JAMIYATDA INSON HUQUQ VA ERKINLIKLARINI TA'MINLASHDA VUJUDGA KELAYOTGAN MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 315 JAMIYATDA INSON HUQUQ VA ERKINLIKLARINI TA’MINLASHDA VUJUDGA KELAYOTGAN MUAMMOLAR VA ULARNING YECHIMI Shokirov Mubin Rustamovich f.f.f.d (PhD) dotsent, Buxoro davlat pedagogika instituti. Ergasheva Iroda Qosimovna Buxoro davlat pedagogika instituti 2-bosqich magistranti. Telefon: +998(93) 624 42 07 [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17877959 Annotatsiya. Ushbu maqolada jamiyatda inson huquq va erkinliklarini ta’minlash jarayonida yuzaga kelayotgan asosiy muammolarni tahlil qilish hamda ularning samarali yechimlarini asoslashga qaratilgan. Bugungi globallashuv, raqamli transformatsiya, ijtimoiy tengsizlikning kuchayishi, axborot bosimi va migratsiya jarayonlarining jadallashuvi inson huquqlarini himoya qilish tizimiga yangi talablar qo‘ymoqda. Shu sababli, tadqiqotda huquqiy ongning yetarli darajada shakllanmaganligi, ayrim sohalarda qonun ijrosidagi sustkashliklar, korrupsiya holatlarining mavjudligi, davlat organlari va fuqarolik jamiyati o‘rtasidagi hamkorlikning yetarli darajada bo‘lmaganligi kabi omillar chuqur ilmiy nuqtai nazardan yoritiladi. Shuningdek, so‘nggi yillarda aholining axborot texnologiyalaridan faol foydalanishi natijasida yuzaga kelayotgan yangi turdagi huquqbuzarliklar, shaxsiy ma’lumotlarning himoyasi, raqamli xavfsizlik, onlayn diskriminatsiya kabi zamonaviy xavf va muammolar ilmiy asosda ochib beriladi. Tadqiqot yakunida inson huquqlarini samarali ta’minlash uchun normativ-huquqiy bazani takomillashtirish, sud-huquq tizimidagi islohotlarni chuqurlashtirish, davlat organlarida ochiqlik va hisobdorlikni kuchaytirish, fuqarolik jamiyati institutlarining faolligini oshirish, huquqiy madaniyatni rivojlantirish hamda raqamli xavfsizlikni mustahkamlashga oid aniq taklif va tavsiyalar ilgari suriladi. Kalit so‘zlar: inson huquqlari, erkinliklar, jamiyat, huquqiy ong, korrupsiya, sud tizimi, ijtimoiy tenglik, davlat organlari, huquqiy madaniyat, raqamli xavfsizlik. ПРОБЛЕМЫ, ВОЗНИКАЮЩИЕ ПРИ ОБЕСПЕЧЕНИИ ПРАВ И СВОБОД ЧЕЛОВЕКА В ОБЩЕСТВЕ, И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ Аннотация. Целью данной статьи является анализ основных проблем, возникающих в процессе обеспечения прав и свобод человека в обществе, и обоснование эффективных путей их решения. Современная глобализация, цифровая трансформация, рост социального неравенства, информационное давление и ускорение миграционных процессов предъявляют новые требования к системе защиты прав человека. Поэтому в исследовании с глубокой научной точки зрения рассматриваются такие факторы, как недостаточное формирование правосознания, задержки в правоприменении в отдельных сферах, наличие коррупции и недостаточное взаимодействие государственных органов с гражданским обществом. Также научно раскрываются современные угрозы и проблемы, такие как новые виды правонарушений, защита персональных данных, цифровая безопасность и онлайндискриминация, возникшие в результате активного использования населением информационных технологий в последние годы. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 316 В заключение исследования будут представлены конкретные предложения и рекомендации по совершенствованию нормативно-правовой базы, углублению реформ в судебной системе, усилению открытости и подотчетности государственных органов, повышению активности институтов гражданского общества, развитию правовой культуры и укреплению цифровой безопасности для эффективного обеспечения прав человека. Ключевые слова: права человека, свободы, общество, правосознание, коррупция, судебная система, социальное равенство, государственные органы, правовая культура, цифровая безопасность. PROBLEMS ARISING IN PROVIDING HUMAN RIGHTS AND FREEDOMS IN SOCIETY AND THEIR SOLUTIONS Abstract. This article aims to analyze the main problems that arise in the process of ensuring human rights and freedoms in society and to substantiate their effective solutions. Today's globalization, digital transformation, increasing social inequality, information pressure and the acceleration of migration processes impose new requirements on the system of protecting human rights. Therefore, the study covers factors such as insufficient formation of legal awareness, delays in law enforcement in some areas, the presence of corruption, and insufficient cooperation between state bodies and civil society from a deep scientific perspective. Also, modern threats and problems such as new types of violations, personal data protection, digital security, and online discrimination that have arisen as a result of the active use of information technologies by the population in recent years are scientifically revealed. At the end of the study, specific proposals and recommendations will be put forward to improve the regulatory framework, deepen reforms in the judicial system, strengthen openness and accountability in state bodies, increase the activity of civil society institutions, develop legal culture, and strengthen digital security to effectively ensure human rights. Key words: human rights, freedoms, society, legal awareness, corruption, judicial system, social equality, state bodies, legal culture, digital security. "The rights of every man are diminished when the rights of one man are threatened." John. Kennedy Kirish Insonning tug‘ma huquq va erkinliklari jamiyatning maʼnaviy-axloqiy, siyosiy va huquqiy taraqqiyotini belgilovchi eng muhim mezonlardan sanaladi. Har qanday davlatning demokratik darajasi, avvalo, uning fuqarolariga munosabati va inson shaʼni qanchalar eʼzozlanishi bilan baholanadi. Shuning uchun zamonaviy jamiyat uchun inson huquqlarini taʼminlash masalasi nafaqat konstitutsiyaviy burch, balki ijtimoiy taraqqiyotning ajralmas qismidir. Bugungi tezkor axborot oqimi, iqtisodiy globallashuv, siyosiy dinamik jarayonlar inson huquqlarini taʼminlashga bevosita taʼsir qilmoqda. Mazkur maqola ana shu jarayonlarda vujudga kelayotgan turli toifadagi muammolarni yoritadi hamda ularga ilmiy-ijtimoiy yondashuv asosida yechimlar taklif etadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 317 Inson huquqlari — bu shaxsning tug‘ilganidan boshlab egallaydigan, undan ajratib bo‘lmaydigan tabiiy imkoniyatlar majmuasidir. 1 Ular jamiyatda adolat, tenglik, erkinlik va barqarorlikni taʼminlaydi. Insonning huquqlari himoyalangan jamiyatda erkin fikr almashinuvi kuchayadi, fuqarolarning ijtimoiy faolligi oshadi, iqtisodiy va maʼnaviy taraqqiyot jadallashadi. Inson huquqlari kafolatlangan jamiyatda davlat institutlari ham samarali ishlaydi, chunki xalqning davlatga bo‘lgan ishonchi ortadi. Shu bilan birga, inson huquqlarining mazmuni doimo kengayib boradigan tushunchadir. Hozirgi davrda u nafaqat shaxsiy, siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy huquqlarni, balki axborot xavfsizligi, ekologik huquqlar, gender tengligi, nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari kabi yangi yo‘nalishlarni ham o‘z ichiga oladi. Jamiyat taraqqiyotiga qaramay, inson huquqlari bilan bog‘liq muammolar oʻz dolzarbligini yo‘qotgani yo‘q. Ular turli sohalarda namoyon bo‘ladi. 1. Huquqiy ong va huquqiy madaniyat masalalari Aholining huquqiy madaniyati past bo‘lgan jamiyatda inson huquqlarining to‘liq amalga oshishi qiyinlashadi. Odamlar o‘z huquqlarini bilmagan taqdirda, ularni himoya qilishda ham passiv bo‘lib qoladi. Bu esa huquqbuzarliklarga imkon yaratadi. Huquqiy ongning pastligi, ayniqsa, yoshlar orasida ham kuzatilmoqda. Huquqiy bilimlarning yetarlicha singdirilmagani jamiyatda huquqiy bo‘shliq hosil qiladi. 2. Byurokratik to‘siqlar va tizimlararo muvofiqlik yetishmasligi Ko‘plab shikoyatlar, arizalar va murojaatlar davlat idoralarida sekin ko‘rib chiqilishi fuqarolarning noroziligini keltirib chiqaradi. Tizimlararo muvofiqlikning pastligi, ortiqcha hujjatlashtirish jarayoni, ruxsatnoma olish bosqichlarining ko‘pligi insonning asosiy huquqlarini to‘liq ro‘yobga chiqarishga to‘sqinlik qiladi. 3. Sud-huquq tizimi faoliyatidagi kamchiliklar Adolatli sud tizimi — inson huquqlarining asosiy kafolatidir. Biroq baʼzan sud jarayonlarining cho‘zilishi, ayrim mutaxassislarning malaka yetishmasligi, huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatidagi byurokratik kechikishlar fuqarolarning adolatga bo‘lgan ishonchini kamaytiradi. 4. Ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlikning taʼsiri Iqtisodiy resurslarning barqaror taqsimlanmagani, imkoniyatlarning bir xil bo‘lmaganligi inson huquqlarining amalda cheklanishiga olib keladi. Masalan, kam taʼminlangan oilalar farzandlari uchun sifatli taʼlim yoki ijtimoiy xizmatlardan foydalanish qiyin bo‘lishi mumkin. Bu esa kelajakda ham tengsizlikning davom etishiga sabab bo‘ladi. 5. Axborot xavfsizligi bilan bog‘liq xavflar Raqamli jamiyat shakllanayotgan bir davrda insonning shaxsiy ma’lumotlari eng beqaror resursga aylanmoqda. Internet orqali shaxsiy maʼlumotlarning tarqalishi, kiberhujumlar, axborot xurujlari inson huquqlarini yangi tahdidlar bilan to‘qnash keltiradi. Shaxsiy hayot daxlsizligi zamonaviy inson uchun eng muhim qadriyatlardan biridir. 1 Qarang1 Human Rights Watch. (2023). World Report 2023: Rights and Freedoms. New York: HRW, 15-48-betlar. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 318 6. Gender tengligidagi tizimli muammolar Ayollar va erkaklar o‘rtasidagi teng imkoniyatlar yo‘qligi baʼzan jamiyatda aniq seziladi. 2 Stereotiplar, anʼanaviy tafakkur, iqtisodiy mustaqillikning yetishmasligi — bularning barchasi gender tengligiga to‘sqinlik qiladi. Bu nafaqat ayollarning, balki jamiyatning umumiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 7. Inson huquqlarini taʼminlashning ilmiy asoslangan yondashuvlari Jamiyatda inson huquqlarining to‘liq amalga oshishi uchun davlat, jamiyat va fuqarolarning o‘zaro hamkorligi zarur. Yechimlar sof huquqiy yo‘l bilan emas, balki ijtimoiyiqtisodiy, maʼnaviy, madaniy choralar bilan uyg‘unlashgan holda amalga oshirilishi kerak. 8. Huquqiy ongni yuksaltirishning samarali usullari Huquqiy madaniyatni oshirish uchun uzluksiz taʼlim tizimida huquqiy bilimlarni chuqurlashtirish lozim. Maktablarda huquqiy savodxonlik darslari, oliy taʼlim muassasalarida zamonaviy huquqiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish ahamiyatlidir. Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlar orqali ham huquqiy targ‘ibot kuchaytirilishi zarur. 9. Sud-huquq tizimini modernizatsiya qilish zarurati Adolatli sud tizimi jamiyatning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Sud jarayonlarining shaffofligi, advokatlarning mustaqilligi, huquqiy jarayonlarning soddalashuvi fuqarolarning adolatga bo‘lgan ishonchini tiklaydi. Sud tizimini raqamlashtirish ham zamon talabi bo‘lib qolmoqda. 10. Ijtimoiy himoya tizimini rivojlantirish Ijtimoiy tenglikni taʼminlash uchun aholining turli qatlamlari o‘rtasidagi iqtisodiy tafovutni kamaytirish muhimdir. Taʼlim va tibbiyot sohalarida adolatli tizim yaratish, bandlik siyosatini kuchaytirish, yoshlar uchun yangi imkoniyatlar yaratish inson huquqlarining real kafolatlanishiga xizmat qiladi. 11. Axborot xavfsizligini taʼminlash bo‘yicha kompleks choralar Shaxsiy maʼlumotlarni himoya qiluvchi huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish, kiberxavfsizlik bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab chiqish, internetdan foydalanish madaniyatini oshirish zamonaviy jamiyatda insonning axborot huquqlarini himoyalashning asosiy yo‘llaridir. 12. Gender tengligini mustahkamlash strategiyalari Jamiyatda ayollar faoliyatining qo‘llab-quvvatlanishi, ularga iqtisodiy mustaqillik berilishi, zo‘ravonlikka qarshi kurash tizimlarining kuchaytirilishi gender tengligining ta’minlanishiga xizmat qiladi. Bunda taʼlim, targ‘ibot va davlat siyosati muhim o‘rin tutadi. 13. Fuqarolik jamiyati va davlat o‘rtasidagi hamkorlik Jamiyatda inson huquqlarini taʼminlash faqat davlatning burchi emas. Fuqarolik jamiyati institutlari, nodavlat tashkilotlar, ijtimoiy harakatlar, blogerlar, faol yoshlar ham mazkur jarayonning faol ishtirokchilaridir. Ular inson huquqlari bilan bog‘liq muammolarni aniqlash, ularni jamoatchilikka yetkazish va yechimlar bo‘yicha takliflar berishda muhim rol o‘ynaydi. Demak, hozirgi kunda jamiyatda quyidagi huquqiy muammolar yuzaga kelmoqda: 2 Qarang2 S.Karimov (2019). Ijtimoiy adolat va jamiyatda tenglik tamoyillari. Samarkand: Universitet nashriyoti, 3260-betlar. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 319 1. Huquqiy ong va huquqiy madaniyatning pastligi. Jamiyatda ko‘plab fuqarolar o‘z huquq va erkinliklarining mazmunini, ularni himoya qilish mexanizmlarini yetarlicha bilmaydi. 2. Davlat organlarida ochiqlik va javobgarlikning sustligi. Aholi murojaatlari ko‘pincha rasmiyatchilik bilan ko‘riladi va real natija berilishi kechikadi. 3. Adolatli sud tizimiga ishonchning pasayishi. Sud jarayonlarining shaffof emasligi, protsessual kechikishlar fuqarolar ishonchiga salbiy ta’sir qiladi. 4. Ayollar, bolalar va imkoniyati cheklangan shaxslarning huquqlarining to‘liq ta’minlanmagani. Gender stereotiplari va infratuzilmaviy cheklovlar ularning imkoniyatlarini toraytiradi. 5. Ommaviy axborot vositalarining yetarli mustaqil emasligi. Jamiyatda erkin fikr va tanqidiy yondashuvlar baʼzan cheklanishi mumkin. 6. Davlat xizmatchilarining malaka va masʼuliyat darajasi notengligi. Baʼzi hududlarda xizmat sifati past, bu esa huquqlar buzilishi xavfini kuchaytiradi. 7. Byurokratik to‘siqlar. Oddiy huquqiy masalani hal qilish uchun haddan tashqari ko‘p hujjat talab qilinishi fuqarolarda norozilik uyg‘otadi. Masalan: bugungi kunda yurtimizda ko‘plab muassasa va tashkilotlarda ish yuritish hujjatlari “HR”, “Smart office”, “Edo ijro” tizimlarida yuritilsada ammo axborot sifati va xavfsizligi nutqai nazaridan hujjatlar qog‘oz variant nusxalarida ham shakllantirilmoqda bu esa qog‘ozbozlikni oshishi, ish hajmini oshishi, ishchilar o‘rtasida norozilikni keltirib chiqarmoqda. 8. Korrupsiyaning mavjudligi. Korrupsiya inson huquqlarining deyarli barcha turlariga salbiy ta’sir qiladi. Yuqoridagi mummolarni bartaraf etishda quyidagilarni taklif etish maqsadga muvofiq: 1. Huquqiy ongni oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli ma’rifiy dasturlar. Maktab, OTM va ommaviy axborot vositalarida tushuntirish ishlari kuchaytirilishi zarur. 2. Davlat organlarida ochiqlikni kuchaytirish. Har bir tashkilot jamoatchilikka hisobot berish, murojaatlar bajarilishi bo‘yicha ochiq platformalar yaratishi lozim. 3. Sud tizimini isloh qilish va raqamlashtirish. Sud jarayonlarini onlayn kuzatish, hujjatlarni elektron shaklda qabul qilish tizimini kengaytirish. 4. Ayollar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash. Ular uchun infratuzilmani moslashtirish, ta’lim va bandlik imkoniyatlarini kengaytirish. 5. OAV mustaqilligini mustahkamlash. Blogerlar, jurnalistlar uchun xavfsiz va erkin faoliyat yuritish mexanizmlarini yaratish. 6. Davlat xizmatchilari malakasini oshirish. Doimiy o‘qitish, baholash va rag‘batlantirish tizimini joriy etish. 7. Byurokratiyani qisqartirish. Keraksiz hujjatlarni bekor qilish va xizmatlarni to‘liq raqamlashtirish. Shuningdek, raqamlashtirilgan ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash. 8. Korrupsiyaga qarshi kurashning qat’iy mexanizmlari. Jazo muqarrarligini taʼminlash, korrupsiyani fosh qilgan shaxslarga himoya kafolatlari berish. Xulosa Xulosa qilib aytganda, inson huquq va erkinliklarini taʼminlash jamiyatning eng ustuvor maqsadlaridan biri. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 320 Bu jarayonning muvaffaqiyati ko‘p omillarga bog‘liq: huquqiy ongning yuksalishi, adolatli sud tizimi, ijtimoiy tenglikning taʼminlanishi, axborot xavfsizligining kuchayishi, gender tenglikka rioya qilinishi va fuqarolik jamiyatining faol ishtiroki shular jumlasidan. Agar ushbu omillar uyg‘un holda rivojlantirilsa, jamiyatda har bir insonning qadr-qimmati eʼzozlanadigan, erkinliklari to‘liq ta’minlangan, adolat ustuvor bo‘lgan huquqiy demokratik tizim shakllanadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – 8-dekabr, 1992-yil (2023-yilgi tahrir). 2. A.Saidov. “Inson huquqlari xalqaro huquqning tarkibiy qismi sifatida”, T.: Adolat, 2019. 3. M.Jo‘raev. – Inson huquqlari va erkinliklari: nazariy va amaliy jihatlari, Toshkent, 2021yil. 4. Q.Xudoyberganov. “Inson huquqlari va ularning himoya mexanizmlari”, T.: O‘zbekiston, 2021-yil. 63-bet. 5. A.Boboev (2020). Inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilishning zamonaviy nazariy asoslari. Tashkent: Huquqiy nashrlar, 45-78-betlar. 6. S.Karimov (2019). Ijtimoiy adolat va jamiyatda tenglik tamoyillari. Samarkand: Universitet nashriyoti, 32-60-betlar. Internet saytlari 7. BMT Inson huquqlari qoʻmitasining Oʻzbekistonga doir hisobotlari (https://www.ohchr.org/) 8. Legal Code of the Republic of Uzbekistan. (2023). Constitution and Laws on Human Rights. Tashkent: Lex Publishing, 12-45-betlar. 9. Amnesty International. (2023). Annual Report: Human Rights in Central Asia. London: Amnesty International, 5-38-betlar. 10. Human Rights Watch. (2023). World Report 2023: Rights and Freedoms. New York: HRW, 15-48-betlar. 11. Freedom House tashkilotining O‘zbekiston bo‘yicha hisobotlari (https://freedomhouse.org/).