HOVUZ BALIQCHILIGI XO'JALIKLARIDA REJALASHTIRISHNING MUDDATLARI VA BOSQICHLARI

№12№12 dekabrdekabr ISSN: 3060-463X 20252025 Elektron nashr, 234 sahifa. 2025-yil, dekabr Bosh muharrir: Zokirova Nodira Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, DSc, professor Bosh muharrir o‘rinbosari: Shakarov Zafar G‘afforovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori, PhD, dotsent Tahrir hay’ati: Abduraхmanov Kalandar Xodjayevich, O‘z FA akademigi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Sharipov Kongratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori, professor Maxkamov Baxtiyor Shuxratovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shaumarov Said Sanatovich, texnika fanlari doktori, professor Turayev Bahodir Xatamovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nasimov Dilmurod Abdulloyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Allayeva Gulchexra Jalgasovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Arabov Nurali Uralovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Maxmudov Odiljon Xolmirzayevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Xamrayeva Sayyora Nasimovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bobonazarova Jamila Xolmurodovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Irmatova Aziza Baxromovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bo‘taboyev Mahammadjon To‘ychiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shamshiyeva Nargizaxon Nosirxuja kizi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor, Xolmuxamedov Muhsinjon Murodullayevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Xodjayeva Nodiraxon Abdurashidovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Amanov Otabek Amankulovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Qurbonov Samandar Pulatovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Zikriyoyev Aziz Sadulloyevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Tabayev Azamat Zaripbayevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sxay Lana Aleksandrovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Ismoilova Gulnora Fayzullayevna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Djumaniyazov Umrbek Ilxamovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kasimova Nargiza Sabitdjanovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kalanova Moxigul Baxritdinovna, dotsent Ashurzoda Luiza Muxtarovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Sardor Begmaxmat o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Botirali Roxataliyevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Tursunov Ulug‘bek Sativoldiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Bauyetdinov Majit Janizaqovich, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti dotsenti, PhD Botirov Bozorbek Musurmon o‘g‘li, Texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sultonov Shavkatjon Abdullayevich, Kimyo fanlari doktori, (DSc) Joʻraeva Malohat Muhammadovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor. 05.01.00 – Axborot texnologiyalari, boshqaruv va kompyuter grafikasi 05.01.01 – Muhandislik geometriyasi va kompyuter grafikasi. Audio va video texnologiyalari 05.01.02 – Tizimli tahlil, boshqaruv va axborotni qayta ishlash 05.01.03 – Informatikaning nazariy asoslari 05.01.04 – Hisoblash mashinalari, majmualari va kompyuter tarmoqla rining matematik va dasturiy ta’minoti 05.01.05 – Axborotlarni himoyalash usullari va tizimlari. Axborot xavfsizligi 05.01.06 – Hisoblash texnikasi va boshqaruv tizimlarining elementlari va qurilmalari 05.01.07 – Matematik modellashtirish 05.01.11 – Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt 05.02.00 – Mashinasozlik va mashinashunoslik 05.02.08 – Yer usti majmualari va uchish apparatlari 05.03.02 – Metrologiya va metrologiya ta’minoti 05.04.01 – Telekommunikasiya va kompyuter tizimlari, telekommunikasiya tarmoqlari va qurilmalari. Axborotlarni taqsimlash 05.05.03 – Yorugʻlik texnikasi. Maxsus yoritish texnologiyasi 05.05.05 – Issiqlik texnikasining nazariy asoslari 05.05.06 – Qayta tiklanadigan energiya turlari asosidagi energiya qurilmalari 05.06.01 – Toʻqimachilik va yengil sanoat ishlab chiqarishlari materialshunosligi 05.08.03 – Temir yoʻl transportini ishlatish 05.09.01 – Qurilish konstruksiyalari, bino va inshootlar 05.09.04 – Suv ta’minoti. Kanalizatsiya. Suv havzalarini muhofazalovchi qurilish tizimlari 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik 10.00.04 – Yevropa, Amerika va Avstraliya xalqlari tili va adabiyoti 08.00.01 – Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 – Makroiqtisodiyot 08.00.03 – Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 – Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 – Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 – Ekonometrika va statistika 08.00.07 – Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 – Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 – Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 – Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 – Marketing 08.00.12 – Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 – Menejment 08.00.14 – Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 – Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 – Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 – Turizm va mehmonxona faoliyati Maʼlumot uchun, ОАК Rayosatining 2024-yil 28-avgustdagi 360/5-son qarori bilan “Dissertatsiyalar asosiy ilmiy natijalarini chop etishga tavsiya etilgan milliy ilmiy nashrlar ro‘yxati”ga texnika va iqtisodiyot fanlari bo‘yicha “Muhandislik va iqtisodiyot” jurnali ro‘yxatga kiritilgan. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: 1. Toshkent shahridagi G.V.Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universiteti 2. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti 3. Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” milliy tadqiqot universiteti 4. Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti 5. Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 6. Toshkent davlat transport universiteti 7. Toshkent arxitektura-qurilish universiteti 8. Toshkent kimyo-texnologiya universiteti 9. Jizzax politexnika instituti MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son 4 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS RASMIY RIVOJLANISH YORDAMI (OFFICIAL DEVELOPMENT ASSISTAMCE, ODA) ORQALI O‘ZBEKISTONDA DAVLAT MOLIYASINI BOSHQARISH (PUBLIC FINANCIAL MANAGEMENT, PFM) TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ........................................................................ 24 Pulatov Dilshod Haqberdiyevich, Ulug‘ova Maftunabonu To‘lqinovna INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN LEADING WHEAT-PRODUCING COUNTRIES ............................ 28 Turayeva Gulizahro BLOKCHEYN TIZIMLARI UCHUN XESH FUNKSIYALARNI TANLASH MEZONLARI VA SAMARADORLIK KO‘RSATKICHLARI TAHLILI ................................................................................ 32 Abduraximov Baxtiyor, Allanov Orif, Turdibekov Baxtiyor RIVOJLANGAN DAVLATLAR TAJRIBASI ASOSIDA KICHIK KORXONALARDA ISHLAB CHIQARISHNI SAMARALI TASHKIL ETISH MODELLARI: NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA ........ 39 Xonto‘rayev Obbosxon Kamolxon o‘g‘li ISSIQLIK AKKUMULYATORINING RAZRYADLANISH JARAYONIDA SUYUQLIK QATLAMLARIDA HARORAT TAQSIMLANISHINING BIR OʻLCHOVLI MODELI ..................................43 B.A. Hikmatov, M.S. Mirzayev ISLOM MOLIYASI TAMOYILLARI ASOSIDA YASHIL LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISH IMKONIYATLARI .........................................................................................................................................49 Safarova Nasiba Gulmurod qizi ПРИМЕНЕНИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ СИСТЕМ В ОБУЧЕНИИ СПЕЦИАЛИСТОВ ПО ИНФОРМАЦИОННЫМ ТЕХНОЛОГИЯМ ................................................................................................54 Даниярова Улбосын Куатбаевна YANGI TURDAGI IKKI QATLAMLI TRIKOTAJ TO‘QIMALARI KO‘RSATKICHLARINI KOMPLEKS BAHOLASH ........................................................................................................................... 58 Ergasheva Rashida Abdug‘aniyevna HALQALI YIGIRISH MASHINASIDA BURAM UCHBURCHAGINING IP UZILISHIGA BOG‘LIQLIGINI TADQIQI ...........................................................................................................................62 Soliyev Azizbek Kamoldinovich НОВЫЕ ТЕНДЕНЦИИ ТУРИЗМА 2030: СТРАТЕГИЧЕСКИЕ ОРИЕНТИРЫ И РЕКОМЕНДАЦИИ ДЛЯ УЗБЕКИСТАНА .............................................................................................69 Голышева Елена Вячеславовна STRATEGIK JARAYONNING MODELLARI ............................................................................................. 76 Musayeva Dilnoza Dilshatovna МАТЕМАТИЧЕСКИЕ МОДЕЛИ ОЦЕНКИ СТОИМОСТИ КВАРТИР В МНОГОЭТАЖНЫХ ДОМАХ ........................................................................................................................................................81 Уринов Адхамжон Акбарович MATERIALLARNI MURAKKAB YASSI TRAEKTORIYALAR BO‘YICHA DEFORMASIYALANTIRISHDA PLASTIK DEFORMASIYALANISH JARAYONLARI ........................... 88 A.Xakimov, X.Xakimov TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN LOYIHALARNI ISLOM MOLIYA INSTRUMENTLARI ORQALI MOLIYALASHTIRISH YO‘LLARI ................................................................................................ 95 Xaitov Shaxzod Sharipboyevich SANOAT KORXONALARINING RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISH CHORA-TADBIRLARINING KETMA KETLIGI .........................................................................................102 Хusаnоvа Mаlохаt Mеngnоrоvnа TO‘QIMACHILIK KORXONALARIDA LOGISTIKA XARAJATLARI TAHLILI .......................................... 107 Saidova Kamola Xoshimovna MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT2025-yil, dekabr. № 12-son 5 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS ОZIQ-ОVQAT SANОATINI IQTISОDIY RIVОJLANTIRISHDA EKOLOGIK MUAMMОLAR VA ULARNI YEСHISHNING METODOLOGIK YONDASHUVLARI ........................................................ 111 Tleuov Niyetulla Raxmanovich YUQORI MUSTAHKAM KOMPOZIT ARMATURALARDAN FOYDALANILGAN TEMIRBETON KONSTRUKSIYALARNING YUK KO‘TARUVCHANLIGI VA UZOQ MUDDATLI DEFORMATSIYALARINI BAHOLASH ......................................................................................................114 Mamajanova Odina Alisher qizi KORXONALARDA DAROMADLILIK KO‘RSATKICHLARINI BAHOLASHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI ..................................................................................................................................... 119 Farog‘at Xo‘jabekova, Eshankulova Nafisa Komiljon qizi TEMIR YO‘L INFRATUZILMASIDA YASHIL IQTISODIYOT TAMOYILLARINI QO‘LLASH: CSR, ESG VA PRI ASOSIDA BARQAROR RIVOJLANISH STRATEGIYASINI SHAKLLANTIRISH ............. 124 Abduraxmanova Muqaddas Toxtasinovna THE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN OPTIMIZING MARKETING AND EDUCATIONAL PROCESSES IN HIGHER EDUCATION .................................................................................................. 128 Sadikov Shoxrux Shuhratovich BANK FAOLIYATIDA “YASHIL” MOLIYAVIY VOSITALARDAN FOYDALANISHNING NAZARIY ASOSLARI................................................................................................................................................... 133 Abduraxmonov Alimardon Sodiq o‘g‘li TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN LOYIHALARNI ISLOM MOLIYA INSTRUMENTLARI ORQALI MOLIYALASHTIRISH YO‘LLARI ................................................................................................ 139 Xaitov Shaxzod Sharipboyevich BOSHQARUV PSIXOLOGIYASIGA DOIR MUAMMOLARNI BARTARAF ETISHNING ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI .................................................................................................................. 145 Aripov Oybek Abdullayevich TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA INNOVATSIYALARNI JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARALARI .............................................................................................................................................150 Karimov Nodirbek УТИЛИЗАЦИЯ ПОБОЧНЫХ ПРОДУКТОВ ПЕРЕРАБОТКИ ХЛОПКА ДЛЯ СИНТЕЗА АНТИКОРРОЗИОННЫХ КОМПОЗИЦИОННЫХ ПОКРЫТИЙ ............................................................. 155 Ситмуратов Тулкинбек Сабирбаевич, Баходиров Худайберган Баходир угли SANOAT KORXONALARIDA MOLIYAVIY BARQARORLIKNI TA’MINLASHNING METODOLOGIK ASOSLARI ...................................................................................................................... 163 Ergashev Muhibbеk Aslam o‘g‘li O‘ZBEKISTON TO‘QIMACHILIK SANOATIDA XORIJIY INVESTITSIYALAR SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI ................................................................................. 168 Nazarova A.N. АВТОМАТИЗИРОВАННАЯ СИСТЕМА РАСЧЁТА ПОКАЗАТЕЛЕЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ СОТРУДНИКОВ ОРГАНИЗАЦИИ ............................................................................................................ 172 Шухратов Мамуржон Шухрат угли BLOCKCHIAN, IOT (INTERNET OF THINGS) NING IQTISODIY SOHALARDA QO‘LLANISHI ......... 178 Avazov Ergash Xidirberdiyevich OʻZBEKISTONDA INVESTITSIYALARNI MOLIYAVIY BOSHQARISHNING JORIY HOLATI VA EKONOMETRIK TAHLILLAR ASOSIDA KELGUSI YILLAR PROGNOZI ......................................... 182 Ismailov Dilshod Anvarjonovich QISHLOQ XO‘JALIGI KLASTERLARI MOLIYAVIY HOLATINING NAZARIY JIHATLARI .................... 190 Dildora Yuldasheva TURIZM SOHASIDA TRANSPORT XIZMATLARINING HOLATI ........................................................... 194 Xalimov Shaxboz Xalimovich MAHALLA BUDJETI VA SOLIQLARNING YIG‘ILUVCHANLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI .................... 200 Abdullayev Zafarbek Safibullayevich MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son 6 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS BUDJET TASHKILOTLARIDA QURILISH-TA’MIRLASH XARAJATLARI HISOBINING USLUBIY JIHATLARI ...................................................................................................................................................206 Azizova Zilola Lochinovna KOSHI – BUNYAKOVSKIY – SHVARS INTEGRAL TENGSIZLIGI VA UNING IQTISODIYOTDAGI ROLI .............................................................................................................................................................212 Saipnazarov Shaylovbek Aktamovich ИНТЕГРАЦИЯ ПРИНЦИПОВ ЦИРКУЛЯРНОЙ ЭКОНОМИКИ В АГРОПРОДОВОЛЬСТВЕННЫЙ СЕКТОР УЗБЕКИСТАНА: ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ЭФФЕКТИВНОСТЬ, ПЕРЕРАБОТКА БИОМАССЫ И СТРАТЕГИИ СОКРАЩЕНИЯ ПОСТУБОРОЧНЫХ ПОТЕРЬ ..................................................................................................................219 Эгамбердиев Хумоюн Хамрокулович HOVUZ BALIQCHILIGI XO‘JALIKLARIDA REJALASHTIRISHNING MUDDATLARI VA BOSQICHLARI ...................................................................................................................................... 227 Dosmuratova Shaxista Kengashovna, Menglikulov Bakhtiyor Yusupovich MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 227 2025-yil, dekabr. № 12-son HOVUZ BALIQCHILIGI XO‘JALIKLARIDA REJALASHTIRISHNING MUDDATLARI VA BOSQICHLARI Dosmuratova Shaxista Kengashovna Samarqand davlat veterinariya meditsinasi va chorvachilik biotexnologiyalari universiteti Nukus filiali “Iqtisodiyot va gumanitar fanlar” kafedrasi assistenti, i.f.f.d. (PhD), Еlektron pochta: [email protected] ORCID: 0009-0007-6140-7903 Annotatsiya. Ushbu maqolada hovuz baliqchiligi xo‘jaliklarida rejalashtirishning muddatlari va bosqichlari yoritilgan. Biznes-reja va uning bo‘limlari bo‘yicha iqtisodchi olimlar hamda soha mutaxassislarining ta’riflari va yondashuvlari tadqiq qilingan. Hovuz baliqchiligi xo‘jaliklarida rejalashtirishning muddatlari va bosqichlariga amal qilish bo‘yicha xulosa shakllantirilgan hamda takliflar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: baliqchilik, hovuz baliqchiligi xo‘jaliklari, rejalashtirish, biznes-reja, rejalashtirishning muddatlari va bosqichlari. Abstract. This article examines the timelines and stages of planning in pond fish farming. It explores the definitions and approaches of economists and industry experts to a business plan and its sections. Conclusions are drawn and proposals for implementing planning timelines and stages in pond fish farming are developed. Keywords: fish farming, pond fish farming, planning, business plan, timelines and stages of planning. Аннотация. В данной статье рассматриваются сроки и этапы планирования в прудовом рыбном хозяйстве. Изучаются определения и подходы экономистов и отраслевых специалистов к бизнес-плану и его разделам. Сделан вывод и разработаны предложения по внедрению сроков и этапов планирования в прудовом рыбном хозяйстве. Ключевые слова: рыбоводства, прудовое рыбное хозяйство, планирование, бизнес-план, сроки и этапы планирования. KIRISH Bozor munosabatlari sharoitida baliqchilik xo‘jaliklarida xo‘jalik ichidagi rejalashtirish uzoq va o‘rta muddatli strategik rejalashtirish, qisqa muddatli biznes rejalashtirish va ishlab chiqarishni operativ rejalashtirish bilan ifodalanadi. Menglikulov Bakhtiyor Yusupovich Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti “Audit” kafedrasi professori, i.f.d., ORCID: 0000-0002-8926-1498 MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 228 2025-yil, dekabr. № 12-son Istiqbolli uzoq muddatli strategik rejalashtirish baliqchilik xo‘jaligining asosiy maqsadlarini aniqlashdan iborat bo‘lib, maqsadlarga erishish uchun vositalar va usullarni hisobga olgan holda kutilayotgan yakuniy natijalarni belgilashga hamda buning uchun zarur resurslarni ta’minlashga qaratilgan. Uzoq muddatli rejalashtirish 10 yil va undan ko‘proq vaqtni qamrab oladi, butun boshqaruv tizimining faoliyatiga ta’sir qiladi va muhim resurslarni jalb etishga asoslanadi. Uzoq muddatli strategik rejalashtirish o‘rta muddatli strategik reja uchun poydevor vazifasini bajaradi. O‘rta muddatli strategik rejalashtirish 5 yil davomida ishlab chiqilgan uzoq muddatli strategik rejada belgilangan maqsadlarga erishishni nazarda tutadi. O‘rta muddatli strategik rejada miqdoriy ko‘rsatkichlar yanada batafsil yoritiladi, ishlab chiqarilgan mahsulotlar to‘g‘risida kengroq ma’lumotlar beriladi, kapital qo‘yilmalar (asosiy kapitalga investitsiyalar) va ularni moliyalashtirish manbalari bo‘yicha ma’lumotlar keltiriladi. Qisqa muddatli biznes rejalashtirish — yillik biznes-rejani ishlab chiqish orqali o‘rta muddatli strategik rejada belgilangan maqsadlarni amalga oshirish jarayonidir. U rejada ko‘zda tutilgan barcha vazifalarni hal qilish, aniq resurslardan foydalanish, shu jumladan yangi texnologiyalarni joriy etish vositalari va usullarini batafsil ishlab chiqadi. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Baliqchilikni rejalashtirish bo‘yicha iqtisodchi olimlar va soha mutaxassislari tomonidan quyidagi yondashuvlar va fikr-mulohazalar bildirilgan. Jumladan, xorijlik soha mutaxassislari Scarborough & Zimmerer yondashuviga ko‘ra, “Biznes-reja — bu tadbirkorning rejalashtirilgan biznes sxemasining yozma qisqacha mazmuni, uning moliyaviy va samarali tafsilotlari, imkoniyatlari, strategiyasi hamda rahbarlarining malaka va ko‘nikmalari haqida ma’lumot beruvchi hujjatdir. Biznes-rejani yaratish juda muhim, chunki tadbirkor muvaffaqiyatga erishish imkoniyatini oshirish uchun yaxshi o‘ylangan, aniq ishlab chiqilgan biznes-rejaga ega bo‘lishi kerak” [1]. Xorijlik iqtisodchi olim N. B. Mitropolskaya-Rodionova fikricha, “Baliqchilik xo‘jaligining istiqbolli uzoq muddatli strategik rejasi quyidagi bo‘limlardan iborat: 1) faoliyatning maqsadi va yo‘nalishlari; 2) uzoq muddatli vazifalar; 3) asosiy strategiya; 4) funksional strategiyalar, xususan marketing, ilmiy-tadqiqot, ishlab chiqarish, tashkiliy o‘zgarishlar, moliyaviy, ijtimoiy va ekologik strategiyalar; 5) eng muhim dasturlarning tavsifi; 6) tashqi operatsiyalar tavsifi; 7) kapital qo‘yilmalar hajmi va resurslarni taqsimlash; 8) zaxira strategiyalarini shakllantirish” [2]. TADQIQOT METODOLOGIYASI Tadqiqotda induksiya, deduksiya, adabiyotlarni va ilmiy manbalarni o‘rganish va tahlil qilish metodlardan foydalanildi. TAHLIL VA NATIJALAR Biznesni rejalashtirish ikki jihatdan ko‘rib chiqiladi: birinchisi — baliqchilik xo‘jaligini joriy yil uchun iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirishning asosiy rejasi vazifasini bajaradi. U korxonani rivojlantirishning barcha masalalarini ko‘rib chiqadi: iqtisodiy, ijtimoiy, ekologik, tabiatni muhofaza qilish bilan bog‘liq yo‘nalishlar, shuningdek baliqchilik xo‘jaligining o‘rta va qisqa muddatli istiqbolda barqaror rivojlanishining maqsadlari, vazifalari va modelini asoslaydi, ularga erishish yo‘llari hamda mexanizmlarini belgilaydi, ularni amalga oshirish uchun zarur resurslarni aniqlaydi. Biznes rejalashtirish operatsion va ishlab chiqarishni rejalashtirish uchun asosni tashkil etadi. Ikkinchi jihat — har qanday bitim yoki loyiha bo‘yicha biznes-reja shaklida baliqchilik xo‘jaligini iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirishning asosiy rejasiga qo‘shimcha sifatida xizmat qiladi. U korxona rivojlanishining barcha masalalarini ko‘rib chiqmaydi, balki mahsulotning (yoki xizmatning) yangi turini ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish, biznesning yangi yo‘nalishlarini yaratish yoki alohida operatsiyalarni amalga oshirishga qaratiladi va 3–5 yil muddatga tuziladi. Birinchi yil ko‘rsatkichlari har oy uchun, ikkinchi yil choraklar bo‘yicha, uchinchi va undan keyingi yillarning ko‘rsatkichlari esa yillik kesimda rejalashtiriladi. Baliqchilik xo‘jaliklarida operatsion va ishlab chiqarishni rejalashtirish mavsumiy ishlar uchun tuziladigan jadvallar orqali ifodalanadi. Baliqchilik xo‘jaligini istiqbolli uzoq muddatli strategik rejalashtirish — bu nafaqat mahsulot va resurslar, balki bozordagi ehtimoliy o‘zgarishlarni hisobga olgan holda korxonani rivojlantirish bo‘yicha (10 yil va undan ko‘proq) strategik maqsadlarni aniqlash, mehnat va moddiy resurslarni baholash, shuningdek tabiiy, ekologik, ijtimoiy, tashqi iqtisodiy va boshqa omillarni aniqlashdan iborat jarayondir. Uzoq muddatli istiqbolli rejaning mohiyati korxonaning uzoq muddatli rivojlanish konsepsiyasini, shu jumladan strategik yo‘nalishlar va rivojlanish dasturlarini, belgilangan maqsadlarga erishishni ta’minlaydigan eng muhim tadbirlarni amalga oshirishning mazmuni va ketma-ketligini belgilashdan iborat. Uzoq muddatli reja MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 229 2025-yil, dekabr. № 12-son quyidagilarga mo‘ljallangan: investitsiyalarning yo‘nalishlari va hajmini hamda ularni moliyalashtirish manbalarini belgilash; texnik yangiliklar va progressiv texnologiyalarni joriy etish; ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish va mahsulotlarni yangilash; kadrlar siyosatini takomillashtirish; maqsadlarga erishish uchun korxona va uning alohida bo‘linmalarini boshqarishni tashkil etish va takomillashtirish. Baliqchilik xo‘jaligining uzoq muddatli strategik rejasini ishlab chiqishda quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga olishi tavsiya etiladi (1-rasm). 1-rasm. Baliqchilik xo‘jaligining uzoq muddatli strategik rejasini ishlab chiqish bosqichlari1 1. Tashqi muhitni tahlil qilish va baholash. U makro muhitni o‘rganishni o‘z ichiga oladi, ya’ni mamlakat iqtisodiyotining holati, iqtisodiyotni huquqiy tartibga solish, tabiiy muhit va resurslar, jamiyatning ijtimoiy va madaniy tarkibiy qismlari, ilmiy-texnikaviy darajasi, infratuzilmasi va boshqalar, shuningdek atrof-muhitning korxonalarga bevosita ta’siri — xaridorlar, yetkazib beruvchilar, raqobatchilar, mehnat bozori, moliya va kredit tashkilotlari va boshqalar. 2. Ichki muhitni tahlil qilish va baholash. U ishlab chiqarish, marketing, resurslarni tahlil qilish va baholashni, mahsulotni bozorga ilgari surishni o‘z ichiga oladi. Bu jarayon xo‘jalikning o‘z maqsadlariga erishish yo‘lida tayanishi mumkin bo‘lgan ichki imkoniyatlari va salohiyatini aniqlashga imkon beradi. 3. Xo‘jalikning iqtisodiy siyosatini aniqlash. Baliqchilik xo‘jaligining siyosati maksimal foyda olishga qaratilgan bo‘lib, xo‘jalik faoliyati ko‘chat materiallari va tovar baliqlarini hovuzlar va qafaslarda yetishtirish, shuningdek ularni qisman qayta ishlash va shirkat savdosi orqali sotishga yo‘naltiriladi. 4. Xo‘jalikning maqsad va vazifalarini belgilash. Baliqchilik xo‘jaligining asosiy iqtisodiy maqsadlari quyidagilardan iborat: iqtisodiy o‘sish — korxonalarning ko‘proq va sifatli mahsulot hamda xizmatlar ishlab chiqarishni ta’minlashga intilishi; to‘liq bandlik — ishlashga qodir barcha shaxslar uchun mos kasb imkoniyatini yaratish; cheklangan ishlab chiqarish resurslaridan maqbul minimal xarajatlar bilan maksimal darajada foydalanishni tavsiflovchi iqtisodiy samaradorlik; iqtisodiy erkinlik — mutaxassislar va ijrochilarga o‘z faoliyat sohasida mustaqillik va ijodkorlik imkonini berish; daromadlarni adolatli taqsimlash — barcha toifadagi xodimlarga munosib haq to‘lanishini ta’minlash. Korxonaning asosiy vazifalari esa ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, ya’ni foydaning ortishi, tannarxning pastlashi, kapital va energiya zichligining kamayishi, korxonaning to‘liq ishlab chiqarish quvvatiga erishish va boshqalarni o‘z ichiga oladi. 5. Asosiy strategiyani aniqlash va strategik alternativani tanlash. Asosiy strategiya quyidagilarni o‘z ichiga oladi: korxonaning ishlab chiqarish, sotish, investitsiyalar hajmini oshirishga qaratilgan o‘sish strategiyasi; barqarorlashtirish strategiyasi — sotish va daromadlarning beqarorligi sharoitida korxona faoliyati rejasini shakllantirish; chuqur inqiroz sharoitida qo‘llaniladigan omon qolish strategiyasi. 1 Muallif ishlanmasi