RAQAMLI MEDIA MAKONIDA MA'NAVIY XAFSIZLIK: AXBORAT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARNING YOSHLAR ONGIGA TA'SIRI

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 969 RAQAMLI MEDIA MAKONIDA MA’NAVIY XAFSIZLIK: AXBORAT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARNING YOSHLAR ONGIGA TA’SIRI Kuanisheva Marina Aldabergen qizi Navoi Davlat Universiteti Tillar fakulteti Qozoq tili va adabiyoti yo’nalishi 1-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17862756 Ushbu maqolada axborat-kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi, media makonining kengayishi va bu jarayonning yoshlar ma’naviy xavfsizligiga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, ma’naviy barqarorlikni ta’minlash yo’llari va zamonaviy axborot muhitida yoshlarning ongini himoya qilish masalalari yoritilgan. XXI asrda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari inson hayotining deyarli barcha jabhalariga chuqur kirib bordi. Internet,ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar va media resurslar nafaqat axborot almashish vositasi, balki jamiyatning ma’naviy rivojlanishga bevosita ta’sir ko’rsatuvchi omilga aylandi. Ammo texnologiyalar bilan birga turli xavf-xatarlar ham yuzaga kelmoqda. Jumladan, yolg’on axborotlar, zararli kontentlar, axloqiy qadriyatlarga zid materiallar yoshlarning ongiga salbiy ta’sir etishi mumkin. Media makonning yoshlar ongiga ta’siri; Media makonibu internet saytlar, ijtimoiy tarmoqlar, bloger, televedeniye va boshqa ommaviy axborat vositalari yig’indisidir.Ular: Ma’lumot manbai bo’lib xizmat qiladi, yoshlarning fikrlash uslubini shakllantiradi, jamiyatda bo’layotgan jarayonlarga munosabatini belgilaydi. Ammo nazoratsiz media iste’mol ularni turli mafkuraviy oqimlarga, zararli g’oyalarga, yolg’on ma’lumotlarga tez jalb qilishi mumkin. Ma’naviy xavfsizlik – bu shaxsning dunyoqarashi, qadriyati, axloqi va ma’naviyati ustidan tashqi zararli ta’sirlardan himoyalangan holati. U yoshlarni: Ma’naviy inqirozdan, yot g’oyalardan, virtual g’oyalardan, internetdagi buzug’unchi axboratlardan himoya qiladi. Oila nazoratini kuchaytirish. Farzandning internetdan foydalanishi madaniyatini shakllantirish. Ta’lim muassasalarida media savodxonlikni oshirish. Yoshlar yolg’an axborotni tanish, zararli kontentni aniqlashni o’rganishi kerak. Milliy va ma’naviy qadriyatlarni targ’ib qilish. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar va internet hayotimizning ajralmas qismiga aylangan. Ijtimoiy tarmoqlar, mobil ilovalar, onlayn o’quv resurslari va videoplatformalar har birimizning kundalik hayotimizda faol foydalanmoqda. Biroq raqamli media makonida har bir insonning ma’naviy xavfsizligi muhim ahamiyatga kasb etadi. Ma’naviy xavfsizlik-bu insonning axloqiy, ruhiy va ma’naviy qadriyatlarini himoya qilish, zararli ma’lumot va notog’ri axborot ta’siridan saqlanishdir. Raqamli media makonida esa bu tushuncha yanada dolzarb: notog’ri kontent, zo’rovonlik, yomon odatlar yoki salbiy stereotiplarga duch kelishi xavfi mavjud. Raqamli makonda xavf-xatarlar.Raqamli makon ma’lumotlarning tez va oson yetib borishini ta’minlaydi, lekin u bilan birga bir qator xavflarni ham keltirib chiqaradi. Salbiy yoki notog’ri axborot: odamlarni chalg’ituvchi yangiliklar, yolg’on ma’lumotlar. Zo’ravonlik va tajavuzko’r kontent: videolar, memlar yoki shahrlar orqali ruhiy bosim. Giyohbandlik va zararli odatlarga chorlovchi materiallar. Shaxsiy ma’lumotlarning notog’ri qo’llanishi va internetdagi tahdidlar. Ma’naviy xavfsizlikni ta’minlash yo’llari: INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 970 1) Ma’lumotni tekshirish: har qanday xabar yoki videoni qabul qilishdan oldin uning manbasini aniqlash. 2) Ijtimoiy tarmoqlarda vaqtni boshqarish: foydali va ma’naviy jihatdan boy kontentga ko’proq vaqt ajratish. 3) Axborot savodxonligi: internatdagi kontentni tanlashda fikrlash va tanqidiy qarash qobiliyatini rivojlantirish. 4) Oila va maktabning roli: ota-onalar va o’qituvchilar yoshlarni onlayn xavfsizlik va ma’naviy qadriyatlar bilan tanishtirish. Bugungi raqamli makonda axborot cheksiz oqim tarzida tarqaladi. Uning foydali jihatlari bor: Bilim olish imkoniyati keng, Dunyo yangiliklarini tez bilish mumkin: Masofaviy ta’lim va muloqot oson. Ammo salbiy jihatlari ham mavjud, aynan ma’naviy xavfsizlikka tahdid tug’diruvchi holatlar. Ko’plab sahifalar odamlarni chalg’ituvchi, yolgo’n, tekshirilmagan axborot tarqatadi. Bunday kontekt odamning dunyoqarashiga ta’sir qiladi. Bunday videolar yoki postlar ruhiy bosim, qo’rquv, tajavuzkorlik kayfiyatini oshirish mumkin. Ijtimoiy tarmoqlarga haddan tashqari bog’lanish psixologik holatni izdan chiqarishi, vaqtni isrof qilish mumkin. Begona madaniyatlar, notog’ri hayot tarzi, yengil-yelpi kontent yoshlarning axloqiy qarashlariga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Yoshlar ko’p uchraydigan muommolardan biri-onlayn haqorat va bosim. Bu ruhiy holatga ta’sir qiladi. Ma’naviy xavfsizlikni ta’minlashning asosiy yo’llari: 1) Axborot savodxonligi: Axborotni tekshirish, tanqidiy fikirlash, manbalarni solishtirish-bu har bir yosh uchun zarur ko’nikma. 2) Raqamli madaniyatga o’rganish: Yoshlar ijtimoiy tarmoqlardan madaniyatli, xavfsiz, odobli foydalanishni bilish kerak. 3) Vaqtni boshqarish: Telefon, TikTok, Instagramda cheksiz vaqt o’tkazish emas, balki maqsadli foydalanishni bilish kerak. 4) Oila va maktabning roli: Ota-ona nazorati, o’qituvchilarning tushuntirishi, nazorat dasturlari-bular ma’naviy xavfsizlikni mustaxkamlaydi. 5) Foydali kontentni ko’paytirish: Ilmiy, diniy-ma’rifiy, tarbiyaviy, madaniy kontentlar yoshlarning dunyoqarashini ijobiy shakllantiradi. Raqamli makonda yoshlar ma’naviyatga ta’sir qiluvchi omillar: Blogerning fikri, trendlar va challenge’lar, mashhur shaxslarning hayot tarzi, o’yinlardagi zo’rovonlik darajasi, algoritmlar tomonidan tavsiya etiladigan videolar. Shuning uchun yoshlar o’zlari ko’radigan materiyalni ongli tanlashi kerak. Raqamli jamiyat shakllanayotgan hozirgi davrda ma’naviyat insonning dunyoqarashi, axloq, tafakkuri va madaniyatini belgilovchi asosiy omil bo’lib qolmoqda. Ma’naviy qadriyatlar avvallari oilada, maktabda,kitoblar orqali shakllangan bo’lsa, bugungi kunda ularga eng katta ta’sirni internet va media vositalari ko’rsatmoqda. Demak, raqamli muhit-yoshlarning ma’naviy kamolotida asosiy tarbiyachi bo’lib qoldi. Xulosa qilib aytganda, raqamli makon-katta imkoniyar maydoni, lekin u bilan birga ma’naviy xavfsizlik mas’uliyatni ham talab qiladi. Tog’ri axborotni tanlash, zararli kontentlardan o’zini himoya qilish, ruhiy va axloqiy barqarorlikni saqlash har birimizning vazifamizdir. Ma’naviy jihatdan himoyalangan yosh-mustahkam jamiyatning poydevori. Quyida ushbu mavzu uchun foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatini ilmiy talabga mos, tartibli va ishonchli manbalar yordamida tuzilgan. INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “INTEGRATION OF MODERN LINGUISTICS WITH SCIENCE, EDUCATION, AND PRACTICE IN THE PROCESS OF GLOBALIZATION: NEW APPROACHES, OPPORTUNITIES, AND CHALLENGES”, DECEMBER 4, 2025 971 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch.-Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti, 2008. 2. To’laganova G., Jo’raqulov A. Axborot xavfsizligi asoslari.- Toshkent: Fan va texnologiyalar.2020. 3. Hasnov B. Raqamli jamiyat va axborot tizimlari.- Toshkent: Iqtisodiyot.2021. 4. Qosimov S. Media madaniyati va axborot savodxonligi. –Toshkent: O’zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti, 2019. 5. Ulashov A. Internetda ma’naviy tarbiya masalalari.- Marifat gazetasi, 2022-yil.