KICHIK MAKTAB O'QUVCHILARINING AXLOQIY FAZILATLARINI RIVOJLANTIRISH DARAJASINING DIAGNOSTIKA APPARATI

SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2024 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2024 179 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17847874 KICHIK MAKTAB O‘QUVCHILARINING AXLOQIY FAZILATLARINI RIVOJLANTIRISH DARAJASINING DIAGNOSTIKA APPARATI Turaxodjayeva Zulxumor Yusufjonovna Namangan viloyat kutubxonasi direktori turaxodja[email protected] Ilmiy rahbar: Rahimov Ilhomjon Namangan davlat universiteti (NamDU) Pedagogika fakulteti dekani ANNOTATSIYA Boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining axloqiy fazilatlarini shakllantirishning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan rivojlanishning boshlang‘ich darajasidagi sifatli diagnostika va pedagogik eksperimentning ishonchli natijalariga bog‘liq. Ushbu talablar tadqiqotga kompleks yondashuv – psixologik omillarni hisobga olish, ob’ektlarni aniq aniqlash va kerakli fazilatlarni o‘lchash usullari asosida amalga oshirilishi mumkin. Kalit so‘zlar: aniqlash bosqichi, mezonlari, boshlang‘ich maktab o‘quvchilari, darsdan tashqari ijodiy faoliyat, metodologiyalar, tarkibiy qismlar, mezonlar, ko‘rsatkichlar Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda 2017 yildan boshlab yosh avlodning ekstremizm, terrorizm, ma’naviyatning salbiy hodisalari, iste’molchilik, "ommaviy madaniyat" ning past darajadagi hodisalari, jamiyat uchun xavf tug‘diradigan buzg‘unchi g‘oyalarga bo‘lgan qiziqishlariga qarshi yuqori axloqiy fazilatlarni, barqaror SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2024 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2024 180 vatanparvarlik va gumanistik e’tiqodlarni shakllantirishga qaratilgan qator qarorlar qabul qilindi [1,2]. Ilmiy tadqiqotning eksperimental ishining analitik va aniqlovchi qismining maqsadi boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining axloqiy tarbiyasi darajasini oshirishda sinfdan tashqari ijodiy faoliyat imkoniyatlarini amaliy tasdiqlash va isbotlashdir. Eksperimentning asosiy maqsadi asosida vazifalar aniqlandi: - aniqlash bosqichida boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining axloqiy tarbiya darajasini aniqlash; - olingan natijalarni tahlil qilish va umumlashtirish; - darsdan tashqari mashg‘ulotlarda boshlang‘ich maktab o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash bo‘yicha mashg‘ulotlar majmuasini ishlab chiqish va o‘tkazish; - bajarilgan ishning samaradorligini aniqlang. Belgilangan vazifalarni hal qilish ... maktablarni ko‘rsatish Diagnostikaning maqsadi: boshlang‘ich maktab o‘quvchilarida axloqiy tarbiya darajasini aniqlash. Vazifalar: - diagnostika usullarini tanlash - boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining axloqiy tarbiyasi darajasini diagnostik tekshirishni o‘tkazish. Sinfdan tashqari mashg‘ulotlarda boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining axloqiy tarbiya darajasini aniqlash uchun axloqiy tarbiya rivojlanishini baholash mezonlari tanlandi. Mezon[1][2] (boshqa yunon. κριτήριον-bu ma’lum xususiyatlarning (faoliyatning, uning mahsulotlarining) belgilangan natijaga muvofiqligi darajasini o‘lchash vositasi. Pedagogikada mezon-bu pedagogik faktlar, biror narsaning rivojlanishi va shakllanishi jarayonlari ta’lim, rivojlanish va tarbiyaviy maqsadlarda tizimlashtiriladigan va baholanadigan belgi (yoki bir qator belgilar). O‘qituvchilar va olimlarning tadqiqotlari va uslubiy tajribalarida mezon pedagogik jarayonning SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2024 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2024 181 innovatsiya darajasi va samaradorligining sifat va miqdoriy ko‘rsatkichidir. Kerakli sifatni rivojlantirishning eng aniq rasmini olish uchun tafsilotlar amalga oshiriladi - bu sifatni ko‘rsatkichlarga bo‘lish. Muayyan mezonning muvofiqlik darajasi haqiqiy (eng aniq, ishonchli) ko‘rsatkichlar yordamida o‘lchanadi. Pedagogikada shaxsning (talaba, talaba va boshqalar) qandaydir qobiliyati, sifati yoki qobiliyati mezon orqali ifodalanadi. Talabalarning turli yosh guruhlarining axloqiy tarbiyasi va axloqiy fazilatlari mezonlarini asoslash uzoq tarixga ega bo‘lib, bu bir qator ilmiy va ilmiy-uslubiy ishlarda aks etgan. Ushbu masala bo‘yicha ilmiy pozitsiyalar bir necha yillar davomida pedagogikadagi zamonaviy tendentsiyalar va innovatsion tendentsiyalar ta’siri ostida rivojlanib, takomillashib bormoqda. Olimlar X. T. Bozorova, N. V. Leshchenko, O. V. Klepcheva, E. N. Ageyeva, L. V. Shipova, O. A. Shcherbinina, I. S. Yakimanskaya [5,11,8,3,14,15,16] asarlarini tahlil qilish asosida axloqiy fazilatlarni shakllantirish mezonlarini aniqlash bo‘yicha turli nuqtai nazarlar umumlashtirildi va boshqalar. Shunday qilib, N. V. Leshchenkoning fikriga ko‘ra, axloqiy rivojlanishning o‘ziga xos belgilari quyidagi mezonlar orqali namoyon bo‘ladi: intellektual (axloqiy va axloqiy me’yorlar va qoidalarni bilish, ushbu me’yorlarga munosabat mavjudligi, ularning axloqiy qarashlari va mulohazalarini ifoda etish va asoslash qobiliyati); xulq-atvor (axloqiy, axloqiy jihatdan to‘g‘ri xatti-harakatlar, axloqiy bo‘lmagan aloqa uslublariga qarshilik va xulq-atvor, ushbu me’yorlar va qoidalarni buzish vasvasasiga qarshi turish qobiliyati); hissiy (ularni buzishda aybdorlik hissi tajribasi) [11]. Tadqiqotchi Y. I. Koldunov quyidagi zarur mezonlarni zarur deb hisoblaydi: 1) kognitiv mezon, uning ko‘rsatkichlari: axloqiy g‘oyalar va tushunchalarning ma’lum hajmini (ma’lum bir yosh uchun) bilish va tushunish (mehnatsevarlik, xushmuomalalik, xulq-atvor madaniyati, ekologik madaniyat, hamdardlik., yordam); SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2024 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2024 182 2) hissiy-qiymat mezoni, uning ko‘rsatkichlari: tengdoshlar va kattalarga do‘stona munosabat; axloqiy vaziyatlarning hissiy tajribasi, axloqiy munosabatlar va harakatlarning hissiy ranglanishi. 3) xulq-atvor mezoni, uning ko‘rsatkichlari: umumiy qabul qilingan axloqiy me’yorlarga amaliy rioya qilish, o‘z harakatlari va boshqalarning xattiharakatlarining axloqiy darajasini baholash qobiliyati, axloqiy tanlov sharoitida shaxsiy pozitsiyaning namoyon bo‘lishi, qiyin hayotiy vaziyatlarda jamiyatning axloqiy talablariga rioya qilish qobiliyati [9]. Pedagogik tadqiqotlarda boshlang‘ich maktab o‘quvchisi shaxsining axloqiy rivojlanish darajasi an’anaviy ravishda uch daraja bilan tavsiflanadi: yuqori, o‘rta, past (M. G. Yanovskaya, T. A. Chernyx, A. V. Anikeenko va boshqalar) 17,13,4]: Darajalar ierarxiyasi quyidagicha: Yuqori daraja: - axloqiy qadriyatlar to‘g‘risidagi etarlicha to‘liq (yosh o‘quvchining yoshi uchun) bilimlar, olingan bilimlarni amalda qo‘llashning amaliy va ijodiy (individual xususiyatlarga muvofiq) dastlabki ko‘nikmalari; - axloqiy nuqtai nazardan ularning xatti-harakatlari va boshqalarning xattiharakatlarini tahlil qilish va baholash; - xulq-atvorning mavjud axloqiy bilimlarga muvofiqligi; - hissiy munosabat (qiziqish, axloqiy me’yorlarni o‘rganish va o‘zlashtirish istagi, ularni xatti-harakatlarida aks ettirish); - o‘z baholarining mavjudligi; - empatiya qobiliyati va namoyon bo‘lishi; -ijtimoiy-axloqiy qadriyatlarga (jamiyatda qabul qilingan) nisbatan individualshaxsiy barqaror pozitsiya, shaxsiy-axloqiy majburiyat (ularning qarashlari va e’tiqodlari darajasida). O‘rta daraja: - qiymat va axloqiy bilimlarning ba’zi yuklarini o‘zlashtirish, hayotdagi axloqiy namoyonlarga misollar keltirish qobiliyati - bilimning hissiy ranglanishi; SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2024 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2024 183 - o‘z axloqiy hukmlarining etarlicha ravshanligi, vaziyatga bog‘liqlik, boshqa odamlarning fikrlari; - umuman olganda, axloqiy qadriyatlarni rivojlantirishga ijobiy e’tibor qaratilmoqda, ammo tanlangan pozitsiyaning amaliy namoyon bo‘lishining etishmasligi; - tuyg‘ular va his – tuyg‘ular sinfdoshlar, ota-onalar, o‘qituvchilar bilan munosabatlarda namoyon bo‘ladi va juda ongli; chuqur, axloqiy his-tuyg‘ular va empatiyaning namoyon bo‘lishi ham kuzatiladi, ammo ba’zida qarama-qarshi namoyishlar kuzatiladi-befarqlik, ajralish, shaxsiy manfaatlarga bog‘liqlik.. Past daraja: - xulq-atvorda namoyon bo‘lmaslik bilan parcha-parcha bilim; - hissiyotlarning juda kam uchraydigan, epizodik ko‘rinishi; - axloqiy me’yorlarni amalga oshirishning ahamiyatini noto‘g‘ri tushunish, epizodik, asosiy axloqiy mezonlarga rioya qilish-jamiyatdagi xatti-harakatlarga (sinf, maktab va boshqalar) ijtimoiy talablar, ularning xatti – harakatlari va boshqa odamlarning xatti-harakatlarini axloqiy baholashga qodir emasligi-kattalar va bolalar; - axloqiy qoidalarga nisbatan baholash qobiliyatining yo‘qligi, axloq yoki axloqsizlik, o‘qituvchi (do‘stlar, sinfdoshlar) tomonidan qilingan har qanday vaziyatlar, bayonotlar, xatti-harakatlar, shuningdek ularning xatti-harakatlari to‘g‘risida baholash fikrlarining zaifligi yoki yo‘qligi; - hamdardlik yoki yordam zarur bo‘lgan vaziyatda "qochish" taktikasiga rioya qilish; - axloqiy qadriyatlarga nisbatan barqaror pozitsiya yo‘q; - salbiy xatti-harakatlarning namoyon bo‘lishi holatlari mavjud. O‘rta daraja: - qiymat va axloqiy bilimlarning ba’zi yuklarini o‘zlashtirish, hayotdagi axloqiy namoyonlarga misollar keltirish qobiliyati - bilimning hissiy ranglanishi; SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2024 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2024 184 - o‘z axloqiy hukmlarining etarlicha ravshanligi, vaziyatga bog‘liqlik, boshqa odamlarning fikrlari; - umuman olganda, axloqiy qadriyatlarni rivojlantirishga ijobiy e’tibor qaratilmoqda, ammo tanlangan pozitsiyaning amaliy namoyon bo‘lishining etishmasligi; - tuyg‘ular va his – tuyg‘ular sinfdoshlar, ota-onalar, o‘qituvchilar bilan munosabatlarda namoyon bo‘ladi va juda ongli; chuqur, axloqiy his-tuyg‘ular va empatiyaning namoyon bo‘lishi ham kuzatiladi, ammo ba’zida qarama-qarshi namoyishlar kuzatiladi-befarqlik, ajralish, shaxsiy manfaatlarga bog‘liqlik. Past daraja: - xulq-atvorda namoyon bo‘lmaslik bilan parcha-parcha bilim; - hissiyotlarning juda kam uchraydigan, epizodik ko‘rinishi; - axloqiy me’yorlarni amalga oshirishning ahamiyatini noto‘g‘ri tushunish, epizodik, asosiy axloqiy mezonlarga rioya qilish-jamiyatdagi xatti-harakatlarga (sinf, maktab va boshqalar) ijtimoiy talablar, ularning xatti – harakatlari va boshqa odamlarning xatti-harakatlarini axloqiy baholashga qodir emasligi-kattalar va bolalar; - axloqiy qoidalarga nisbatan baholash qobiliyatining yo‘qligi, axloq yoki axloqsizlik, o‘qituvchi (do‘stlar, sinfdoshlar) tomonidan qilingan har qanday vaziyatlar, bayonotlar, xatti-harakatlar, shuningdek ularning xatti-harakatlari to‘g‘risida baholash fikrlarining zaifligi yoki yo‘qligi; - hamdardlik yoki yordam zarur bo‘lgan vaziyatda "qochish" taktikasiga rioya qilish; - axloqiy qadriyatlarga nisbatan barqaror pozitsiya yo‘q; - salbiy xatti-harakatlarning namoyon bo‘lishi holatlari mavjud. uni keltirib chiqaradigan his-tuyg‘ular ta’sirida shakllanishi kerak Boshlang‘ich maktab o‘quvchilarini san’at vositalari bilan axloqiy tarbiyalash mezonlari quyidagilardan iborat edi: axloqiy va axloqiy bilimlarni aks ettiruvchi kognitiv mezon, axloqiy muammolarga qiziqish; empatik qobiliyatning namoyon bo‘lishini, axloqiy, dunyoqarash tuyg‘ularining rivojlanishini aks ettiruvchi SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2024 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2024 185 motivatsion-qiymat hissiy mezoni; axloqiy qadriyatlarga, badiiy va ijodiy faoliyatga munosabatni aks ettiruvchi qiymat-motivatsion mezon, yuqori axloqiy harakat qilish zarurati axloqiy tanlov holatlarida; axloqiy qadriyatlar, his-tuyg‘ular, fazilatlarning xulq-atvori va munosabatlarida namoyon bo‘lishning barqarorligini aks ettiruvchi xulq-atvor mezoni. L. S. Vygotskiy, I. A. Gornushkina, I. yu. Kulagina, V. S. Muxina kabi bir qator mualliflarning adabiyoti va pozitsiyasini tahlil qilish asosida [6,7,10,12] axloqiy tarbiyaning majburiy tarkibiy qismlari majburiy deb ataladi: a)axloqiy toifalarga oid g‘oyalar, tushunchalar, e’tiqodlar (yaxshilik - yomonlik, halollik – insofsizlik, samimiylik – da’vo, ikkiyuzlamachilik, Mehribonlik – achchiqlanish, hamdardlik – befarqlik, boshqa odamlarning holatlari va muammolariga befarqlik); b) maktab o‘quvchisi yashaydigan va rivojlanadigan atrofdagi voqelik, jamiyat, oilaviy munosabatlar, sinf jamoasidagi aloqa va xatti-harakatlar va boshqalar haqidagi qarashlar tizimi ) toifalarga oid g‘oyalar, tushunchalar, e’tiqodlar (yaxshilik - yomonlik, halollik – insofsizlik, samimiylik – da’vo, ikkiyuzlamachilik, Mehribonlik – achchiqlanish, hamdardlik – befarqlik, boshqa odamlarning holatlari va muammolariga befarqlik); b) maktab o‘quvchisi yashaydigan va rivojlanadigan atrofdagi voqelik, jamiyat, oilaviy munosabatlar, sinf jamoasidagi aloqa va xatti-harakatlar va boshqalar haqidagi qarashlar tizimi; v) axloqiy me’yorlar, jamiyatdagi aloqa va xulq-atvor qoidalari to‘g‘risida dastlabki (yoshga qarab) bilimlarning mavjudligi. Ro‘yxatda keltirilgan talablar kognitiv mezonga mos keladi. O. V. Klepchevaning so‘zlariga ko‘ra, boshlang‘ich maktab o‘quvchilari dastlab o‘z yoshlarining o‘ziga xos xususiyatlari tufayli yuqori darajadagi hissiylikni namoyon eta oladilar, bu esa sezgirlik, hamdardlik va hamdardlikning axloqiy fazilatlarini shakllantirishda ishlatilishi kerak [8]. Umuman olganda, ushbu muallif bilan rozi bo‘lib, biz maktab o‘quvchilariga san’at asarlariga ta’sir qilish va ularni SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2024 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2024 186 mustaqil ravishda-individual ijodiy faoliyatga jalb qilish orqali "hissiyot" sifatini maqsadli ravishda rivojlantirish va kuchaytirish kerak deb hisoblab, boshqa, kengroq pozitsiyaga rioya qilamiz. Bunday holda, biz quyidagilarni - hissiy mezonni muhokama qilishimiz mumkin. Biroq, axloqiy fazilatlarni shakllantirish bo‘yicha pedagogik harakatlarning asosiy maqsadi boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining o‘quv faoliyatini tashkil etishdir, bunda ular axloqiy fazilatlarni namoyon etishning amaliy ko‘nikmalarini (ko‘nikmalarini) faol rivojlantiradilar. Ushbu maqsadga erishish uchun o‘qituvchi o‘quvchini axloqiy qarashlari va intilishlarini amalda ko‘rsatishga undaydigan ta’sir usullarini qo‘llashi kerak – masalan, yordam va do‘stona yordam ko‘rsatish, ta’lim makonini takomillashtirishda ishtirok etish, poklikni saqlash, xushmuomala bo‘lish, nizolarda halollik va halollikni namoyon etish, raqobatbardosh faoliyat va boshqalar.faoliyat (yoki xulq-atvor) mezoni. Shunday qilib, axloqiy fazilatlarning rivojlanish darajasini aniqlash uchun kognitiv, hissiy va xulq-atvor mezonlari bo‘yicha boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining axloqiy sohasining og‘irligi bo‘yicha tashxis qo‘yish kerak. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI 1. .O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "ma’naviy-ma‘rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida" 2021-yil 26-martdagi PQ-5040 .O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "ma’naviy-ma‘rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida" 2021-yil 26-martdagi PQ-5040son qarori, 2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "umumiy o‘rta ta‘lim muassasalarida ma’naviy-ma‘rifiy va tarbiyaviy ishlar samaradorligini oshirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida"2022-yil 3-oktabrdagi 558-son qaroriga SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 2 | ISSUE 7 | 2024 https://t.me/openscholar Multidisciplinary Scientific Journal December, 2024 187 3. Ageeva E.N. boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining shaxsiyati va ma’naviy madaniyatining axloqiy asoslarini diagnostikasi https://nsportal.ru/nachalnayashkola/vospitatelnaya-rabota/2019/06/10/diagnostika-nravstvennyh 4. Anikeenko A.V. badiiy madaniyat orqali boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining chet tilidagi muloqotini o‘qitish jarayonida axloqiy va estetik ta’limni amalga oshirish metodikasi. Muallif. diss ... kand. ped. - qaniydi? fanlar. Moskva, 2015 yil. 22 s. 5. Bozorova, H.T. o‘quv jarayonida boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining axloqiy tarbiyasi / H. T. Bozorova. - Matn: to‘g‘ridan-to‘g‘ri / / yosh olim.. Anikeenko A. V. badiiy madaniyat orqali boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining chet tilidagi muloqotini o‘qitish jarayonida axloqiy va estetik ta’limni amalga oshirish metodikasi. Muallif. diss ... kand. ped. - qaniydi? fanlar. Moskva, 2015 yil. 22 s. 5. Bozorova, H.T. o‘quv jarayonida boshlang‘ich maktab o‘quvchilarining axloqiy tarbiyasi / H. T. Bozorova. - Matn: to‘g‘ridan-to‘g‘ri / / yosh olim. — 2014. — № 9 (68). 458-460-betlar. 6. Vygotskiy, L.S. yuqori aqliy funktsiyalarning rivojlanishi [matn] / L. S. Vygotskiy. - M: RSFSR APN nashriyoti. – 1991. 294 s. 7. Gornushkina I.A. badiiy faoliyatda boshlang‘ich maktab o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash. VKRB. Yekaterinburg, 2017 yil. 69 s. 8. Klepcheva O.V. badiiy va ijodiy faoliyatda boshlang‘ich maktab o‘quvchilarida axloqiy g‘oyalarni shakllantirish. VKRB. Yekaterinburg, 2017 yil. 67 s. Gornushkina I.A. faoliyatda boshlang‘ich maktab o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash. VKRB. Yekaterinburg, 2017 yil. 69 s. 8. Klepcheva O.V. badiiy va ijodiy faoliyatda boshlang‘ich maktab o‘quvchilarida axloqiy g‘oyalarni shakllGornushkina I. A. badiiy faoliyatda boshlang‘ich maktab o‘quvchilarini axloqiy tarbiyalash. VKRB. Yekaterinburg, 2017 yil. 69 s. 8. Klepcheva O.V. badiiy va ijodiy faoliyatda boshlang‘ich maktab o‘quvchilarida axloqiy g‘oyalarni shakllantirish. VKRB. Yekaterinburg, 2017 yil. 67 s.