KONSTITUTSIYANING FUQAROLAR HAYOTIDAGI O'RNI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 280 KONSTITUTSIYANING FUQAROLAR HAYOTIDAGI O‘RNI Rajabboyeva Shahina Muhtor qizi Namangan Davlat Universiteti "Yurisprudensiya" yo'nalishi Yuridik fakulteti 1-kurs talabasi. Qodiraliyeva Ijobat Ilmiy rahbar. Email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17855549 Annotatsiya. Ushbu maqolada Konstitutsiyaning davlat boshqaruvi, jamiyat barqarorligi hamda fuqarolarning huquq va erkinliklarini ta’minlashdagi o‘rni yoritiladi. Shuningdek, Konstitutsiyaning tarixiy rivoji, dunyodagi ilk konstitutsiyalar va O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining bugungi demokratik islohotlardagi ahamiyati tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: Konstitutsiya, fuqarolik jamiyati, huquqiy ong, huquq va erkinliklar, adolat, davlat boshqaruvi, huquqiy tartibot, qonun ustuvorligi. Аннотация. В статье рассматривается роль Конституции в обеспечении прав и свобод граждан, укреплении правопорядка и развитии демократических институтов. Кроме того, анализируется история конституционализма, первые конституции мира и значение Конституции Республики Узбекистан в процессе современных реформ. Ключевые слова: Конституция, гражданское общество, правовое сознание, права и свободы, справедливость, государственное управление, правопорядок, верховенство закона. Abstract. This article examines the role of the Constitution in guaranteeing citizens' rights and freedoms, maintaining legal order, and strengthening democratic governance. It also discusses the history of constitutionalism, the world’s first constitutions, and the importance of the Constitution of Uzbekistan in current democratic reforms. Keywords: Constitution, civil society, legal awareness, rights and freedoms, justice, public administration, rule of law, legal order. KIRISH Konstitutsiya davlatning siyosiy-huquqiy tizimini belgilovchi oliy hujjat bo‘lib, unda jamiyat hayotini tartibga soluvchi asosiy normalar, davlat organlarining vakolatlari va fuqarolarning huquqlari mustahkamlangan. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakat barqarorligini, huquqiy davlat tamoyillarini va fuqarolarning erkin rivojlanishi uchun zarur huquqiy asoslarni yaratadi. Konstitutsiyaning roli faqat siyosiy tizimni belgilash bilan cheklanmay, balki fuqarolarning kundalik hayotida adolat, tenglik, erkinlik, qonun ustuvorligi kabi qadriyatlarni amalga oshirishga qaratilgan. ASOSIY QISM Konstitutsiyaning tarixiy shakllanishi va dunyodagi birinchi konstitutsiyalar Konstitutsiya tushunchasi qadimdan mavjud bo‘lsa-da, zamonaviy ma’noda u yozma, aniq tamoyillar va qonun ustuvorligini belgilovchi hujjat sifatida XVIII asrda shakllangan. Dunyodagi birinchi yozma konstitutsiya sifatida 1787-yil AQSh Konstitutsiyasi tan olinadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 281 Unda hokimiyatlar bo‘linishi, fuqarolarning asosiy huquqlari va sud mustaqilligi kabi prinsiplar mustahkamlangan. Shuningdek, 1791-yilda qabul qilingan Fransiya Konstitutsiyasi va Polsha-Litva Konstitutsiyasi ham zamonaviy konstitutsiya shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Shu tariqa, konstitutsiyalar butun dunyo bo‘ylab demokratik boshqaruvni tartibga soluvchi asosiy hujjatlar sifatida shakllana boshladi. Qadimiy tarixda esa konstitutsiyaga yaqin hujjatlar mavjud edi. Masalan, 1215-yil Magna Charta Angliya qirolligida hokimiyatni cheklash, fuqarolarning sud orqali himoyasini ta’minlash kabi qadriyatlarni, belgilagan. Bu hujjatlar keyinchalik demokratik tamoyillar va konstitutsion institutlarning rivojlanishiga zamin yaratdi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining shakllanishi va rivoji 1992-yil Konstitutsiyasi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 1992-yil 8-dekabrda qabul qilindi va u mustaqil davlatning huquqiy poydevorini yaratdi. Ushbu hujjat quyidagi tamoyillarni mustahkamlaydi: Xalq suvereniteti — hokimiyat manbai xalq ekanligini belgilaydi; Huquqiy davlat — qonun ustuvorligi va sud mustaqilligi kafolatlangan; Inson huquqlari ustuvorligi — asosiy erkinliklar va fuqarolik huquqlari himoyalangan; Hokimiyatlar bo‘linishi — qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatining mustaqilligi; Ijtimoiy davlat konsepsiyasi — fuqarolarning ijtimoiy himoyasi kafolatlangan. 2023-yil yangilanishi va islohotlar 2023-yilda Konstitutsiyaga yangi tahrir kiritildi. Asosiy yangiliklar: inson qadri va huquqlarining ustuvorligi; yoshlar, xotin-qizlar va nogironligi bor shaxslarning huquqlarini mustahkamlash; ekologiya va atrof-muhitni himoya qilish; mahalla institutining mustaqilligi va fuqarolik jamiyatining rivoji; iqtisodiy erkinlik va mulk huquqlarini yanada kafolatlash. Bu islohotlar O‘zbekistonning demokratik rivojlanishida yangi bosqichni boshlab berdi. Konstitutsiyaning fuqarolar hayotidagi ahamiyati Huquq va erkinliklarni kafolatlash Konstitutsiya fuqaroning hayotidagi eng muhim huquqlarni belgilaydi: Yashash huquqi — har bir fuqaro hayot va xavfsizlikda himoyalangan; Shaxsiy daxlsizlik — shaxsiy hayot va mulkka daxlsizlik kafolatlangan; So‘z va fikr erkinligi — har bir fuqaro o‘z fikrini erkin ifoda etadi; Ta’lim olish huquqi — maktab, kollej, universitet kabi ta’lim muassasalarida teng imkoniyat; Mehnat qilish va mulkka egalik huquqi — iqtisodiy faoliyat va mulkni himoya qilish kafolatlangan. Davlat boshqaruvi va hokimiyat bo‘linishi Konstitutsiya hokimiyatning uchga bo‘linishi prinsipini belgilaydi[4]: Qonun chiqaruvchi — Oliy Majlis, qonunlarni ishlab chiqadi; Ijro etuvchi — Hukumat, qonunlarni amalga oshiradi; ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 282 Sud hokimiyati — mustaqil va adolatli qaror chiqaradi. Bu hokimiyatlar o‘rtasidagi muvozanat davlatning barqaror ishlashini ta’minlaydi [5]. Fuqarolarning siyosiy faolligi Fuqarolarga Konstitutsiya quyidagi siyosiy huquqlarni beradi: saylash va saylanish referendumlarda qatnashish; jamoat va siyosiy partiyalarga a’zo bo‘lish; miting va yig‘ilishlarda qatnashish Bu huquqlar fuqarolarning mamlakat taqdiriga bevosita daxldor bo‘lishini ta’minlaydi va fuqarolik jamiyatini rivojlantiradi. Fuqarolarning konstitutsiyaviy majburiyatlari Konstitutsiya faqat huquqlarni emas, balki majburiyatlarni ham belgilaydi: qonunlarga rioya qilish; davlat manfaatlarini hurmat qilish; boshqalarning huquqlarini poymol qilmaslik; atrof-muhitni asrash; soliqlarni to‘lash; Vatanga sadoqat. Majburiyat va huquqlarning uyg‘unligi jamiyatning barqaror rivojlanishini ta’minlaydi [6]. Konstitutsiyaning ijtimoiy va iqtisodiy hayotga ta’siri Konstitutsiya fuqaroning hayotidagi barcha sohalarda bevosita aks etadi: Ta’lim — davlat maktablari va oliy ta’lim muassasalarida huquqlar kafolatlangan; Sog‘liqni saqlash — fuqarolar tibbiy xizmatdan teng foydalanish huquqiga ega; Mehnat huquqi — ish shartnomalari, ish haqi va mehnat sharoitlari qonun bilan himoyalangan; Mulk huquqi — mulkni sotish, sotib olish va meros olish huquqi kafolatlangan. XULOSA Konstitutsiya fuqarolarning huquq va erkinliklarini kafolatlovchi, davlat boshqaruvi va jamiyat barqarorligini ta’minlovchi eng muhim hujjatdir. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi demokratik jamiyat barpo etishda mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Har bir fuqaro Konstitutsiyani bilishi, unga hurmat bilan yondashishi va undagi tamoyillarga amal qilishi demokratik jamiyatning mustahkam poydevorini tashkil etadi. Konstitutsiya nafaqat huquqlarni kafolatlash, balki fuqaroning davlat hayotida faol ishtirok etishini rag‘batlantiradi, adolatli ijtimoiy muhit va tenglikni yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Shu bilan birga, u fuqarolarning majburiyatlarini belgilash orqali jamiyatda mas’uliyat va tartibni mustahkamlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining bugungi demokratik islohotlari, xususan, inson qadri va huquqlarining ustuvorligi, yoshlar va nogironlar huquqlarini himoya qilish, ekologik barqarorlikni ta’minlash hamda fuqarolik jamiyatini rivojlantirishga qaratilgan chora-tadbirlar, mamlakatning barqaror va ijtimoiy adolatli taraqqiyotini ta’minlaydi. Shu tariqa, Konstitutsiya fuqaro va davlat o‘rtasidagi o‘zaro mas’uliyatni muvozanatlaydi, demokratik tamoyillarni hayotga tatbiq etish, jamiyatning uzluksiz rivojlanishini ta’minlash va kelajak avlodlar uchun mustahkam huquqiy asos yaratishda muhim vosita hisoblanadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 283 Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent, 2023. 2. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, BMT, 1948. 3. Karimov I.A. Yuksak huquqiy madaniyat – demokratik jamiyat poydevori. Toshkent, 2005. 4. Montesquieu. The Spirit of the Laws. 1748. 5. Dahl R. On Democracy. 1998. 6. Marshall T. Citizenship and Social Class. 1950. 7. Bobbio N. Liberalism and Democracy. 1988. 8. Huquqshunoslik asoslari. – Toshkent: Adolat nashriyoti. 9. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi rasmiy ma’lumotlari.