O'ZBEKISTONDA AYOLLAR HUQUQLARINI TA'MINLASHNING HUQUQIY ASOSLARI VA AMALIY MEXANIZMLARI

191 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 O‘ZBEKISTONDA AYOLLAR HUQUQLARINI TA’MINLASHNING HUQUQIY ASOSLARI VA AMALIY MEXANIZMLARI Boʻronova Maftuna Shaymardonovna Yuridik fakulteti talabasi. Po‘latov Mirzohid Qoʻziboyevich Ilmiy rahbar: Termiz davlat universiteti Yuridik fakulteti decani. https://doi.org/10.5281/zenodo.17846351 Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida ayollar huquqlarining huquqiy asoslari, 2023-yilgi Konstitutsiyaning yangi tahriridagi 58-modda, shuningdek, “Xotinqizlar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun asosida amalga oshirilayotgan amaliy mexanizmlar keng yoritilgan. Shu bilan birga, xalqaro tajriba va BMT konvensiyalari orqali ayollar huquqlarini ta’minlashning samarali usullari ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: ayollar huquqlari, O‘zbekiston Respublikasi, Konstitutsiya, tenglik, xalqaro tajriba, huquqiy mexanizmlar. Kirish. Ayollar jamiyat hayotidagi faol ishtiroki bilan jamiyatning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Tarixiy jarayonda, dunyoning turli mamlakatlarida ayollar o‘z huquqlari uchun kurashgan va ularning jamiyatdagi mavqei turlicha bo‘lgan. O‘zbekiston Respublikasida ham mustaqillikdan so‘ng ayollar huquqlari himoyasi, teng imkoniyatlar yaratish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlariga aylandi. Bugungi kunda ayollarning ta’lim olish, ish bilan band bo‘lish, siyosiy jarayonlarda ishtirok etish va tadbirkorlik qilish imkoniyatlari kengaymoqda. Shu bilan birga, davlat tomonidan ular uchun qo‘shimcha ijtimoiy kafolatlar va huquqiy mexanizmlar yaratilyapti. Asosiy qism: Ayollar huquqlari yoki xotin-qizlar huquqlari fuqaroligi, yoshi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, eʼtiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeyidan qatʼi nazar, har bir xotin-qizning ajralmas huquqlaridir. Ayollar huquqlari dunyo boʻylab ayollar va qizlar uchun talab qilinadigan huquq va imtiyozlardir. Ular 19-asrdagi ayollar huquqlari harakati va 20–21-asrlar davomidagi feministik harakatlarning asosini tashkil etgan. Baʼzi mamlakatlarda bu huquqlar qonun, mahalliy anʼana va xulq-atvor tomonidan institutlashtirilgan yoki qoʻllab-quvvatlanadi, boshqa joylarda esa ular eʼtiborsiz qoldiriladi va qanoatlantirilmaydi. Ular inson huquqlari tushunchalaridan farq qiladi, chunki ular ayollar va qizlarning huquqlarini amalga oshirishga qarshi tarixiy va anʼanaviy ravishda mavjud boʻlgan notoʻgʻri qarashlar mavjudligini iddao qiladi, bu esa erkaklar va oʻgʻil bolalar foydasiga kichadi Ayollar huquqlari tushunchalari bilan bogʻliq masalalar odatda tana daxlsizligi va mustaqilligi, jinsiy zoʻravonlikdan xoli boʻlish, ovoz berish, davlat lavozimlarini egallash, qonuniy shartnomalar tuzish, oila qonunchiligida teng huquqlarga ega boʻlish, mehnat qilish, adolatli ish haqi yoki teng maosh olish, reproduktiv huquqlarga ega boʻlish, mulkka egalik qilish va taʼlim olish huquqlarini oʻz ichiga oladi. Arab madaniyatidagi ayol — arab jamiyatida ayollarning mavqei, shuningdek, ayollarning ijtimoiy institutlar bilan oʻzaro munosabatlarini tartibga soluvchi qoidalar va meʼyorlar tizimi boʻyicha tadqiqotlar toʻplami. 192 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Zamonaviy hisob-kitoblarga koʻra, ayollar madaniy va diniy eʼtiqodlari tufayli arab jamiyatida eng kamsitilgan sinf boʻlib, bu koʻpincha arab dunyosi qonunlarida aks etishi mumkin, bu jinoiy adliya, iqtisodiyot, taʼlim va sogʻliqni saqlashga taʼsir qiladi. Arab ayollari demografik sinf sifatida dunyoning barcha xalqlari orasida siyosatchilar va nufuzli shaxslar orasida eng yomoni hisoblanadi. Bu arab jamiyatida ayollarni ijtimoiy hayotdan chetlatgan nihoyatda kuchli patriarxal munosabatlar bilan bogʻliq. Agar ayol siyosatchi lavozimini egallashga muvaffaq boʻlsa ham, bu odatda ahamiyatsiz boʻladi. Bu boshqa narsalar qatori, arab mintaqalarida ayollar uchun koʻproq cheklangan huquqlarning saqlanishiga katta taʼsir koʻrsatadi. Islomdan oldin tahrir Tarixchilar va yozuvchilar orasida islomdan oldingi davrda arab ayollari koʻproq huquqlarga ega boʻlganmi yoki yoʻqmi, haligacha aniq bir xulosa yoʻq. Ayollarning aksariyati qabila urf-odatlariga boʻysungan va amalda qonuniy maqomidan mahrum qilingan. Ayolning nikohi shartnoma asosida amalga oshirilgan va uning vasiysi pul mukofotini olgan. Islomdan oldingi davrda arab ayollari, VI asr Er oʻz xohishiga koʻra ittifoqni bekor qilish huquqiga ega edi, ayol esa bunday imkoniyatdan mahrum boʻlib, meros huquqidan mahrum edi[3]. Baʼzi tarixchilar Muhammad paygʻambarning birinchi xotinlari, uning ota-onasining xatti-harakatlari va Makkaliklar ayol maʼbudalarga sigʻinishlariga asoslanib, Islomdan oldingi davrda ayollarning huquqlari yanada erkinroq boʻlganini taʼkidlaydilar. Boshqa tarixchilar, aksincha, yangi tugʻilgan qizlarni oʻldirish amaliyoti, cheksiz koʻpxotinlilik, ota-ona nikohi va boshqalarga ishora qilib, arab ayollarining mavqei hozirgisidan ham pastroq boʻlganiga ishonch hosil qilishadi. Saudiya ayol tarixchisi Xatun Al-Fassining taʼkidlashicha, qadimgi davrlarda arab ayollari, masalan, Nabatiylar qirolligida yuqori huquqlarga ega boʻlgan, ammo Rim imperiyasi tomonidan joriy etilgan yangi qonunlar kuchga kirganida, ular oʻz huquqlarini yoʻqotgan, keyinchalik bu cheklovlar qonun ostida saqlanib qolgan. Islom hukmronligi. Valentin Moghadam ayolning mavqei islom madaniyati yoki ichki xususiyatlariga emas, balki mamlakat va jamiyatning urbanizatsiya, sanoatlashuvi va proletarlashuvi darajasiga bevosita bogʻliq, degan marksistik gʻoyaga asoslanib, ayollar pozitsiyasini tahlil qildi. Mogʻadam islom ham xuddi nasroniylik va iudaizm kabi erkaklar hukmronlik qiladigan dindan boshqa va kam emasligini taʼkidlaydi. Islom davri tahrir Chapdan oʻngga: Damashqlik ayol, Makkalik ayol, Damashqlik ayol, anʼanaviy libosda, 19-asr Islom butun Arabiston yarim orolida 7-asrda, ayollar koʻproq huquqlarga ega boʻlgan paytda tarqaldi. Qur’onda erkak va ayolning Allohga ibodat qilish majburiyati bir xil ekanligi belgilab qoʻyilgan. Yangi tugʻilgan qizlarni oʻldirish amaliyoti ham taqiqlangan Muhammad paygʻambar qizini oʻgʻil tugʻilmagani uchun oʻldirgan yoki hech boʻlmaganda hurmatsizlik qilgan ota hech qachon jannatga kirmaydi, deb daʼvo qilganlar. Professor va islom olimi Uilyam Montgomeri Vattning eʼtirof etishicha, islom erkakka koʻp ustuvorlik bergan boʻlsa-da, oʻsha davr uchun ayollar huquqlarini ham yaxshilagan. Arablarning savdo va koʻchmanchi turmush tarzi ayollarning tobora koʻproq ezilishiga olib keldi. Islom paydo boʻlgan paytda ayollar uchun huquqlarning yoʻqligi shunchaki dahshatli edi — ular mulkka egalik qilish huquqiga ega emas edilar, ular erkakning mulki edi. 193 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12 Agar ayolning egasi vafot etgan boʻlsa, marhumning qarindoshlari uning egasi boʻlishdi. Muhammad islom dini orqali ayollarning mulkka ega boʻlish, taʼlim olish va ajralish huquqini joriy qilib, vaziyatni ancha yaxshiladi. Tarixiy nuqtai nazardan, Muhammadning ayollar huquqlari nomidan guvohlik berganligini aniqlash mumkin. 1. Konstitutsiyaviy asoslar O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 58-moddasiga ko‘ra, xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlarga ega. Davlat bu tenglikni ta’minlash uchun zarur sharoitlarni yaratadi. Ushbu modda quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi:  Ayollar va erkaklar ta’lim olish huquqi;  Ish bilan ta’minlanish imkoniyati;  Siyosiy va ijtimoiy jarayonlarda ishtirok;  Tadbirkorlik va moliyaviy mustaqillikni qo‘llab-quvvatlash. Konstitutsiyaviy huquqlarni amalga oshirish uchun davlat organlari, xususan, mehnat vazirligi, ta’lim vazirligi va mahalliy hokimliklar tomonidan maxsus dasturlar ishlab chiqilgan. 2. Qonunchilik asoslari O‘zbekiston Respublikasining “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni ayollarning huquqiy maqomini mustahkamlashda muhim hujjat hisoblanadi. Qonunning asosiy vazifalari:  Ish joylarida kamsitishni oldini olish;  Ayollarning oilaviy va ish faoliyati balansini ta’minlash;  Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya sohasida qo‘shimcha kafolatlar yaratish;  Ayollarning siyosiy va ijtimoiy hayotga faol ishtirokini rag‘batlantirish. Qonun asosida mahalliy darajada monitoring tizimi yaratilgan va teng imkoniyatlar bo‘yicha maxsus komissiyalar faoliyat ko‘rsatadi. 3. Amaliy mexanizmlar  Davlat tomonidan amalga oshirilayotgan amaliy mexanizmlarga quyidagilar kiradi:  Ta’lim va kasb-hunar dasturlari: ayollarni yuqori malakali mutaxassislar sifatida tayyorlash;  Ish bilan ta’minlash: kichik va o‘rta biznesda ayollarni rag‘batlantirish, kreditlar va grantlar ajratish;  Siyosiy ishtirok: mahalliy kengashlar va parlamentda ayollarning ulushini oshirish; Ijtimoiy himoya: ona va bolani qo‘llab-quvvatlash, nogiron ayollar uchun maxsus dasturlar. Xalqaro tajriba  Ayollar huquqlarini himoya qilishda xalqaro huquqiy normalar ham muhim ahamiyatga ega.  BMTning “Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham berish to‘g‘risida”gi Konvensiyasi (CEDAW) – ayollar huquqlarini himoya qilishda asosiy xalqaro hujjat.  Evropa mamlakatlari tajribasi – ayollarning siyosiy va ijtimoiy hayotga ishtiroki uchun kvota tizimi qo‘llaniladi.  Osiyo mamlakatlari tajribasi – ijtimoiy himoya va ta’lim dasturlari orqali ayollarning moliyaviy mustaqilligi ta’minlanadi. 194 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 12  Ushbu tajribalar O‘zbekistonda ham amaliyotga moslashtirilib, milliy qonunchilik va dasturlarda aks ettirilmoqda. Xulosa. Ayollar huquqlarini ta’minlash O‘zbekiston Respublikasining asosiy ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi. Huquqiy islohotlar, maxsus dasturlar va xalqaro tajriba asosida, ayollar jamiyatda teng va faol ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda. Shu bilan birga, amaliy mexanizmlarni yanada takomillashtirish, monitoring tizimini kuchaytirish va jamiyatda gender tengligini targ‘ib qilish zarur. Foydalanilgan manbalar roʻyhati: 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil yangi tahrir), 58-modda. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonuni. 3. 2019-yil 2-sentabr, OʻRQ-561-son. 4. BMT konvensiyalari va CEDAW. 5. Milliy va xalqaro ilmiy maqolalar, hukumat veb-saytlari. 6. Oʻzbekiston gender tengligi strategiyasi(2022-2030-yillar) 7. www.lex.uzOʻzbekiston respublikasi qonun hujjatlari maʼlumotlar bazasi. 8. www.constitution.uz-Oʻzbekiston respublikasi konstitutsiyasining rasmiy sayti. 9. Inson huquqlarini boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Milliy Markazi. 10. https://huquqlarini.uz