URGANCH SHAHRI MISOLIDA AGROSANOAT HUDUDLARINI REJALASHTIRISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI

PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 51 URGANCH SHAHRI MISOLIDA AGROSANOAT HUDUDLARINI REJALASHTIRISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI Sayidov Qaxramon Bekturdiyevich, v.b.dotsenti, Qadamboyeva Shoxista Jasurbek qizi, 1-kurs magistr “Qurilish” kafedrasi , Abu Rayhon beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti. Annotatsiya: Maqolada Urganch shahri va uning atrofidagi agrosanoat hududlarini rejalashtirish jarayonida qo‘llanilayotgan zamonaviy shaharsozlik yondashuvlari kengaytirilgan tahlil qilinadi. Tadqiqotda funksional zonalash, ekologik barqarorlik, transport-logistika tizimi va raqamlashtirilgan boshqaruv texnologiyalarining qo‘llanilishi asoslab beriladi. Natijalar Urganch agrosanoat hududlarini kompleks yondashuv asosida tashkil etish iqtisodiy samaradorlik va ekologik barqarorlikni ta’minlashini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: Urbanizatsiya jarayoni, Shahar infratuzilmasi, Ekologik ta’sir, Barqaror rivojlanish, Yashil infratuzilma, GIS tahlili, Hududiy rejalashtirish, Aholi zichligi, Shahar ekologiyasi Аннотация: В статье представлен расширенный анализ современных градостроительных подходов к планированию агропромышленных территорий в городе Ургенч и прилегающих районах. В исследовании обосновано применение функционального зонирования, принципов экологической устойчивости, оптимизации транспортно-логистической системы и цифровых технологий управления. Результаты показывают, что комплексное формирование агропромышленных зон Ургенча способствует повышению экономической эффективности и обеспечению экологической стабильности. Ключевые слова: Процесс урбанизации, Городская инфраструктура, Экологическое воздействие, Устойчивое развитие, Зелёная инфраструктура, ГИС-анализ, Территориальное планирование, Плотность населения, Городская экология Abstract: This article provides an extended analysis of modern urban planning approaches in organizing agro-industrial zones in and around Urgench city. The study justifies the use of functional zoning, environmental sustainability principles, transport-logistics optimization, and digital management technologies. Findings show that developing Urgench’s agro-industrial zones based on an integrated model significantly enhances economic performance and ensures environmental stability. Keywords: Urbanization process, Urban infrastructure, Environmental impact, Sustainable development, Green infrastructure, GIS analysis, Spatial planning, Population density,Urban ecology 1. Kirish So‘nggi yillarda Urganch shahri Xorazm viloyatining iqtisodiy, sanoat, xizmat ko‘rsatish va logistika markazi sifatida sezilarli darajada rivojlanmoqda. Urbanizatsiya jarayonlarining kuchayishi shahar atrofidagi agrosanoat hududlarining qisqarishi, infratuzilma yuklamasining ortishi va ekologik bosim kuchayishi kabi bir qator muammolarni keltirib chiqarmoqda. Hududning tabiiy-iqlim sharoiti, yer-suv resurslari va mehnat bozori agrosanoat majmuasini samarali tashkil etish uchun qulay imkoniyat yaratadi. Biroq mavjud agrosanoat hududlarining tarqoqligi, logistik PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 52 tizimlarning integratsiya darajasining pastligi, ishlab chiqaruvchi korxonalar o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikning sustligi va ekologik talablarning yetarli hisobga olinmasligi zamonaviy shaharsozlik yondashuvlarini joriy etishni talab qilmoqda. Shuning uchun ushbu tadqiqot Urganch shahri misolida agrosanoat hududlarini barqaror, raqamli va ilmiy asoslangan rejalashtirish mexanizmlarini takomillashtirishni maqsad qiladi. 2. Metodologiya Tadqiqotda GIS tahlili, hududiyrejalashtirish modellari, transport-logistika oqimlarini matematik modellashtirish, SWOT tahlil, xalqaro tajriba bilan komparativ tahlil kabi ilmiy metodlar qo‘llanildi. Urganch shahrining mavjud kadastr ma’lumotlari, transport yo‘nalishlari, yer resurslari va ishlab chiqarish potensiali o‘rganildi. Ushbu tadqiqotda Urganch shahrida agrosanoat hududlarini shakllantirish va ularning funksional tarkibini baholash maqsadida geoinformatsion tahlil (GIS), statistik tahlil va morfologik baholash uslublari qo‘llanildi. Dastlab, shahar hududiga oid 2015–2024 yillar oralig‘idagi yer resurslaridan foydalanish, aholining joylashuvi, infratuzilma zichligi va yashil maydonlar ulushi bo‘yicha ma’lumotlar yig‘ildi. Sentinel-2 sun’iy yo‘ldosh tasvirlari asosida LULC (Land Use/Land Cover) tasnifi amalga oshirildi va NDVI, NDBI kabi indekslar hisoblanib, yashil hududlar dinamikasi aniqlandi. Hududda agrosanoat infratuzilmasini rivojlantirish uchun muhim omillar — transportga yaqinlik, suv ta’minoti tarmoqlari, yer unumdorligi va ekologik yuklanish — ko‘p mezonli baholash (MCDA) yordamida tahlil qilindi. Bu jarayonda har bir mezonning og‘irlik koeffitsienti ekspert baholash orqali aniqlangan. Qo‘shimcha ravishda, shahar chekka hududlaridagi bo‘sh yer maydonlari morfologik tahlil orqali xo‘jalik faoliyati uchun yaroqlilik darajasi bo‘yicha tasniflandi. Statistik tahlil yordamida urbanizatsiya ko‘rsatkichlari bilan agrosanoat hududlarining o‘zaro bog‘liqligi (korrelatsiya) aniqlanib, infratuzilmaning kelajakdagi rivojlanish ehtiyojlari prognoz qilindi. Tadqiqot natijalari GIS xaritalar, zichlik diagrammalari va funksional zonalash asosida baholandi. 3. Natijalar Tadqiqot natijalari Urganch shahri atrofidagi agrosanoat hududlari zamonaviy shaharsozlik, ekologik barqarorlik va hududiy boshqaruv talablariga mos ravishda qayta tashkil etilishi zarurligini ko‘rsatdi. Olingan ilmiy natijalar hududiy rejalashtirish jarayonida bir nechta strategik omillarning ustuvorligini aniqlab berdi. Shahar va agrosanoat majmuasining o‘zaro bog‘liqligi, yer resurslari dinamikasi, vegetatsiya qoplami o‘zgarishi hamda logistika yuklamasi bo‘yicha GIS, MCDA va masofaviy zondlash ma’lumotlarida aniq, matematik asoslangan natijalarga erishildi. 3.1. Asosiy rivojlantirish yo‘nalishlari Olingan ma’lumotlar Urganch shahrining agrosanoat hududlari quyidagi yo‘nalishlarda tubdan takomillashtirishga muhtoj ekanini ko‘rsatdi: Qayta ishlash korxonalarini hududiy birlashtirish — ishlab chiqarish zanjirini optimallashtirish va transport xarajatlarini kamaytirish uchun. Agrologistika markazi tashkil etish — eksportga yo‘naltirilgan yetkazib berish zanjirini shakllantirish uchun. Transport yo‘laklarini modernizatsiya qilish — yuk oqimining notekis taqsimlanishini kamaytirish va logistika samaradorligini oshirish maqsadida. Ekologik tampon zonalar yaratish — ekologik yukni kamaytirish va yashil infratuzilmani tiklash uchun. PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 53 Raqamli boshqaruv tizimlarini joriy etish — real vaqt monitoringi, resurslardan oqilona foydalanish va rejalashtirishning aniqligini oshirish uchun. Yevropa, Turkiya va Janubiy Koreya tajrivalarini solishtirma tahlil qilish natijasida Urganch sharoiti uchun “agroklaster — logistika markazi — qayta ishlash korxonalari” uchlik modeli eng optimal hududiy tashkil etish mexanizmi ekani isbotlandi. Ko‘rsatkich 2015 yil 2024 yil O‘zgarish (%) Izoh Yashil maydonlar ulushi (%) 37.8 33.1 –12.4 Urbanizatsiya bosimi kuchaygani sabab kamaygan Qurilish maydonlari (%) 24.5 29.1 +18.7 Yangi uy-joy, yo‘l va xizmat binolari hisobiga oshgan Agrar yerlar (%) 27.2 20.5 –24.6 Shahar kengayishi va funksional o‘zgarish natijasi Bo‘sh / foydalanilmayotgan yerlar (%) 10.5 11.4 +8.6 Qayta funksionallashtirish uchun potensial mavjud Suv obyektlari (%) 5.1 5.0 –1.9 Barqaror, sezilarli o‘zgarish yo‘q 3.2. Urbanizatsiya va agrar yerlar o‘rtasidagi bog‘liqlik Korrelatsion tahlil shuni ko‘rsatdi: Urbanizatsiya darajasi ortishi bilan qishloq xo‘jaligiga yaroqli yerlarning qisqarishi o‘rtasida kuchli teskari bog‘liqlik mavjud (r = –0.78). Bu koeffitsient shahar kengayishi bevosita agrar resurslar hisobiga sodir bo‘layotganini tasdiqlaydi. Prognozlash modeli bo‘yicha: Agar hozirgi urbanizatsiya sur’ati saqlansa, 2030-yilgacha agrosanoat hududlari 6–8 % ga qisqaradi. Bu mintaqada oziq-ovqat xavfsizligi, agrar ishlab chiqarish barqarorligi va yer resurslari boshqaruvi uchun jiddiy xavf tug‘diradi. 3.3.Bo‘sh hududlarni qayta funksionallashtirish imkoniyatlari GIS xaritalari orqali aniqlangan bo‘sh, foydalanilmayotgan yoki noto‘g‘ri maqsadda foydalanilayotgan yer maydonlari agrosanoat ehtiyojlari uchun qayta funksionallashtirilishi mumkin: Shahar atrofida 14 ta yirik bo‘sh maydon (2–12 gektar oralig‘ida) aniqlandi; Ulardan 9 tasi agrosanoat infratuzilmasi uchun "yuqori yaroqli", 5 tasi "o‘rtacha yaroqli" toifasiga kiritildi; Ushbu hududlarda agroxizmat markazlari, issiqxonalar, agrotexnologik laboratoriyalar va logistika omborlari tashkil etish imkoniyati mavjud. 4. Munozara Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Urganch shahri uchun agrosanoat hududlarini kompleks va ilmiy asoslangan rejalashtirish nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki shahar ekologik barqarorligini ta’minlashda ham strategik ahamiyatga ega. Agrosanoat tizimining hududiy tashkil etilishi shahar rivojlanishining asosiy drayverlaridan biri PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 54 bo‘lib, uni zamonaviy urbanistik tamoyillar asosida qayta ko‘rib chiqish muhim. Birinchidan, agrologistika markazining shakllanishi ishlab chiqarishzanjir texnologiyasida “daladan bozongacha” bo‘lgan jarayonni optimallashtirib, ishlab chiqaruvchi — qayta ishlash korxonalari — eksport yo‘nalishlari o‘rtasidagi masofani sezilarli qisqartiradi. Bu esa transport xarajatlarining kamayishi, mahsulot sifati saqlanishi va eksport salohiyatining oshishiga xizmat qiladi. Shuningdek, integratsiyalashgan agrologistika tizimi Urganch shahrini mintaqaviy ta’minot markaziga aylantirish imkoniyatini yaratadi. Ikkinchidan, raqamlashtirish jarayonlari — ayniqsa GIS monitoring tizimi, real vaqt rejimida ma’lumotlarni tahlil qilish, resurslar iste’molini boshqarish va prognoz modellarini ishlab chiqishda muhim rol o‘ynaydi. Raqamli hodisa xaritalari (event maps), yer qoplamining o‘zgarish grafigi, NDVI dinamikasi va infratuzilma yuklamasi bo‘yicha indikatorlar qaror qabul qilishni maqsadli va ilmiy asoslangan qiladi. Bu jarayon xalqaro tadqiqotlarda qayd etilgan “smart agro-urban management” konsepsiyasiga to‘liq mos keladi. Uchinchidan, urbanizatsiya jarayonining tezlashuvi agrosanoat hududlari qisqarishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatayotgani aniqlanib, bu tendensiya boshqa yirik shaharlar singari Urganchda ham yer resurslarining funksional o‘zgarayotganini ko‘rsatadi. Shahar markazida qurilish zichligining oshishi va infratuzilma yuklamasining kuchayishi ekologik bosimning ortishiga olib kelmoqda. Xalqaro urban ekologiya tadqiqotlarida bunday jarayon “urban growth pressure” sifatida talqin etilib, yashil hududlar qisqarishi — NDVI indeksining pasayishi — shahar mikroiqlimining buzilishi bilan bog‘liqligi qayd etilgan. Urganch shahridagi kuzatuv natijalari ushbu nazariy modelning amaliy tasdig‘idir. MCDA natijalari ham agrosanoat hududlarini joylashtirishda faqat geografik omillar emas, balki transport qulayligi, suv resurslari, yer unumdorligi, shuningdek ekologik yuklanish darajasi hal qiluvchi rol o‘ynashini ko‘rsatdi. Ushbu yondashuv Yevropa va Sharqiy Osiyoda keng qo‘llaniladigan peri-urban agro-industrial belt modeliga mos keladi. Bunday tajribalarda agrosanoat zonalari shahar chekkasida, infratuzilma bilan optimallashgan, ekologik tampon zonalar bilan himoyalangan hududlarda tashkil etiladi. Korrelatsion tahlil esa urbanizatsiya darajasi ortishi bilan qishloq xo‘jaligiga yaroqli yerlar qisqarishi o‘rtasida kuchli teskari bog‘liqlik (r = –0.78) mavjudligini ko‘rsatdi. Bu jarayon kelajakda agrosanoat barqarorligini xavf ostiga qo‘yishi mumkin. Shu nuqtai nazardan, bo‘sh va foydalanilmayotgan yerlarning GIS xaritalar orqali aniqlanishi shahar atrofida agrosanoat faoliyatini tiklash yoki kengaytirish uchun real imkoniyat yaratadi. Ularning qayta funksionallashtirilishi land-use optimization modeli uchun muhim omil hisoblanadi. Bundan tashqari, tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, urbanizatsiya va agrosanoat o‘rtasidagi ziddiyatlarni yumshatish uchun quyidagi strategik yondashuvlar o‘ta muhim: ekologik tampon zonalar yaratish, agroklasterlash modelini joriy etish, yer resurslarining funksional boshqaruvini raqamlashtirish, shahar perimetri bo‘ylab “agroperimetr” konsepsiyasini shakllantirish, ishlab chiqarish va logistika nuqtalarini markazdan perimetrlarga yo‘naltirish. Umuman olganda, tadqiqot natijalari Urganch shahrida agrosanoat hududlarini rejalashtirishda GIS texnologiyalari, ko‘p mezonli baholash va raqamli monitoringdan PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 55 foydalanish nafaqat hududning funksional imkoniyatlarini yanada aniq baholashga, balki ekologik yuklanishni kamaytirishga, barqaror rivojlanish strategiyasini ilmiy asosda shakllantirishga xizmat qilishini tasdiqladi. Bu esa shahar va agrosanoat tizimi o‘rtasida muvozanatni ta’minlovchi zamonaviy shaharsozlik yondashuvlarining ustuvorligini ko‘rsatadi. 5. Xulosa Tadqiqot natijalari Urganch shahrida urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi agrosanoat hududlari uchun mavjud yer resurslarining qisqarishi, yashil maydonlarning kamayishi va ekologik yuklanishning oshishi kabi bir qator murakkab muammolarni yuzaga keltirayotganini ko‘rsatdi. GIS, MCDA, masofaviy zondlash va morfologik baholash kabi zamonaviy metodologiyalar qo‘llanishi ushbu jarayonlarning hududiy miqyosdagi real ta’sirini aniqlashga imkon berdi. LULC va NDVI dinamikasining o‘zgarishi shahar markazida intensiv qurilish va infratuzilma kengayishi natijasida ekologik barqarorlikning izdan chiqayotganini tasdiqladi. Tahlillar shuni anglatadiki, agrosanoat hududlarining barqaror rivojlanishini ta’minlash uchun ularni shahar perimetri bo‘ylab qayta tashkil etish, funksional rejalashtirishni ekologik tamoyillar bilan uyg‘unlashtirish va agroklasterlash modelini tatbiq etish strategik ahamiyatga ega. MCDA baholashlar shahar janubi-sharqi va g‘arbiy chekka hududlarning suv tarmoqlari, transport infratuzilmasi va yer unumdorligi jihatidan agrosanoat faoliyati uchun eng maqbul zonalar ekanini ko‘rsatdi. Bu esa hududiy resurslar bilan iqtisodiy faoliyat o‘rtasida yuqori darajadagi funksional moslikni ta’minlaydi. Shuningdek, korrelatsion tahlil urbanizatsiya sur’atlari bilan qishloq xo‘jaligiga yaroqli yerlar qisqarishi o‘rtasidagi kuchli teskari bog‘liqlikni (r = – 0.78) aniqlagan holda, ushbu jarayon kelgusida mintaqaning oziq-ovqat xavfsizligi va agroiqtisodiy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ta’kidlaydi. Shu bois shahar atrofidagi bo‘sh yoki foydalanilmayotgan yer maydonlarini qayta funksionallashtirish, ularni agrosanoat faoliyatiga jalb qilish va ekologik tampon zonalar tashkil etish Urbanizatsiya– Agroiqtisodiyot ziddiyatini yumshatishning eng samarali mexanizmlaridan biridir. Tadqiqotning muhim ilmiy xulosasi shundan iboratki, shaharsozlik siyosatida raqamli texnologiyalar — GIS monitoring, masofaviy zondlash natijalaridan foydalanish, aqlli logistika tizimlari va agroklaster boshqaruv modellarini joriy etish — agrosanoat hududlarining barqarorligini oshirishda asosiy omillar sifatida qaralishi lozim. Ushbu yondashuvlar nafaqat iqtisodiy samaradorlikni kuchaytiradi, balki ekologik yuklanishni kamaytirish, shahar mikroiqlimini tiklash va yer-suv resurslaridan oqilona foydalanishni ta’minlaydi. Umuman olganda, ushbu tadqiqot Urganch shahrida agrosanoat hududlarini rejalashtirish jarayonini modernizatsiya qilish uchun ilmiy asoslangan, kompleks hamda barqaror yondashuvlarni taklif etadi. Kelajakda agrosanoat ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun quyidagi strategik yo‘nalishlarni amalga oshirish tavsiya etiladi: Agroklaster tizimini yaratish: ishlab chiqarish, qayta ishlash va logistika nuqtalarini integratsiyalashgan hududiy model asosida joylashtirish. Agrologistika markazlarini tashkil etish: eksport salohiyatini oshirish va transport xarajatlarini kamaytirish. Ekologik tampon zonalar barpo etish: yashil infratuzilmalarni kengaytirish va ekologik yuklanishni kamaytirish. GIS va masofaviy zondlash asosida monitoringni kuchaytirish: resurslardan PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 56 foydalanish samaradorligini nazorat qilish va kelajak uchun bashorat modellarini ishlab chiqish. Shahar perimetrida "agro-perimetr" konsepsiyasini joriy etish: urbanizatsiya bosimini kamaytirish va agrosanoat faoliyatini barqaror hududlarda rivojlantirish. Mazkur ilmiy yondashuvlar o‘zaro uyg‘un holda tatbiq etilsa, Urganch shahri uchun barqaror urbanizatsiya modeli shakllanadi hamda agrosanoat hududlari iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy barqaror tizim sifatida rivojlanish imkoniga ega bo‘ladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Shaharsozlik kodeksi, 2021. 2. O‘zDSt 2.01.01-2020 Shaharsozlik. Asosiy qoidalar. 3. FAO. Sustainable Agro-Industrial Development Guidelines, 2020. 4. Lee H., Kim J. Agro-Industrial Clusters and Spatial Planning. Korean Planning Review, 2021. 5. European Commission. Smart Logistics and Agro-Industrial Zones, 2019.