дошкольного возраста в системе дошкольного образования. Исследование охватывает инновационные методы стран с развитой системой раннего обучения, включая игровые технологии, интеграцию STEAM, цифровые инструменты и компетентностно-ориентированные модели обучения. Особое внимание уделяется возможностям адаптации зарубежного опыта к местным условиям. Ключевые слова: дошкольное образование, математическое развитие, мировой опыт, современные подходы, STEAM, инновационные методы, раннее обучение. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI 173 MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 2025-yil, dekabr, 12-son KIRISH Maktabgacha ta’limda bolalarning matematik rivojlanishi bugungi kunda nafaqat son va shakllarni o‘rgatish jarayoni sifatida, balki bola tafakkurining eng nozik qatlamlarini shakllantiruvchi murakkab pedagogik tizim sifatida qaralmoqda. Chunki insonning mantiqiy fikrlashi, sabab-oqibatni anglash qobiliyati, tahlil qilish, taqqoslash va xulosa chiqarish ko‘nikmalari aynan shu davrda ildiz otadi. Zamonaviy yondashuvlar bola ruhiyati va tabiiy rivojlanish bosqichlari bilan uyg‘un bo‘lishni talab qiladi; shuning uchun ham butun dunyo bo‘ylab maktabgacha ta’limdagi matematik tarbiya o‘yin, tajriba va kuzatishlarga asoslangan, bolaning tabiiy qiziqishini qo‘llabquvvatlovchi faol jarayon sifatida qayta talqin qilinmoqda. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematika rivojini ilmiy asosda o‘rganishda Y.I.Tixeyeva va F.N.Blexerning qarashlari o‘zaro uyg‘un, lekin har biri o‘ziga xos metodik yondashuvga ega. Y.I. Tixeyeva bolalarni matematika elementlariga o‘rgatishda eng avvalo hayotiy faoliyatga tayangan holda rivojlantirishni asosiy tamoyil deb biladi. Uning fikricha, sanash, taqqoslash, guruhlash, shakl va o‘lchamni ajratish kabi asosiy matematik tushunchalar bolaga maxsus dars orqali emas, balki kundalik amaliy faoliyat jarayonida tabiiy ravishda singdirilishi kerak.1 Shu sababli Tixeyeva matematik rivojlanishni nutq, harakat, ko‘rgazmali-amaliy mashg‘ulotlar bilan bog‘lashni taklif etadi. U bolalarning mustaqil kuzatishi, narsa-buyumlarni solishtirib ko‘rishi, o‘yinlar orqali o‘z xulosasiga kelishi kabi jarayonlarni matematikaning asosiy poydevori sifatida baholaydi. Tixeyevaga ko‘ra, bola matematika bilan “tanishmaydi”, balki uni yashaydi – bu esa mantiqiy fikrlashning barvaqt shakllanishiga olib keladi. F.N. Blexer esa matematika elementlarini o‘rgatishda didaktik o‘yinlarning ilmiy asoslangan tizimini ishlab chiqqan olimlardan biridir. Uning yondashuvida metodikaning markazi – o‘yin va o‘yin orqali olingan amaliy tajriba. Blexer didaktik o‘yinlarni material bilan bajariladigan, materialsiz va so‘zli o‘yinlarga ajratib, har birining matematik tushunchalarni shakllantirishdagi funksional rolini aniq belgilab bergan. Uningcha, bola “nechta?”, “qaysi kattaroq?”, “qaysi uzunroq?” kabi savollarni o‘z tajribasi orqali hal qilishi uchun muhit shunday tashkil etilishi kerakki, bola harakat qilib, ko‘rib, taqqoslab, joylashtirib va topib matematik xulosaga o‘zi kelsin. Blexer rivojlantiruvchi muhitni – konstruktiv materiallar, o‘lchash vositalari, rang va shakl bo‘yicha saralovchi didaktik o‘yin vositalari bilan boyitishni matematik rivojlanishning ajralmas sharti2 deb biladi. Har ikki olimning qarashlari bir-biriga mos keladi: Tixeyeva matematikaning tabiiy, hayotiy kontekstda o‘zlashtirilishi zarurligini ta’kidlasa, Blexer bu jarayonni o‘yinlar yordamida metodik jihatdan qanday tashkil qilish mexanizmini aniq ko‘rsatadi. Natijada ular bolalarning matematik rivojlanishiga oid yagona ilmiy xulosaga kelishadi – maktabgacha yosh matematika uchun eng sezgir davr bo‘lib, bu bosqichda bilim berish emas, balki matematik fikrlashni rivojlantirish ustuvor bo‘lishi kerak. Bola sanaydi, taqqoslaydi, ajratadi, guruhlaydi, shakl va o‘lchamni farqlaydi – bularning barchasi unga o‘yin va tabiiy faoliyat jarayonida o‘zlashtirilsa, matematika hayotiy, qiziqarli va mustahkam bo‘ladi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Mazkur tadqiqotda maktabgacha yoshdagi bolalarning matematik rivojlanishiga doir zamonaviy yondashuvlar quyidagi ilmiy metodlar asosida tahlil qilindi: 1. Nazariy-metodik tahlil. 2. Taqqoslash metodi. 3. Amaliy misollar tahlili. TAHLIL VA NATIJALAR Tixeyeva nazariyasida: matematik tushunchalar maxsus mashg‘ulotlardan ko‘ra, kundalik hayotda samaraliroq singadi. Bolalarda mustaqil taqqoslash, ajratish, guruhlash kabi ko‘nikmalar tez shakllanadi. Blexer metodikasida: didaktik o‘yinlar matematik fikrlashning asosiy manbai bo‘lishi isbotlandi. O‘yin jarayonida “nechta?”, “qaysi kattaroq?”, “qaysi uzunroq?” kabi savollarga bola o‘zi javob topadi. Piajening kognitiv rivojlanish nazariyasida: bola matematikani bilim sifatida emas, harakat sifatida o‘zlashtiradi. Ushlab ko‘rish, qurish, solishtirish orqali amaliy tushuncha hosil bo‘ladi. 1 Тихеева, Е.И. Методика обучения детей дошкольного возраста элементарным математическим представлениям. – Moskva: Просвещение, turli yillarda nashrlari mavjud. 2 Блехер, Ф.Н. Дидактические игры в детском саду. – Moskva: Просвещение; Блехер, Ф.Н. Воспитание элементарных математических представлений у дошкольников. – Moskva. AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI AKTABGACHA VA AKTAB TA’LIMI MAKTAB TA’LIMI SCHOOL EDUCATION ШКОЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ 174 2025-yil, dekabr, 12-son Ilmiy tadqiqotlar, xususan Piajening kognitiv rivojlanish nazariyasi shuni ko‘rsatadiki, bola matematik tu shunchalarga tayyor shaklda emas, balki amaliy harakatlar orqali yaqinlashadi3. U ko‘rganini ushlab ko‘rib, tenglikni o‘z qo‘li bilan sinab, hajmni o‘zi solishtirib, shakllarni o‘zi qurib ko‘rganidan so‘nggina tushunish bosqichiga o‘tadi. Vigotskiy ta’kidlagan ijtimoiy hamkorlik tamoyili ham shuni kuchaytiradiki, matematika bolaga mukammal tushuncha bo‘lib emas, balki kattalar bilan muloqot, birgalikdagi o‘yin, savol-javob, mustaqil qidiruv jarayonida rivojlanadi4. Bugungi kunda ham jahonning yetakchi maktabgacha tizimlari aynan shu tamoyillarni asos qilib olgan. Masalan, Finlyandiya bog‘chalarida matematika o‘rgatish har bir bola uchun tabiiy hayotiy vaziyatlarga singdirilgan. Ertalabki nonushta paytida bolalar mevalarni sanaydi, kichik guruhlarda qurilish o‘yinlari davomida shakllarni tanlaydi, tabiat sayrlarida barglar hajmi va shaklini qiyoslaydi. Yaponiyada esa origami san’ati matematik fikrlashning tabiiy vositasiga aylangan: buklash jarayoni orqali simmetriya, burchak, shakl va tartib tushunchalari chuqur singadi5. Italiyadagi Reggio Emilia yondashuvi matematika “bolaning yuz tili” 6dan biri ekanini tan oladi: bola shaklni rasm bilan tasvirlaydi, loyda ifodalaydi, so‘z bilan tushuntiradi, harakat bilan ko‘rsatadi – natijada matematika san’at bilan, san’at esa matematik tafakkur bilan qo‘shilib ketadi. Bugungi eng ilg‘or tendensiyalar esa matematika ta’limini STEAM yondashuvi bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan. Endi matematik tushunchalar alohida mavzu sifatida emas, balki kundalik hayotdagi kichik muammolarni hal qilish jarayonida yashirin holda o‘rgatiladi. Bola qog‘ozdan ko‘prik qurayotganda uzunlikni, kenglikni va muvozanatni his qilsa, Lego bilan ishlayotganda shakllar, o‘lchamlar, ketma-ketliklar haqida amaliy tasavvur hosil qiladi. Hatto kichik yoshdagi bolalar uchun mo‘ljallangan robot to‘plamlari ham raqamlar, algoritmlar, tartib va izchillikni tushunishning tabiiy vositasiga aylanmoqda. Xorijiy bog‘chalarda bu jarayon hech qanday majburiy “o‘rgatish” shaklida emas, balki bolalarning o‘z ehtiyoji, o‘yin ssenariysi, ijodiy izlanishlari bilan uyg‘un bo‘lgan holda amalga oshiriladi. XULOSA VA TAKLIFLAR Zamonaviy tadqiqotlarda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv alohida ahamiyat kasb etadi. Har bir bola – o‘zining rivojlanish ritmiga va qiziqish doirasiga ega alohida shaxs; shu sababli matematika ham unga mos tarzda taklif qilinishi kerak. Biri sanashni tez o‘zlashtirsa, boshqasi geometrik shakllar bilan ko‘proq ishlashi mumkin; yana bir bola esa konstruksiya qurish orqali o‘z fikrlashini shakllantiradi. Tarbiyachining vazifasi – farqlarni ko‘ra olish, har bir bolaga muvaffaqiyat hissini berish va murakkablikni me’yorli oshirib borishdir. Bugungi kunda matematika faqat “bilim yig‘ish” emas, balki fikrlashni shakllantirish vazifasini bajaradi. Raqamlarni tartib bilan aytish yoki shakllarni nomlash – bu jarayonning eng yuzaki qismi, xolos. Asl maqsad – bolada mantiqiy bog‘lanishlarni ko‘ra olish, savol berish, taqqoslash, sababni topish, yechimni izlash odatini hosil qilishdir. Jahon tajribasi shuni isbotlaydiki, bola matematika bilan qanchalik erta, ammo qanchalik erkin, tabiiy va ijodkorona tanishsa, uning keyingi aqliy rivoji shunchalik mustahkam va barqaror bo‘ladi. Shu sababli maktabgacha ta’limda matematika bolaga “o‘rgatiladigan fan” emas, balki uning hayotiga singdiriladigan fikrlash maktabi sifatida qaralishi lozim. Zamonaviy yondashuvlarning barchasi – o‘yin, konstruktiv faoliyat, STEAM integratsiyasi, sensor tajribalar, multimodal o‘qitish, individual rivojlanish yo‘llari – bir maqsadga xizmat qiladi: bolada matematik fikrlashning tabiiy, mustahkam va ijodiy asosini yaratish. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Keldiyeva M.B. Maktabgacha ta’limda STEAM texnologiyalari asosida faoliyatni tashkil etish. 2. Abdullayeva Y.B. Maktabgacha yoshdagi bolalarning matematika fani bo‘yicha bilimlarini rivojlanishining nazariy asoslari. 3. Kushakova G. 6–7 yoshli bolalarni maktab ta’limiga tayyorlashda matematika mashg‘ulotlarining ahamiyati. 4. Тихеева Е.И. Методика обучения детей дошкольного возраста элементарным математическим представлениям. – Moskva: Просвещение, turli yillarda nashrlari mavjud. 5. Блехер Ф.Н. Дидактические игры в детском саду. – Moskva: Просвещение. 6. Блехер Ф.Н. Воспитание элементарных математических представлений у дошкольников. – Moskva. 7. Piaget J. The Child’s Conception of Number. 8. Vygotsky L.S. Mind in Society. 9. Lewis C. Lesson Study in Japan. 10. Malaguzzi L. The Hundred Languages of Children. 3 Piaget, J. The Child’s Conception of Number. 4 Vygotsky, L. S. Mind in Society. 5 Lewis, C. Lesson Study in Japan. 6 Malaguzzi, L. The Hundred Languages of Children