OILAVIY KORXONALARNING IQTISODIY TIZIMDAGI O'RNI

2025 №5 2025 №6№11№12 https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 2 Bosh muharrir: Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich Bosh muharrir oʻrinbosari: Karimov Norboy G‘aniyevich Muharrir: Qurbonov Sherzod Ismatillayevich Elektron nashr. 2025-yil, dekabr. Tahrir hay’ati: Salimov Oqil Umrzoqovich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Abduraxmanov Kalandar Xodjayevich, O‘zbekiston Fanlar akademiyasi akademigi Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Rae Kvon Chung, Janubiy Koreya, TDIU faxriy professori, “Nobel” mukofoti laureati Osman Mesten, Turkiya parlamenti a’zosi, Turkiya – O‘zbekiston do‘stlik jamiyati rahbari Axmedov Durbek Kudratillayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Sayfullo Normatovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Kalonov Muxiddin Baxritdinovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Siddiqova Sadoqat G‘afforovna, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Xudoyqulov Sadirdin Karimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Maxmudov Nosir, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Samadov Asqarjon Nishonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Slizovskiy Dimitriy Yegorovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Axmedov Ikrom Akramovich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Eshtayev Alisher Abdug‘aniyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xajiyev Baxtiyor Dushaboyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Hakimov Nazar Hakimovich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Musayeva Shoira Azimovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), professor Ali Konak (Ali Ko‘nak), iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor (Turkiya) Cham Tat Huei, falsafa fanlari doktori (PhD), professor (Malayziya) Foziljonov Ibrohimjon Sotvoldixo‘ja o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dots. Utayev Uktam Choriyevich, O‘z.Respub. Bosh prokuraturasi boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari Ochilov Farkhod, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi IJQKD boshlig‘i Buzrukxonov Sarvarxon Munavvarxonovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Axmedov Javohir Jamolovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta o‘qituvchi Bobobekov Ergash Abdumalikovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), v.b. dots. Djudi Smetana, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Krissi Lyuis, pedagogika fanlari nomzodi, dotsent (AQSH) Glazova Marina Viktorovna, Iqtisodiyot fanlari doktori (Moskva) Nosirova Nargiza Jamoliddin qizi, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Sevil Piriyeva Karaman, falsafa fanlari doktori (PhD) (Turkiya) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon o‘g‘li, TDIU ITI departamenti rahbari Ochilov Bobur Baxtiyor o‘g‘li, TDIU katta o‘qituvchisi Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 3 Editorial board:Editorial board: Salimov Okil Umrzokovich,Salimov Okil Umrzokovich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich,Abdurakhmanov Kalandar Khodjayevich, Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Academician of the Academy of Sciences of Uzbekistan Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich,Sharipov Kongiratbay Avezimbetovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Rae Kwon Chung, South Korea,Rae Kwon Chung, South Korea, Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Honorary Professor at TSUE, Nobel Prize Laureate Osman Mesten,Osman Mesten, Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Member of the Turkish Parliament, Head of the Turkey–Uzbekistan Friendship Society Akhmedov Durbek Kudratillayevich,Akhmedov Durbek Kudratillayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Sayfullo Normatovich,Akhmedov Sayfullo Normatovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna,Abdurakhmanova Gulnora Kalandarovna, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich,Kalonov Mukhiddin Bakhriddinovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Siddikova Sadokat Gafforovna,Siddikova Sadokat Gafforovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences Khudoykulov Sadirdin Karimovich,Khudoykulov Sadirdin Karimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Makhmudov Nosir,Makhmudov Nosir, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Yuldashev Mutallib Ibragimovich,Yuldashev Mutallib Ibragimovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Samadov Askarjon Nishonovich,Samadov Askarjon Nishonovich, Candidate of Economic Sciences, Professor Candidate of Economic Sciences, Professor Slizovskiy Dmitriy Yegorovich,Slizovskiy Dmitriy Yegorovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich,Mustafakulov Sherzod Igamberdiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Akhmedov Ikrom Akramovich,Akhmedov Ikrom Akramovich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Eshtayev Alisher Abduganiyevich,Eshtayev Alisher Abduganiyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich,Khajiyev Bakhtiyor Dushaboyevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khakimov Nazar Khakimovich,Khakimov Nazar Khakimovich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Doctor of Philosophy (DSc), Professor Musayeva Shoira Azimovna,Musayeva Shoira Azimovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Professor Ali Konak,Ali Konak, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor (Turkey) Cham Tat Huei,Cham Tat Huei, Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Doctor of Philosophy (PhD), Professor (Malaysia) Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli,Foziljonov Ibrokhimjon Sotvoldikhoja ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Utayev Uktam Choriyevich,Utayev Uktam Choriyevich, Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Deputy Head of Department, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Ochilov Farkhod,Ochilov Farkhod, Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Head of DCEC, Prosecutor General’s Office of Uzbekistan Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich,Buzrukkhonov Sarvarkhon Munavvarkhonovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Akhmedov Javokhir Jamolovich,Akhmedov Javokhir Jamolovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli,Tokhirov Jaloliddin Ochil ugli, Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Doctor of Philosophy (PhD) in Technical Sciences, Senior Lecturer Bobobekov Ergash Abdumalikovich,Bobobekov Ergash Abdumalikovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Acting Associate Professor Judi Smetana,Judi Smetana, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Chrissy Lewis,Chrissy Lewis, Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Candidate of Pedagogical Sciences, Associate Professor (USA) Glazova Marina Viсtorovna,Glazova Marina Viсtorovna, Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Doctor of Sciences in Economics (Moscow)) Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi,Nosirova Nargiza Jamoliddin kizi, Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Doctor of Philosophy (PhD) in Economic Sciences, Associate Professor Sevil Piriyeva Karaman,Sevil Piriyeva Karaman, Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Doctor of Philosophy (PhD) (Turkey) Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli,Mirzaliyev Sanjar Makhamatjon ugli, Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Head of the Department of Scientific Research and Innovations, TSUE Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli,Ochilov Bobur Bakhtiyor ugli, Senior lecturer at TSUI Senior lecturer at TSUI Golisheva Yelena Vyacheslavovna,Golisheva Yelena Vyacheslavovna, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. Candidate of Economic Sciences, Associate Professor. https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 4 Muassis: “Ma’rifat-print-media” MChJ Hamkorlarimiz: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, OʻzR Tabiat resurslari vazirligi, OʻzR Bosh prokuraturasi huzuridagi IJQK departamenti. Jurnalning ilmiyligi: ““Yashil” iqtisodiyot va taraqqiyot” jurnali Oʻzbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi rayosatining 2023-yil 1-apreldagi 336/3-sonli qarori bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ekspertlar kengashi: Berkinov Bazarbay, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Po‘latov Baxtiyor Alimovich, texnika fanlari doktori (DSc), professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, falsafa fanlari doktori (DSc), professor Isakov Janabay Yakubbayevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), professor Xalikov Suyun Ravshanovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Rustamov Ilhomiddin, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Hakimov Ziyodulla Ahmadovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Kamilova Iroda Xusniddinovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) G‘afurov Doniyor Orifovich, pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Fayziyev Oybek Raximovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Tuxtabayev Jamshid Sharafetdinovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Xamidova Faridaxon Abdulkarim qizi, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent Yaxshiboyeva Laylo Abdisattorovna, katta o‘qituvchi Babayeva Zuhra Yuldashevna, mustaqil tadqiqotchi Komilova Nilufar Karshiboyevna, Geografiya fanlari doktori, professori Umirzoqov Ja’sur Artiqboy o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Zebo Kuldasheva, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc ), dotsent Board of Experts: Berkinov Bazarbay, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Pulatov Bakhtiyor Alimovich, Doctor of Technical Sciences (DSc), Professor Aliyev Bekdavlat Aliyevich, Doctor of Philosophy (DSc), Professor Isakov Janabay Yakubbayevich, Doctor of Economic Sciences (DSc), Professor Khalikov Suyun Ravshanovich, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Rustamov Ilkhomiddin, Candidate of Economic Sciences, Associate Professor Khakimov Ziyodulla Akhmadovich, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Kamilova Iroda Khusniddinovna, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics Gafurov Doniyor Orifovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogy Fayziyev Oybek Rakhimovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Tukhtabayev Jamshid Sharafetdinovich, Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Associate Professor Khamidova Faridakhon Abdulkarimovna, Doctor of Economic Sciences, Associate Professor Yakhshiboyeva Laylo Abdisattorovna, Senior Lecturer Babayeva Zuhra Yuldashevna, Independent Researcher Komilova Nilufar Karshiboyevna, Doctor of Geographical Sciences, Professor Umirzokov Jasur Artiqboy ugli, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor Zebo Kuldasheva, Doctor of Economic Sciences (DSc), Associate Professor 08.00.01 Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 Makroiqtisodiyot 08.00.03 Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 Ekonometrika va statistika 08.00.07 Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 Marketing 08.00.12 Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 Menejment 08.00.14 Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 Turizm va mehmonxona faoliyati https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 5 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. RAQAMLI TRANSFORMATSIYA DAVRIDA TIJORAT BANKLARI LIKVIDLILIK XAVFINI BOSHQARISHI ...................................................................................................................................................................................44 Baxromov Nodirjon Muxammadamin o‘g‘li TURIZM XIZMATLAR BOZORI ISTE’MOLCHILARINI SEGMENTLASH USULI ASOSIDA DIVERSIFIKATSIYA KONSEPSIYASINI ISHLAB CHIQISH ................................................................................................48 Maxmudova Aziza Pirmamatovna “INNOVATSION AGROTEXNOLOGIYALAR VA “YASHIL IQTISODIYOT” TAMOYILLARI ASOSIDA G‘ALLA YETISHTIRISH BARQARORLIGINI BAHOLASH ..................................................................................................53 Turayeva Gulizahro АНАЛИЗ ЦЕНОБРАЗОВАНИЯ НА ЗЕРНОВЫЕ ПРОДУКТЫ ПО ДАННЫМ МАРКЕТИНГОВЫМ ИСЛЕДОВАНИЯМ (НА ПРИМЕРЕ НАМАНГАНСКОЙ ОБЛАСТИ) ........................................................................... 57 Баҳриддинов Жаҳонгирбек Равшанжон ўғли KICHIK BIZNES RIVOJINI TA’MINLASHDA BOZOR INFRATUZILMALARINING AHAMIYATI ..........................62 Gʻaniyev Botir Baxtiyorovich, Zakirova Gulnora Mirzaliyevna KICHIK SANOAT ZONALARI FAOLIYATINI SAMARALI BOSHQARISH METODOLOGIYASI VA YO‘LLARI ......................................................................................................................................................................................67 Shodmonqulov Kamoliddin Murodillaevich INNOVASION FAOLIYAT XARAJATLARINING BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDITINI TAKOMILLASHTIRISH ...................................................................................................................................................................73 Mustafoyev Akbar Mustafo o‘g‘li MAHSULOT DIVERSIFIKATSIYASI VA LOGISTIKA XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH ASOSIDA EKSPORT POTENSIALINI OSHIRISH YO‘LLARI .................................................................................................................. 78 Maxkamov Ibrayim, Jo‘raboyeva Shohida Kamoliddin qizi REKLAMA SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA RAQAMLI MARKETING STRATEGIYALARI ROLI ..................83 Abduxalilova Laylo Toʻxtasinovna, Raxmonqulova Shahrizoda SIRKULYAR IQTISODIYOTDA YOPIQ SIKL NAZARIYASINING ROLI ...........................................................................87 Sodikov Zokir Rustamovich YASHIL TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHDA MOLIYAVIY RAG‘BATLAR VA ULARNING NATIJALARI .......................................................................................................................................................................................92 Axmadjonova Gulmira Xabibulla qizi MAMLAKAT IQTISODIYOTI RIVOJLANISHIDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING ROLI .........................................................................................................................................................97 G‘aniyev Baydulla Toshmurodovich АНАЛИЗ ПОДХОДОВ ЦЕНТРАЛЬНЫХ БАНКОВ К РЕГУЛИРОВАНИЮ ИННОВАЦИОННЫХ БАНКОВСКИХ ПРОДУКТОВ: СРАВНЕНИЕ УЗБЕКИСТАНА И МЕЖДУНАРОДНОЙ ПРАКТИКИ ..........101 Даулетиярова Шахло СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ РЫНКА ЦЕННЫХ БУМАГ УЗБЕКИСТАНА .............................................................................................................................................................................109 Кадирова Хадича Тураевна XORIJ MAMLAKATLARINING IQTISODIYOTNI UGLERODSIZLASHTIRISH STRATEGIYALARI: O‘ZBEKISTON UCHUN TAKLIFLAR .......................................................................................................................................115 D.X. Pulatov, F.E.Shamsiyev O‘ZBEKISTONDA ISLOM MOLIYASI: MUAMMOLAR VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI ..................................125 Sattorov Ixtiyor Ochilovich, Karimov Shohruh Yo‘ldoshali o‘g‘li HISOB SIYOSATI TARKIBIY TUZILISHI MASALALARI ..................................................................................................133 Botirova Raximaxon Abdujabbarovna QURILISHDA KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKNING MOLIYAVIY TAHLILI ...............................136 Musayeva Shoira Azimovna MUNDARIJA https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS 6 YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son. KICHIK SANOAT ZONALARINI RIVOJLANTIRISH ORQALI AHOLI TURMUSH FAROVONLIGINI OSHIRISH .........................................................................................................................................................................................144 Axmedov Oybek Turgunpulatovich O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORI PORTFELI TAHLILI ................................................................................................ 149 Madraximov Ilxom Kamilovich FOYDA SOLIG‘INING O‘ZIGA XOS MUAMMOLI JIHATLARI .........................................................................................154 Zaripov Xusan Baxodirovich AGRAR SEKTORNI INNOVATSION MODERNIZATSIYA QILISHDA INVESTITSIYA OQIMLARINI BOSHQARISH MODELLARINI TAKOMILLASHTIRISH ..................................................................................................159 Xamrayev Quvvat Iskandarovich OLIY TA’LIM XIZMATLARI BOZORIDA MARKETING TADQIQODLARINI TAKOMILLASHTIRISH ..............163 Jalilov Jamshid G‘anijonovich, Safarov Zavqiddin Zokir o‘g‘li MINTAQA SANOAT TARMOG‘I RIVOJLANISHINING IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI .....................................168 Xayitboev Abror Quvondiqovich РОЛЬ СМЕШАННОГО ФИНАНСИРОВАНИЯ (BLENDED FINANCE) В ПОВЫШЕНИИ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ПРИВЛЕКАТЕЛЬНОСТИ КОММУНАЛЬНЫХ УСЛУГ: УРОКИ РАЗВИВАЮЩИХСЯ СТРАН .....................................................................................................................................................174 Гулмаматова Дурдона Шерали кизи KORXONALARDA STRATEGIK BOSHQARUV .................................................................................................................... 180 Musayeva Dilnoza Dilshatovna BANK TIZIMIDA MARKETING AHAMIYATI VA BANK MARKETINGI ..................................................................... 184 Usubjonov Zaxriddin Vasliddin o‘g‘li RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN XORJIY KREDIT MABLAG‘LARINI JALB KILISH HUQUQIY JIHATLARI ...................................................................................................189 Qulliyev Anvar Zayniddinovich TIJORAT BANKLARINI TRANSFORMATSIYALASH SHAROITIDA CHAKANA XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI .....................................................................................................................................................194 Alimov Umid O‘ktambayevich MAHSULOTLARNING RAQAMLI PASPORTI TIZIMINI JORIY ETISH OMILLARI VA TO‘SIQLARI ...............200 Avloqulova Sadoqat Sobirjon qizi KORXONALARDA FOYDA VA ZARARLARNI TAHLIL QILISHDA INNOVATSION METODLAR AHAMIYATI ..................................................................................................................................................................................... 207 Ernazarov Ortiq Eshnazarovich, Farog‘at Xo‘jabekova ВЛИЯНИЕ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА НА ЭКОНОМИЧЕСКОЕ БЛАГОСОСТОЯНИЕ, А ТАКЖЕ НОВЫЕ МЕХАНИЗМЫ ПОВЫШЕНИЯ ДОХОДОВ НАСЕЛЕНИЯ ......................................................212 Остонов Егамберди RAQAMLI TRANSFORMATSIYA VA INNOVASION TEXNOLOGIYALARNI INTEGRATSIYALASH: MOHIYATI VA RIVOJLANISH IMKONIYATLARI ................................................................................................................ 218 Xakimova Xulkar Xamidovna QORAQALPOG‘ISTON VA XORAZM OZIQ-ОVQAT SANОATINING IQTISODIY-STATISTIK TAHLILI HAMDA UNI YANADA RIVОJLANTIRISH YO‘LLARI .......................................................................................................224 Tleuov Niyetulla Raxmanovich OILAVIY KORXONALARNING IQTISODIY TIZIMDAGI O‘RNI .....................................................................................230 Shadiyeva Gulnora Mardiyevna, Rustamova Zarina Rustamovna IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 230 2025-yil, dekabr. № 12-son. OILAVIY KORXONALARNING IQTISODIY TIZIMDAGI O‘RNI Shadiyeva Gulnora Mardiyevna iqtisod fanlari doktori, professor, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti Rustamova Zarina Rustamovna mustaqil izlanuvchi, “Ipak Yo‘li” turizm va madaniy meros xalqaro universiteti Annotatsiya. Ushbu maqolada oilaviy korxonalarning zamonaviy iqtisodiy tizimdagi o‘rni va ular milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga ko‘rsatadigan ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqotda oilaviy biznes kichik va o‘rta tadbirkorlik segmentining muhim tarkibiy qismi sifatida bandlikni oshirish, hududiy iqtisodiy faollikni kuchaytirish hamda bozor barqarorligini ta’minlashdagi ahamiyati ko‘rsatib beriladi1. Kalit soʻzlar: Oilaviy korxonalar; iqtisodiy barqarorlik; avlodlar almashinuvi; korporativ boshqaruv; oilaviy mulkchilik; bandlik; innovatsion rivojlanish; oilaviy tadbirkorlik modeli; barqaror iqtisodiy o‘sish; merosiy uzluksizlik; biznesning raqobatbardoshligi; iqtisodiy diversifikatsiya. Abstract. This article analyzes the role of family businesses in the modern economic system and their impact on the sustainable development of the national economy. The study demonstrates the importance of family businesses, as a significant component of the small and medium-sized enterprise sector, in increasing employment, enhancing regional economic activity, and ensuring market stability. Key words: Family enterprises; economic sustainability; generational succession; corporate governance; family ownership; employment; innovative development; family entrepreneurship model; sustainable economic growth; hereditary continuity; business competitiveness; economic diversification. Аннотация. В данной статье анализируется роль семейных предприятий в современной экономической системе, а также их влияние на устойчивое развитие национальной экономики. В ходе исследования показано, что семейный бизнес, являясь важнейшей составной частью сектора малого и среднего предпринимательства, способствует повышению занятости, усилению региональной экономической активности и обеспечению рыночной стабильности. Ключевые слова: Семейные предприятия; экономическая устойчивость; смена поколений; корпоративное управление; семейная собственность; занятость; инновационное развитие; модель семейного предпринимательства; устойчивый экономический рост; наследственная преемственность; конкурентоспособность бизнеса; экономическая диверсификация. KIRISH So‘nggi yillarda oilaviy korxonalar milliy va global iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismiga aylangan. Ular kichik va o‘rta tadbirkorlik sektorida yetakchi rol o‘ynash bilan birga, yangi ish o‘rinlarini yaratish, hududlar iqtisodiy salohiyatini oshirish, bozor infratuzilmasini mustahkamlash va raqobatbardoshlikni kuchaytirish orqali milliy iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga hissa qo‘shadi2. Shu bois, oilaviy korxonalar nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lib, ularning faoliyati jamiyatning barqaror rivojlanishida muhim omil hisoblanadi3. 1 Miller, D., & Le Breton-Miller, I. (2005). Managing for the Long Run: Lessons in Competitive Advantage from Great Family Businesses. Harvard Business School Press. 2 Aldrich, H., & Cliff, J. (2003). The pervasive effects of family on entrepreneurship: Toward a family embeddedness perspective. Journal of Business Venturing. 3 Miller, D., & Le Breton-Miller, I. (2005). Managing for the Long Run: Lessons in Competitive Advantage from Great Family Businesses. Harvard Business School Press. IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 231 2025-yil, dekabr. № 12-son. Shuningdek, Prezident SH.M. Mirziyoyev oilaviy korxonalar orqali aholining daromadlari va barqaror yashash manbalarini yaratish muhimligini quyidagicha ta’kidlaydi: “Agar biz mablag‘ yig‘sak, kerakli uskunani ta’minlasak, ulardan qanday unumli foydalanishni o‘rgatsak — odamlar o‘zini ta’minlaydi, hayotini tashkil qiladi, bolalar uchun kitob oladi, soliqlarni to‘laydi va byudjetga daromad soladi.” Bu fikr oilaviy korxonalar iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy ta’minot va mahalliy byudjet daromadlarini oshirishda muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Oilaviy korxonalar iqtisodiy tizimning barqaror segmenti sifatida jahon iqtisodiyotida katta ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, oilaviy bizneslar kichik va o‘rta tadbirkorlik sektorining rivojlanishida, yangi ish o‘rinlarini yaratishda va hududiy iqtisodiy salohiyatni oshirishda muhim rol o‘ynaydi4. Shu bilan birga, ular korporativ boshqaruv, mulkchilikning merosiy uzluksizligi va avlodlararo boshqaruv almashuvi orqali uzoq muddatli barqarorlikni ta’minlaydi5. Oilaviy korxonalarning uzoq muddatli raqobatbardoshlikni saqlashdagi rolini tahlil qilib, ularning ichki qadriyatlar va ijtimoiy mas’uliyat orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish imkoniyatlarini ko‘rsatadi6. Olingan ilmiy manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, oilaviy korxonalar iqtisodiy tizimda nafaqat daromad yaratuvchi, balki barqaror rivojlanish va iqtisodiy diversifikatsiya uchun muhim subyekt hisoblanadi. Shu sababli, ularning boshqaruv tamoyillari, avlodlar almashuvi jarayoni va iqtisodiy samaradorligini oshirish mexanizmlari o‘rganilishi tadqiqotning dolzarbligini oshiradi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Ushbu tadqiqotda oilaviy korxonalarning iqtisodiy tizimdagi o‘rni, ularning iqtisodiy barqarorlikka qo‘shayotgan hissasi, bandlik, innovatsion rivojlanish, hududiy iqtisodiy faollik hamda avlodlar almashinuvi jarayonidagi o‘ziga xosliklari kompleks o‘rganiladi. Tadqiqotda oilaviy korxonalarning iqtisodiy tizimdagi o‘rnini chuqur o‘rganish maqsadida tizimli yondashuv, iqtisodiy diagnostika, statistik tahlil, modellashtirish va sotsiologik kuzatuvlar, komparativ(taqqoslash) usullari qo‘llanildi. TAHLIL VA NATIJALAR Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, oilaviy korxonalar O‘zbekiston iqtisodiy tizimida kichik va o‘rta tadbirkorlik segmentining markaziy bo‘g‘ini hisoblanadi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra oilaviy korxonalar respublika bo‘yicha YaIMning 20–25 foizini, bandlikning esa 35–40 foizini ta’minlaydi7.(1-jadval) 1-jadval. Oila korxonalarining O‘zbekiston iqtisodiyotidagi ulushi8 Ko‘rsatkichlar Ulushi (%) Izoh YAIMdagi ulushi 20–25% Oila korxonalari kichik va o‘rta biznes segmentining asosiy qismi bo‘lib, iqtisodiy faoliyatning barqarorligini ta’minlaydi. Bandlikdagi ulushi 35–40% Mehnat bozorida eng yirik ish beruvchilardan biri, hududiy bandlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. 1-jadvalda keltirilgan ma’lumotlar oila korxonalarining O‘zbekiston iqtisodiyotidagi o‘rni nihoyatda muhim ekanini ko‘rsatadi. Oilaviy tadbirkorlik kichik va o‘rta tadbirkorlik (KO‘T) sektorining asosiy drayveri sifatida shakllangan bo‘lib, u iqtisodiy faollikni oshirish, hududlar barqaror rivojlanishi va aholining turmush darajasini yaxshilashda bevosita rol o‘ynaydi. Ushbu sektorning iqtisodiyotga qo‘shayotgan hissasi ayniqsa YAIM va bandlikdagi ulushlarda yaqqol namoyon bo‘lmoqda. Oila korxonalarining YAIMdagi 20–25 foizlik ulushi ularning makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdagi muhim o‘rnini tasdiqlaydi. Bu ulush, avvalo, oilaviy biznesning ishlab chiqarish va xizmatlar hajmidagi barqaror o‘sishga muntazam hissa qo‘shayotganidan dalolat beradi. Bunday korxonalar mahalliy resurslardan oqilona va samarali foydalanishi, qiymat zanjirida yuqori qo‘shilgan qiymat yaratish qobiliyatiga ega bo‘lgani sababli milliy iqtisodiyotning ichki barqarorligini mustahkamlaydi. 4 Aldrich, H., & Cliff, J. (2003). The pervasive effects of family on entrepreneurship: Toward a family embeddedness perspective. Journal of Business Venturing. 5 Gersick, K., Davis, J., Hampton, M., & Lansberg, I. (1997). Generation to Generation: Life Cycles of the Family Business. Harvard Business School Press. 6 Miller va Le Breton-Miller (2005) 7 O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo‘mitasi, 2023 8 O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo‘mitasi, 2023 IQTISODIYOT ЭКОНОМИКА ECONOMY YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT https://yashil-iqtisodiyot-taraqqiyot.uz 232 2025-yil, dekabr. № 12-son. Shuningdek, oilaviy tadbirkorlik kichik biznesni rivojlantirish orqali iqtisodiy diversifikatsiyani kuchaytiradi. Ya’ni iqtisodiyotning turli tarmoqlari o‘rtasida risklar kamayadi, yangi bozor segmentlari shakllanadi va mahalliy ishlab chiqarish ekotizimi kengayadi. Oila korxonalarining YAIMdagi yuqori ulushi ularning faolligi an’anaviy yo‘nalishlar bilan cheklanmay, xizmat ko‘rsatish, savdo, turizm, qishloq xo‘jaligi va hunarmandchilik kabi tarmoqlarda ham izchil kengayayotganini anglatadi. Natijada, oilaviy tadbirkorlik nafaqat mikro darajadagi iqtisodiy faoliyatni jonlantiradi, balki milliy iqtisodiyotda tarkibiy o‘zgarishlarni rag‘batlantiruvchi strategik omilga aylanadi. Oila korxonalari bandlik bozorining eng muhim segmentlaridan biri bo‘lib, 35–40 foizlik ulush bilan mehnat bozorining asosiy tayanch guruhiga aylangan. Bu holat bir necha omillar bilan izohlanadi. Birinchidan, oila korxonalari kichik va moslashuvchan mehnat bozorini yaratadi. Ular yangi ish o‘rinlari yaratish orqali mahalliy aholi bandligini ta’minlaydi, ayollar va yoshlarning mehnat bozoriga kirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Ikkinchidan, oilaviy tadbirkorlik hududlar iqtisodiy faolligini oshiradi. Aksariyat oila korxonalari qishloq va chekka hududlarda faoliyat yuritadi, bu esa hududlararo iqtisodiy nomutanosiblikni kamaytirishga xizmat qiladi. Uchinchidan, oilaviy korxonalar norasmiy mehnatni qisqartiradi. Ularning rasmiy sektorga kirishi qonuniy mehnat sharoitlarini yaxshilaydi, ijtimoiy himoya mexanizmlarini kengaytiradi va ijtimoiy-iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlaydi. Bu esa oilaviy tadbirkorlikning nafaqat iqtisodiy barqarorlik, balki ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdagi rolini tasdiqlaydi. - Oilaviy korxonalar hududiy iqtisodiy faollikni oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Hududlar kesimida o‘tkazilgan solishtirma tahlil natijalariga ko‘ra oilaviy korxonalar soni yuqori bo‘lgan hududlarda bandlik darajasi va o‘rtacha daromad darajasi ham sezilarli darajada yuqoriroq. Shu bilan birga, oilaviy korxonalar mahalliy resurslarni samarali ishlatib, bozor barqarorligini ta’minlashga hissa qo‘shadi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning so‘zlariga ko‘ra: “Har bir oila biznes bilan shug‘ullanishi lozim” – bu tamoyil oilaviy korxonalarning iqtisodiyotdagi strategik ahamiyatini yuksaltiradi va davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilanganini ko‘rsatadi. - Oilaviy korxonalar bandlik yaratishning samarali mexanizmi hisoblanadi. Anketalar va intervyular asosida olingan ma’lumotlarga ko‘ra, har bir oilaviy korxona o‘rtacha 5–10 ish o‘rnini ta’minlaydi. Bu esa bandlikning mahalliy darajada oshishiga, kambag‘allikni kamaytirishga va ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Shuni ta’kidlash joizki, oilaviy korxonalarda ish o‘rinlari ko‘pincha uzoq muddatli bo‘lib, xodimlar bilan oila sifatida aloqalar rivojlangan. Bu esa ishchi motivatsiyasini oshiradi va mehnat unumdorligini yaxshilaydi. - Oilaviy korxonalar uzoq muddatli barqarorlikni saqlash uchun avlodlar almashinuvi mexanizmlarini samarali qo‘llashlari lozim. Hind olimi P.Sharmaning9 tadqiqotlariga ko‘ra, generatsiyalar o‘rtasidagi boshqaruv almashinuvi oilaviy korxonalarning uzoq muddatli barqarorligiga bevosita ta’sir qiladi. - O‘zbekiston oilaviy korxonalarida avlodlar almashinuvi jarayoni izchil shakllangan mexanizmlar asosida amalga oshadi. Avvalo, bu jarayon rejalashtirilgan merosiy uzluksizlik tamoyiliga tayanadi, ya’ni ota-onalar faoliyat yo‘nalishi, strategik maqsadlar va moliyaviy boshqaruv bilan bog‘liq asosiy vazifalarni bosqichmabosqich farzandlarga topshiradi. Shu bilan birga, almashinuvning muhim qismi sifatida kadrlarni tayyorlash va boshqaruv madaniyatini shakllantirish jarayoni amalga oshiriladi: yosh avlod korxonaning kundalik faoliyati, boshqaruv jarayoni, mijozlar bilan ishlash, innovatsion yondashuvlar va bozor talablari bo‘yicha amaliy bilim va ko‘nikmalarni egallaydi. Nihoyat, avlodlar o‘rtasidagi ijrochi va maslahat beruvchi rollar taqsimoti oilaviy korxonalarda qaror qabul qilish tizimini yanada mukammallashtiradi — katta avlod ko‘proq strategik maslahat beruvchi rolni bajararkan, yoshlar amaliy boshqaruv vazifalarini o‘z zimmasiga oladi. Shu tarzda avlodlar almashinuvi oilaviy biznesning barqarorligini, innovatsion salohiyatini va uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlaydi. - Oilaviy korxonalar innovatsion yondashuvlarni joriy qilish orqali o‘z faoliyatini kengaytiradi va mahsulot hamda xizmatlar diversifikatsiyasini ta’minlaydi. Statistik tahlil natijalariga ko‘ra: • Oilaviy korxonalar o‘rtacha 15–20% darajada innovatsion faoliyatga investitsiya qiladi. • Mahsulot va xizmatlar portfeli diversifikatsiyasi orqali bozordagi risklar kamayadi va iqtisodiy barqarorlik oshadi. Bu esa oilaviy tadbirkorlikni iqtisodiyotning barqaror o‘sishi va raqobatbardoshligini ta’minlovchi muhim mexanizm sifatida namoyon qiladi. O‘zbekiston Respublikasining normativ-huquqiy bazasi va prezident farmonlari oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirishga qaratilgan. Sh.M. Mirziyoyevning so‘zlariga ko‘ra: “Tadbirkorlarning muvaffaqiyati — xalqning muvaffaqiyati.” Yurtboshimiz oilaviy korxonalarni qo‘llab-quvvatlash orqali milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini ta’minlash strategiyasini ifodalaydi. Davlat tomonidan taqdim etilgan subsidiyalar, kredit liniyalari va soliq imtiyozlari oilaviy korxonalar faoliyatini sezilarli darajada rag‘batlantiradi. 9 Sharma, P. (2004). An overview of the field of family business studies: Current status and directions for the future. Family Business Review