DEVELOPMENT OF LEGAL COMPETENCE IN STUDENTS OF GENERAL SECONDARY EDUCATIONAL INSTITUTIONS

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 102 UMUMIY O'RTRA TA'LIM MUASSASALARI O QUVCHILARIDA HUQUQIY KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH Todjiboyeva Shaxnoza Abdirashidovna Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Ta'lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang'ich ta'lim) magistranti Annotatsiya: Ushbu maqolada umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida o‘quvchilarda huquqiy kompetentlikni rivojlantirishning mazmuni, ahamiyati va pedagogik asoslari tahlil etiladi. Tadqiqot Tarbiya fani misolida huquqiy ong, huquqiy madaniyat va mas’uliyatning shakllanish jarayonlarini ochib beradi, shuningdek, huquqiy bilimlarni o‘zlashtirishda interfaol o‘qitish usullarining — muammoli vaziyatlar, rollarga asoslangan o‘yinlar, munozara shaklidagi mashg‘ulotlar, amaliy topshiriqlar va zamonaviy pedagogik texnologiyalarning o‘rni keng yoritiladi. Maqolada oila va maktab hamkorligining huquqiy tarbiya samaradorligini oshirishdagi ta’siri ham ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari o‘quvchilarda huquqiy ongni rivojlantirish, huquqbuzarliklarning oldini olish va mas’uliyatli fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda Tarbiya fanining dolzarbligini tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar: huquqiy kompetentlik, huquqiy ong, huquqiy madaniyat, Tarbiya fani, pedagogik texnologiyalar, fuqarolik pozitsiyasi, interfaol ta’lim, huquqbuzarliklarning oldini olish, ma’naviyaxloqiy tarbiya. Kirish. Zamonaviy globallashuv sharoitida ta’lim tizimi oldida turgan eng muhim vazifalardan biri yosh avlodda huquqiy ongni shakllantirish, ularni qonunlarga hurmat ruhida tarbiyalash va ijtimoiy munosabatlarda mas’uliyatli ishtirok etishga tayyorlashdan iboratdir. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan davlat va jamiyat qurilishi jarayonlari o‘quvchilarning huquqiy madaniyatini oshirishni talab etmoqda. Shu sababli huquqiy kompetentlikni rivojlantirish umumiy o‘rta ta’lim muassasalarining ustuvor vazifasiga aylanib, Tarbiya fani mazkur jarayonning markaziy bo‘g‘inini tashkil etadi. Huquqiy kompetentlik tushunchasi va uning ahamiyati Huquqiy kompetentlik shaxsning amaldagi huquqiy me’yorlarni bilishi, ularga ongli munosabat bildira olishi, turli ijtimoiy vaziyatlarda qonuniy, asosli va mas’uliyatli qaror qabul qilish qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Uning tarkibiga huquqiy bilimlarning egallanishi, huquqiy ko‘nikma va malakalar shakllanishi, mas’uliyatning o‘sishi va umumiy huquqiy madaniyatning rivojlanishi kiradi. Ushbu sifatlar o‘quvchining jamiyatda o‘z o‘rnini anglash va ijtimoiy muloqotda to‘g‘ri yo‘l tutishida muhim ahamiyat kasb etadi. Tarbiya fanining huquqiy ongni shakllantirishdagi o‘rni Tarbiya fani o‘quvchini nafaqat ma’naviy-axloqiy, balki huquqiy jihatdan ham tarbiyalovchi asosiy fanlardan biridir. Darslarda Konstitutsiya mazmuni, o‘quvchining huquq va majburiyatlari, jamiyatda o‘zini tutish me’yorlari, huquqbuzarliklarning oldini olishga oid bilimlar izchil o‘rgatiladi. Bu jarayon o‘quvchilarning huquqiy mas’uliyatini mustahkamlab, ularda vaziyatni tahlil qilish va to‘g‘ri qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantiradi. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 103 Huquqiy kompetentlikni rivojlantirish metodlari Huquqiy kompetentlikning samarali shakllanishi ta’lim jarayonida qo‘llanadigan metodlarning to‘g‘ri tanlanishiga bog‘liq. Muammoli vaziyatlardan foydalanish o‘quvchilarda mustaqil fikrlashni rivojlantiradi; rollarga asoslangan o‘yinlar real hayotiy holatlarni modellab, ularni turli yechimlar ustida o‘ylashga undaydi; munozaraga asoslangan darslar dalillash, tahlil qilish va mantiqiy fikrlash qobiliyatini kuchaytiradi; interfaol texnikalar esa o‘quvchini ta’lim jarayonining faol ishtirokchisiga aylantiradi. Amaliy mashg‘ulotlar egallangan bilimlarning kundalik hayotda qo‘llanishini mustahkamlab, huquqiy xulq-atvorning shakllanishiga xizmat qiladi. Oila va maktab hamkorligining ahamiyati Huquqiy tarbiya samaradorligi ko‘p jihatdan oila va ta’lim muassasasi o‘rtasidagi muntazam hamkorlik bilan belgilanadi. Ota-onalar farzandlarda mas’uliyat, odob-axloq va qonunlarga hurmatning shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Maktab tomonidan tashkil qilinadigan profilaktik suhbatlar, huquqiy seminarlar, uchrashuvlar va maslahatlar o‘quvchilarning huquqiy ongini rivojlantirishda sezilarli natija beradi. Huquqbuzarliklarning oldini olishda huquqiy tarbiya Huquqiy tarbiya o‘quvchilarda ijtimoiy mas’uliyatni kuchaytirib, zo‘ravonlikka moyillikni kamaytiradi, maktab intizomini mustahkamlaydi va internet xavfsizligi bo‘yicha ongli faoliyat yuritishga yordam beradi. Huquqiy ongning rivojlanishi o‘quvchining xatti-harakatini boshqarish, turli xavfli holatlardan himoyalanish va to‘g‘ri yo‘l tutish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar Texnologiyalarning ta’lim jarayoniga kirib kelishi huquqiy tarbiyani yanada boyitmoqda. Virtual sud jarayonlari, animatsion videodarslar, multimediya taqdimotlar, audio manbalar va onlayn test tizimlari o‘quvchilarda huquqiy mavzularga qiziqishni kuchaytiradi, qiyin tushunchalarning oson o‘zlashtirilishiga yordam beradi va ta’lim jarayonini yanada interaktiv qiladi. Huquqiy ongning bosqichma-bosqich shakllanishi Boshlang‘ich sinflarda tartib, adolat, hurmat kabi oddiy tushunchalar singdiriladi; o‘rta sinf bosqichida o‘quvchi huquq va majburiyatlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuna boshlaydi; yuqori sinflarda esa fuqarolik madaniyati, davlat boshqaruvi, saylov madaniyati va internetda mas’uliyatli faoliyat yuritish kabi keng qamrovli mavzular chuqur o‘rganiladi. Bu jarayon o‘quvchilarning ijtimoiy ongini shakllantirib, ularning jamiyatdagi faol pozitsiyasini belgilaydi. Xulosa: Tarbiya fanida huquqiy kompetentlikni shakllantirish o‘quvchilarning ma’naviy-axloqiy rivojlanishi, jamiyatda mas’uliyatli ishtirok etishi va qonunlarga hurmat ruhida yashashi uchun zarur poydevor yaratadi. Huquqiy ongning mustahkamlanishi nafaqat shaxsning ijtimoiy yetukligini ta’minlaydi, balki jamiyat taraqqiyotining barqarorligini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Shu bois huquqiy tarbiya uzluksiz, ilmiy asoslangan va zamonaviy metodlarga tayanilgan holda olib borilishi lozim. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2023. 2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent, 2020. 3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – Toshkent: “Sharq”, 1997. 4. Abdullayeva, Q., To‘raqulova, M. Pedagogika nazariyasi va tarixi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021. 5. Jo‘rayev, R. Huquqiy tarbiya asoslari. – Toshkent: “Adolat”, 2020. 6. Xoshimov, K., Raxmonov, A. Tarbiyashunoslik. – Toshkent: “Noshir”, 2019. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-12 104 7. Hayitov, A. Umumiy pedagogika. – Toshkent: “Innovatsiya ziyo”, 2022. 8. G‘aybullayev, Sh. O‘quvchilarda huquqiy ongni shakllantirish metodlari. – Toshkent: “Universitet”, 2021. 9. Karimova, D. Huquqiy madaniyat va yoshlar. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2020. 10. Nabiyev, A. Interfaol metodlar va tarbiya jarayoni. – Toshkent: “Fan”, 2018. 11. Zunnunov, A., Qodirova, N. Ta’limda zamonaviy pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: “Noshir”, 2023. INTERNET MANBALARI 1. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi rasmiy sayti — https://www.xtv.uz 2. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi — “Huquqiy axborot” portali — https://lex.uz 3. O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi — https://edu.uz 4. “Huquqiy madaniyatni oshirish” bo‘yicha ma’lumotlar portali — https://huquqiytargibot.uz 5. “Yoshlar ishlari agentligi” rasmiy sayti — yoshlar huquqi va tarbiyasi haqida — https://youth.uz 6. “Ziyonet” ta’lim portali — tarbiya, pedagogika va huquqiy tarbiya bo‘yicha maqolalar — https://ziyonet.uz 7. “O‘qituvchi” elektron platformasi — tarbiya faniga oid metodik manbalar — https://alqor.uz (sobiq oqituvchi.uz) 8. UNESCO — huquqiy tarbiya, tinchlik madaniyati va fuqarolik kompetensiyalari bo‘yicha materiallar — https://unesco.org