IQTISODIYOT TARMOQLARI VA SOHALARI RIVOJLANISHIDA SUN'IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH MASALALARI

№12№12 dekabrdekabr ISSN: 3060-463X 20252025 Elektron nashr, 305 sahifa. 2025-yil, dekabr Bosh muharrir: Zokirova Nodira Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, DSc, professor Bosh muharrir o‘rinbosari: Shakarov Zafar G‘afforovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori, PhD, dotsent Tahrir hay’ati: Abduraхmanov Kalandar Xodjayevich, O‘z FA akademigi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Sharipov Kongratbay Avezimbetovich, texnika fanlari doktori, professor Maxkamov Baxtiyor Shuxratovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Abduraxmanova Gulnora Kalandarovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shaumarov Said Sanatovich, texnika fanlari doktori, professor Turayev Bahodir Xatamovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Nasimov Dilmurod Abdulloyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Allayeva Gulchexra Jalgasovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Arabov Nurali Uralovich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Maxmudov Odiljon Xolmirzayevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Xamrayeva Sayyora Nasimovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bobonazarova Jamila Xolmurodovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Irmatova Aziza Baxromovna, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Bo‘taboyev Mahammadjon To‘ychiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori, professor Shamshiyeva Nargizaxon Nosirxuja kizi, iqtisodiyot fanlari doktori, professor, Xolmuxamedov Muhsinjon Murodullayevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Xodjayeva Nodiraxon Abdurashidovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Amanov Otabek Amankulovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Toxirov Jaloliddin Ochil o‘g‘li, texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Qurbonov Samandar Pulatovich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Zikriyoyev Aziz Sadulloyevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Tabayev Azamat Zaripbayevich, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sxay Lana Aleksandrovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent Ismoilova Gulnora Fayzullayevna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Djumaniyazov Umrbek Ilxamovich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kasimova Nargiza Sabitdjanovna, iqtisodiyot fanlari nomzodi, dotsent Kalanova Moxigul Baxritdinovna, dotsent Ashurzoda Luiza Muxtarovna, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Sardor Begmaxmat o‘g‘li, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sharipov Botirali Roxataliyevich, iqtisodiyot fanlari nomzodi, professor Tursunov Ulug‘bek Sativoldiyevich, iqtisodiyot fanlari doktori (DSc), dotsent Bauyetdinov Majit Janizaqovich, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti dotsenti, PhD Botirov Bozorbek Musurmon o‘g‘li, Texnika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Sultonov Shavkatjon Abdullayevich, Kimyo fanlari doktori, (DSc) Joʻraeva Malohat Muhammadovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor. 05.01.00 – Axborot texnologiyalari, boshqaruv va kompyuter grafikasi 05.01.01 – Muhandislik geometriyasi va kompyuter grafikasi. Audio va video texnologiyalari 05.01.02 – Tizimli tahlil, boshqaruv va axborotni qayta ishlash 05.01.03 – Informatikaning nazariy asoslari 05.01.04 – Hisoblash mashinalari, majmualari va kompyuter tarmoqla rining matematik va dasturiy ta’minoti 05.01.05 – Axborotlarni himoyalash usullari va tizimlari. Axborot xavfsizligi 05.01.06 – Hisoblash texnikasi va boshqaruv tizimlarining elementlari va qurilmalari 05.01.07 – Matematik modellashtirish 05.01.11 – Raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt 05.02.00 – Mashinasozlik va mashinashunoslik 05.02.08 – Yer usti majmualari va uchish apparatlari 05.03.02 – Metrologiya va metrologiya ta’minoti 05.04.01 – Telekommunikasiya va kompyuter tizimlari, telekommunikasiya tarmoqlari va qurilmalari. Axborotlarni taqsimlash 05.05.03 – Yorugʻlik texnikasi. Maxsus yoritish texnologiyasi 05.05.05 – Issiqlik texnikasining nazariy asoslari 05.05.06 – Qayta tiklanadigan energiya turlari asosidagi energiya qurilmalari 05.06.01 – Toʻqimachilik va yengil sanoat ishlab chiqarishlari materialshunosligi 05.08.03 – Temir yoʻl transportini ishlatish 05.09.01 – Qurilish konstruksiyalari, bino va inshootlar 05.09.04 – Suv ta’minoti. Kanalizatsiya. Suv havzalarini muhofazalovchi qurilish tizimlari 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik 10.00.04 – Yevropa, Amerika va Avstraliya xalqlari tili va adabiyoti 08.00.01 – Iqtisodiyot nazariyasi 08.00.02 – Makroiqtisodiyot 08.00.03 – Sanoat iqtisodiyoti 08.00.04 – Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti 08.00.05 – Xizmat ko‘rsatish tarmoqlari iqtisodiyoti 08.00.06 – Ekonometrika va statistika 08.00.07 – Moliya, pul muomalasi va kredit 08.00.08 – Buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va audit 08.00.09 – Jahon iqtisodiyoti 08.00.10 – Demografiya. Mehnat iqtisodiyoti 08.00.11 – Marketing 08.00.12 – Mintaqaviy iqtisodiyot 08.00.13 – Menejment 08.00.14 – Iqtisodiyotda axborot tizimlari va texnologiyalari 08.00.15 – Tadbirkorlik va kichik biznes iqtisodiyoti 08.00.16 – Raqamli iqtisodiyot va xalqaro raqamli integratsiya 08.00.17 – Turizm va mehmonxona faoliyati Maʼlumot uchun, ОАК Rayosatining 2024-yil 28-avgustdagi 360/5-son qarori bilan “Dissertatsiyalar asosiy ilmiy natijalarini chop etishga tavsiya etilgan milliy ilmiy nashrlar ro‘yxati”ga texnika va iqtisodiyot fanlari bo‘yicha “Muhandislik va iqtisodiyot” jurnali ro‘yxatga kiritilgan. Muassis: “Tadbirkor va ishbilarmon” MChJ Hamkorlarimiz: 1. Toshkent shahridagi G.V.Plexanov nomidagi Rossiya iqtisodiyot universiteti 2. Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti 3. Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” milliy tadqiqot universiteti 4. Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti 5. Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 6. Toshkent davlat transport universiteti 7. Toshkent arxitektura-qurilish universiteti 8. Toshkent kimyo-texnologiya universiteti 9. Jizzax politexnika instituti MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son 4 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS RASMIY RIVOJLANISH YORDAMI (OFFICIAL DEVELOPMENT ASSISTAMCE, ODA) ORQALI O‘ZBEKISTONDA DAVLAT MOLIYASINI BOSHQARISH (PUBLIC FINANCIAL MANAGEMENT, PFM) TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ........................................................................ 24 Pulatov Dilshod Haqberdiyevich, Ulug‘ova Maftunabonu To‘lqinovna INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN LEADING WHEAT-PRODUCING COUNTRIES ............................ 28 Turayeva Gulizahro BLOKCHEYN TIZIMLARI UCHUN XESH FUNKSIYALARNI TANLASH MEZONLARI VA SAMARADORLIK KO‘RSATKICHLARI TAHLILI ................................................................................ 32 Abduraximov Baxtiyor, Allanov Orif, Turdibekov Baxtiyor RIVOJLANGAN DAVLATLAR TAJRIBASI ASOSIDA KICHIK KORXONALARDA ISHLAB CHIQARISHNI SAMARALI TASHKIL ETISH MODELLARI: NAMANGAN VILOYATI MISOLIDA ........ 39 Xonto‘rayev Obbosxon Kamolxon o‘g‘li ISSIQLIK AKKUMULYATORINING RAZRYADLANISH JARAYONIDA SUYUQLIK QATLAMLARIDA HARORAT TAQSIMLANISHINING BIR OʻLCHOVLI MODELI ..................................43 B.A. Hikmatov, M.S. Mirzayev ISLOM MOLIYASI TAMOYILLARI ASOSIDA YASHIL LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISH IMKONIYATLARI .........................................................................................................................................49 Safarova Nasiba Gulmurod qizi ПРИМЕНЕНИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫХ СИСТЕМ В ОБУЧЕНИИ СПЕЦИАЛИСТОВ ПО ИНФОРМАЦИОННЫМ ТЕХНОЛОГИЯМ ................................................................................................54 Даниярова Улбосын Куатбаевна YANGI TURDAGI IKKI QATLAMLI TRIKOTAJ TO‘QIMALARI KO‘RSATKICHLARINI KOMPLEKS BAHOLASH ........................................................................................................................... 58 Ergasheva Rashida Abdug‘aniyevna HALQALI YIGIRISH MASHINASIDA BURAM UCHBURCHAGINING IP UZILISHIGA BOG‘LIQLIGINI TADQIQI ...........................................................................................................................62 Soliyev Azizbek Kamoldinovich НОВЫЕ ТЕНДЕНЦИИ ТУРИЗМА 2030: СТРАТЕГИЧЕСКИЕ ОРИЕНТИРЫ И РЕКОМЕНДАЦИИ ДЛЯ УЗБЕКИСТАНА .............................................................................................69 Голышева Елена Вячеславовна STRATEGIK JARAYONNING MODELLARI ............................................................................................. 76 Musayeva Dilnoza Dilshatovna МАТЕМАТИЧЕСКИЕ МОДЕЛИ ОЦЕНКИ СТОИМОСТИ КВАРТИР В МНОГОЭТАЖНЫХ ДОМАХ ........................................................................................................................................................81 Уринов Адхамжон Акбарович MATERIALLARNI MURAKKAB YASSI TRAEKTORIYALAR BO‘YICHA DEFORMASIYALANTIRISHDA PLASTIK DEFORMASIYALANISH JARAYONLARI ........................... 88 A.Xakimov, X.Xakimov TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN LOYIHALARNI ISLOM MOLIYA INSTRUMENTLARI ORQALI MOLIYALASHTIRISH YO‘LLARI ................................................................................................ 95 Xaitov Shaxzod Sharipboyevich SANOAT KORXONALARINING RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISH CHORA-TADBIRLARINING KETMA KETLIGI .........................................................................................102 Хusаnоvа Mаlохаt Mеngnоrоvnа TO‘QIMACHILIK KORXONALARIDA LOGISTIKA XARAJATLARI TAHLILI .......................................... 107 Saidova Kamola Xoshimovna MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT2025-yil, dekabr. № 12-son 5 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS ОZIQ-ОVQAT SANОATINI IQTISОDIY RIVОJLANTIRISHDA EKOLOGIK MUAMMОLAR VA ULARNI YEСHISHNING METODOLOGIK YONDASHUVLARI ........................................................ 111 Tleuov Niyetulla Raxmanovich YUQORI MUSTAHKAM KOMPOZIT ARMATURALARDAN FOYDALANILGAN TEMIRBETON KONSTRUKSIYALARNING YUK KO‘TARUVCHANLIGI VA UZOQ MUDDATLI DEFORMATSIYALARINI BAHOLASH ......................................................................................................114 Mamajanova Odina Alisher qizi KORXONALARDA DAROMADLILIK KO‘RSATKICHLARINI BAHOLASHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI ..................................................................................................................................... 119 Farog‘at Xo‘jabekova, Eshankulova Nafisa Komiljon qizi TEMIR YO‘L INFRATUZILMASIDA YASHIL IQTISODIYOT TAMOYILLARINI QO‘LLASH: CSR, ESG VA PRI ASOSIDA BARQAROR RIVOJLANISH STRATEGIYASINI SHAKLLANTIRISH ............. 124 Abduraxmanova Muqaddas Toxtasinovna THE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN OPTIMIZING MARKETING AND EDUCATIONAL PROCESSES IN HIGHER EDUCATION .................................................................................................. 128 Sadikov Shoxrux Shuhratovich BANK FAOLIYATIDA “YASHIL” MOLIYAVIY VOSITALARDAN FOYDALANISHNING NAZARIY ASOSLARI................................................................................................................................................... 133 Abduraxmonov Alimardon Sodiq o‘g‘li TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN LOYIHALARNI ISLOM MOLIYA INSTRUMENTLARI ORQALI MOLIYALASHTIRISH YO‘LLARI ................................................................................................ 139 Xaitov Shaxzod Sharipboyevich BOSHQARUV PSIXOLOGIYASIGA DOIR MUAMMOLARNI BARTARAF ETISHNING ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI .................................................................................................................. 145 Aripov Oybek Abdullayevich TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA INNOVATSIYALARNI JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARALARI .............................................................................................................................................150 Karimov Nodirbek УТИЛИЗАЦИЯ ПОБОЧНЫХ ПРОДУКТОВ ПЕРЕРАБОТКИ ХЛОПКА ДЛЯ СИНТЕЗА АНТИКОРРОЗИОННЫХ КОМПОЗИЦИОННЫХ ПОКРЫТИЙ ............................................................. 155 Ситмуратов Тулкинбек Сабирбаевич, Баходиров Худайберган Баходир угли SANOAT KORXONALARIDA MOLIYAVIY BARQARORLIKNI TA’MINLASHNING METODOLOGIK ASOSLARI ...................................................................................................................... 163 Ergashev Muhibbеk Aslam o‘g‘li O‘ZBEKISTON TO‘QIMACHILIK SANOATIDA XORIJIY INVESTITSIYALAR SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘NALISHLARI ................................................................................. 168 Nazarova A.N. АВТОМАТИЗИРОВАННАЯ СИСТЕМА РАСЧЁТА ПОКАЗАТЕЛЕЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ СОТРУДНИКОВ ОРГАНИЗАЦИИ ............................................................................................................ 172 Шухратов Мамуржон Шухрат угли BLOCKCHIAN, IOT (INTERNET OF THINGS) NING IQTISODIY SOHALARDA QO‘LLANISHI ......... 178 Avazov Ergash Xidirberdiyevich OʻZBEKISTONDA INVESTITSIYALARNI MOLIYAVIY BOSHQARISHNING JORIY HOLATI VA EKONOMETRIK TAHLILLAR ASOSIDA KELGUSI YILLAR PROGNOZI ......................................... 182 Ismailov Dilshod Anvarjonovich QISHLOQ XO‘JALIGI KLASTERLARI MOLIYAVIY HOLATINING NAZARIY JIHATLARI .................... 190 Dildora Yuldasheva TURIZM SOHASIDA TRANSPORT XIZMATLARINING HOLATI ........................................................... 194 Xalimov Shaxboz Xalimovich MAHALLA BUDJETI VA SOLIQLARNING YIG‘ILUVCHANLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI .................... 200 Abdullayev Zafarbek Safibullayevich MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, dekabr. № 12-son 6 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS BUDJET TASHKILOTLARIDA QURILISH-TA’MIRLASH XARAJATLARI HISOBINING USLUBIY JIHATLARI ...................................................................................................................................................206 Azizova Zilola Lochinovna KOSHI – BUNYAKOVSKIY – SHVARS INTEGRAL TENGSIZLIGI VA UNING IQTISODIYOTDAGI ROLI .............................................................................................................................................................212 Saipnazarov Shaylovbek Aktamovich ИНТЕГРАЦИЯ ПРИНЦИПОВ ЦИРКУЛЯРНОЙ ЭКОНОМИКИ В АГРОПРОДОВОЛЬСТВЕННЫЙ СЕКТОР УЗБЕКИСТАНА: ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ЭФФЕКТИВНОСТЬ, ПЕРЕРАБОТКА БИОМАССЫ И СТРАТЕГИИ СОКРАЩЕНИЯ ПОСТУБОРОЧНЫХ ПОТЕРЬ ..................................................................................................................219 Эгамбердиев Хумоюн Хамрокулович HOVUZ BALIQCHILIGI XO‘JALIKLARIDA REJALASHTIRISHNING MUDDATLARI VA BOSQICHLARI ...................................................................................................................................... 227 Dosmuratova Shaxista Kengashovna, Menglikulov Bakhtiyor Yusupovich O‘ZBEKISTON SHAROITIDA KICHIK BIZNESNI QO‘LLAB-QUVVATLASH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI ............................................................................................................233 Ergashev Jamshid Jamoliddinovich KON-METALLURGIYA KORXONALARINING KORPORATIV BOSHQARUV TIZIMIDA KPINING O‘RNI VA AHAMIYATI ................................................................................................................................. 237 Ergashov Botirjon Ergashovich SANOAT KORXONALARIDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGI .................................................................................................................. 245 Ahmadjanov Ilyosbek ACCELERATING SOCIOECONOMIC DEVELOPMENT IN RURAL AREAS THROUGH DIGITAL TECHNOLOGIES: A COMPREHENSIVE ANALYSIS .............................................................................. 250 О.Q. Xudayberdiyeva, Z.B. Negmatullayeva ISSIQXONALARDAN FOYDALANISHNING OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGIGA TA’SIRI BO‘YICHA MUAMMONI ASOSLASH VA UNING MILLIY MANFAATLARGA ALOQADORLIGINI ANIQLASH .................................................................................................................256 Otavullaev Sukhrob Sa’dullo o‘g‘li NAMANGAN VILOYATIDA DON MAHSULOTLARI NARXLARINI SHAKLLANTIRISHDA BOZOR TAJRIBASI ..................................................................................................................................................260 Bahriddinov Jahongirbek Ravshanjon oʻgʻli RAQAMLI IQTISODIYOTGA O‘TISHNING JAHON TAJRIBASI: MUAMMO VA ISTIQBOL ................. 264 Mamadaliev Akmaljon ПОВЫШЕНИЕ СОЦИАЛЬНОЙ ЗНАЧИМОСТИ НАЛОГОВ В НОВОЙ ЭКОНОМИЧЕСКОЙ СИТУАЦИИ ................................................................................................................................................. 269 Зайналов Джахонгир Расулович FARG‘ONA VODIYSIDA KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIK SUBYEKTLARI FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHNING HUDUDIY XUSUSIYATLARI ............................................................................ 274 Murodxujayeva Feruza Majidovna TOG‘ VA TOG‘OLDI HUDUDLARIDA IQLIM O‘ZGARISHI SHAROITIDA QISHLOQ XO‘JALIGI BARQARORLIGINI TA’MINLASH STRATEGIYALARI ............................................................................. 280 Abdulxayeva Gulshan Maxmudovna LABOR MIGRATION IN UZBEKISTAN: SOCIO-ECONOMIC TRENDS AND DEVELOPMENT PROSPECTS ..............................................................................................................................................285 Razakova Barno Sayfievna U-NET BASED POLYP SEGMENTATION ON KVASIR-SEG DATASET: PERFORMANCE EVALUATION AND COMPARISON WITH STATE-OF-THE-ART METHODS ....................................... 289 Mukhriddin Arabboev, Shohruh Begmatov, Sukhrob Bobojanov MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT2025-yil, dekabr. № 12-son 7 MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS IQTISODIYOT TARMOQLARI VA SOHALARI RIVOJLANISHIDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH MASALALARI .................................................................................................................. 300 Davletov Islambek Xalikovich, Normirzayev Ulmasjon Muzaffarjon o‘g‘li MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 300 2025-yil, dekabr. № 12-son UDK 330.342 : 004.8 IQTISODIYOT TARMOQLARI VA SOHALARI RIVOJLANISHIDA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH MASALALARI Davletov Islambek Xalikovich Toshkent arxitektura-qurilish universiteti “Menejment” kafedrasi professori, iqtisodiyot fanlari doktori(DSc), e-mail: [email protected], Normirzayev Ulmasjon Muzaffarjon o‘g‘li Toshkent arxitektura-qurilish universiteti “Menejment” kafedrasi assistenti, e-mail: [email protected] Annotatsiya. Maqolada hozirgi davrda dunyo mamlakatlari iqtisodiyoti rivojlanishida sun’iy intellektga bo‘lgan talab va shu sohaga investitsiyalar hajmining ortishi, shuningdek mamlakatimizda sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilgacha bo‘lgan davrga rivojlantirish strategiyasi, xususan qurilish sohasida sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishning ustuvor yo‘nalishlari to‘g‘risida bayon qilingan. Shu bilan birgalikda, Toshkent arxitektura-qurilish universitetida mazkur sohada kadrlar tayyorlash, seysmik xavf va xatarni yumshatish hamda raqamlashtirilgan ma’lumotlarni tahlil qilishda sun’iy intellektdan samarali foydalanish masalalari ham yoritilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, sun’iy intellekt texnologiyalari, sun’iy intellekt klasteri, robototexnika, transformatsiya, aerokosmik va bulutli texnologiyalar, seysmik xavfsizlik, barqaror qurilish, aqlli shahar tizimi. Abstract. The article describes the growing demand for artificial intelligence in the development of the world’s economies and the increasing volume of investments in this field. It also outlines the strategy for the development of artificial intelligence technologies in our country for the period up to 2030, particularly the priority directions of applying artificial intelligence technologies in the construction industry. In addition, the article highlights issues related to training specialists in this field at the Tashkent Architecture and Construction University, the effective use of artificial intelligence in mitigating seismic risks and threats, as well as in analyzing digitalized data. Keywords: artificial intelligence, artificial intelligence technologies, artificial intelligence cluster, robotics, transformation, aerospace and cloud technologies, seismic safety, sustainable construction, smart city system. Аннотация. В статье изложено, что в современный период в развитии экономики стран мира возрастает спрос на искусственный интеллект и увеличиваются объёмы инвестиций в эту сферу. Также приведена стратегия развития технологий искусственного интеллекта в нашей стране на период до 2030 года, в частности приоритетные направления использования технологий искусственного интеллекта в строительной отрасли. Наряду с этим освещены вопросы подготовки кадров в данной сфере в Ташкентском архитектурно-строительном университете, эффективного использования искусственного интеллекта при смягчении сейсмических рисков и угроз, а также при анализе цифровизированных данных. Ключевые слова: искусственный интеллект, технологии искусственного интеллекта, кластер искусственного интеллекта, робототехника, трансформация, аэрокосмические и облачные технологии, сейсмическая безопасность, устойчивое строительство, система «умный город». MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 301 2025-yil, dekabr. № 12-son KIRISH Sun’iy intellekt(SI) – bu inson aqliy faoliyati va xatti-harakatlarini taqlid qiluvchi kompyuter tizimlaridan foydalanadigan texnologiyadir. Sun’iy intellekt tibbiyot, fan, muhandislik, ta’lim va biznes kabi turli sohalarda keng qo‘llaniladi[1]. Iqtisodiyotda SI rivojlanishining asosiy yo‘nalishlaridan biri, bu ishlab chiqarish jarayonlarining samaradorligini oshirishdir. SI dan foydalanish ko‘plab ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, ishlab chiqarish vaqtini qisqartirish, xatolarni kamaytirish va mahsulot sifatini oshirish imkonini beradi. Shu bilan birga, kompaniyalar o‘z zaxiralarini boshqarish, ishlab chiqarishni optimallashtirish, sifat nazoratini oshirish va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish uchun SI dan foydalanishlari mumkin. SI rivojlanishining yana bir muhim yo‘nalishi yangi mahsulot va xizmatlarni yaratishdir. SI dan foydalanish kompaniyalarga ilgari mavjud bo‘lmagan innovatsion mahsulot va xizmatlarni yaratish imkonini beradi. Hozirgi kunda dunyo bo‘ylab SI sohasiga investitsiyalar tez sur’atlarda o‘smoqda. Shu bilan birga, ko‘plab davlatlar SIni rivojlantirish bo‘yicha milliy strategiyalar va dasturlarni ishlab chiqmoqda. “International Data Corporation” ma’lumotlariga ko‘ra, 2021 yilda dunyo bo‘ylab SI yechimlariga sarflangan mablag‘ 383,3 mlrd. AQSh dollarni tashkil etgan va 2025 yilga kelib esa, SI bozori 1 trln. AQSh dollarga yetishi ta’kidlangan [2]. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI Hozirgi kunda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari turli iqtisodiy tarmoqlarda samaradorlikni oshirish va raqobatbardoshlikni kuchaytirish vositasi sifatida keng qo‘llanilmoqda (Brynjolfsson & McAfee, 2017). Ular ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, logistika tizimlarini avtomatlashtirish, bozor talabini prognozlash va resurslarni samarali taqsimlash imkoniyatini beradi. Shu bilan birga, SI iqtisodiy faoliyatning tezkor va aniqlik bilan amalga oshirilishini ta’minlab, mehnat unumdorligini oshirishga xizmat qiladi. Yirik ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarida SI tizimlari ma’lumotlarni tahlil qilish va qaror qabul qilish jarayonini avtomatlashtirish orqali biznes jarayonlarini takomillashtiradi (Kaplan & Haenlein, 2019). Masalan, qishloq xo‘jaligi tarmog‘ida SI yordamida hosildorlik prognozi va resurslarni boshqarish samaradorligi oshiriladi. Shuningdek, moliya va bank sohasida risklarni aniqlash va kredit siyosatini shakllantirishda sun’iy intellektning qo‘llanilishi kengaymoqda. Adabiyotlarda qayd etilishicha, SI texnologiyalarining joriy etilishi nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki ish o‘rinlarining o‘zgarishi va malaka talablarining oshishiga ham olib keladi (Chui, Manyika, & Miremadi, 2016). Shu sababli, SIni joriy qilish jarayonida ijtimoiy himoya va kasbiy qayta tayyorlash dasturlarini ishlab chiqish muhim hisoblanadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Ushbu tadqiqotda aralash metodologiya qo‘llanildi, jumladan iqtisodiy va statistik ma’lumotlarni tahlil qilish, SI texnologiyalarining turli tarmoqlardagi qo‘llanilishi bo‘yicha amaliy misollarni o‘rganish, soha mutaxassislari va tadbirkorlar bilan intervyular, shuningdek ilmiy adabiyotlar va hukumat hisobotlarini tahlil qilish orqali sun’iy intellektning iqtisodiyot tarmoqlari rivojiga ta’siri aniqlanadi. TAHLIL VA NATIJALAR Ta’kidlash joizki, “Raqamli O‘zbekiston - 2030” strategiyasida [3] mamlakat iqtisodiyoti tarmoqlarida virtual va to‘ldirilgan reallik, SI, kriptografiya, mashina, katta ma’lumotlarni tahlil qilish va “bulutli” hisoblash texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlarini o‘rganish va ularni amaliyotga tatbiq etish, ishchi joylarni bosqichma-bosqich avtomatlashtirish hamda ishlab chiqarish jarayonlarini robotlashtirish, shuningdek, SI texnologiyalarni joriy etish, oliy ta’lim muassasalarida tegishli sohalarda “Buyumlar interneti”, robototexnika, SI texnologiyasini qo‘llash va o‘rganish bo‘yicha laboratoriyalar, shuningdek, xorijiy korxonalarni ushbu sohaga jalb qilishni tashkil qilish kabi ustuvor vazifalar belgilab berilgan. SI texnologiyalarining rivojlanishi yangi ish o‘rinlarini yaratmoqda. Masalan, 2024-yil boshida SI texnologiyalari bilan bog‘liq ish o‘rinlari soni butun dunyo bo‘yicha 10% ga oshadi. Har yili SI texnologiyalaridan foydalanadigan startaplar soni ortib bormoqda. 2024-yil boshida SI bilan bog‘liq startaplar dunyo startaplar bozorining 25 % ini tashkil etdi. SI qurilish sohasiga kirib borish darajasi texnologik jihatdan eng rivojlangan sohalar (masalan, moliya sohasi) ga nisbatan ancha past. Biroq o‘sish mavjud: ba’zi prognozlarga ko‘ra, 2031-yilgacha bo‘lgan davrda qurilish sohasida global SI bozori yillik 34 % ga o‘sib, 500 mln. AQSh dollardan 2031-yilda 8,6 mlrd. AQSh dollarigacha kengayadi. SI rivojlanishida yetakchi davlatlar qatoriga AQSh, Xitoy, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya va Janubiy Koreya kiradi. Ushbu davlatlar kuchli ilmiy va texnologik baza, yirik bozor,