BOSHLANĜICH SINF ÒQITUVCHISIDA NUTQ MADANÌYATI

10 BOSHLANĜICH SINF ÒQITUVCHISIDA NUTQ MADANÌYATI Davletmuratova Maftuna Botirovna Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlang‘ich ta'lim fakulteti Boshlang‘ich ta'lim yo‘nalishi, 1-kurs talabas [email protected] Ilmiy rahbar: Tajibayev M.N https://doi.org/10.5281/zenodo.17878598 Annotatsiya Maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining nutq madaniyati va uning pedagogik jarayondagi o‘rni keng yoritilgan. Nutq madaniyati o‘quvchilarning savodxonligi, muloqot ko‘nikmalari, fikrlash faolligi va ijtimoiy kompetensiyasiga ta’sir qiluvchi asosiy omil sifatida tahlil qilingan. O‘qituvchi nutqining fonetik, grammatik, uslubiy va etik talablarga mos bo‘lishi, shuningdek, yosh o‘quvchilarda nutqni rivojlantirish metodlarining samaradorligi ilmiy asosda ko‘rib chiqilgan. Maqola o‘qituvchining nutqiy kompetensiyasini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar bilan yakunlanadi. Kalit so‘zlar: Nutq madaniyati, o‘qituvchi nutqi, adabiy til me’yorlari, talaffuz, boshlang‘ich ta’lim, muloqot, savodxonlik, didaktik jarayon, nutqiy kompetensiya, pedagogik mahorat. Kirish Boshlang‘ich ta’lim bosqichi bolaning nutqiy, tafakkuriy va ijtimoiy rivojlanishida asosiy poydevor hisoblanadi. Bu jarayonda o‘qituvchining nutq madaniyati o‘quvchilarni fikrlashga undaydi, yangi tushunchalarni anglashga yordam beradi va ta’lim sifatini belgilaydi. Shu bois boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining nutqi, uning ifoda uslubi, talaffuzi, grammatik savodxonligi va pedagogik uslubi zamonaviy ta’lim talablaridan kelib chiqib rivojlantirilishi zarur. Asosiy qism Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining nutq madaniyati – bu ta’lim jarayonining eng muhim omili bo‘lib, o‘qituvchining nutqining tozaligi, ravonligi, boyligi, ifodaliligi va grammatik jihatdan to‘g‘riligi, shuningdek, o‘quvchilarning til ko‘nikmalarini, muloqot madaniyatini shakllantirishdagi o‘rni; o‘qituvchi o‘zi namunaviy nutqni namoyon etishi bilan o‘quvchilar nutqini o‘stiradi, ularda tilga hurmat va muhabbat uyg‘otadi, bu esa shaxsiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. I. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining nutq madaniyatining nazariy asoslari Nutq madaniyati – bu nutqning adabiy me’yorlarga mosligi, mantiqiyligi, aniqligi, ravonligi, ta’sirchanligi va maqsadga muvofiqligidir. Pedagogning nutqi nafaqat bilim manbai, balki o‘quvchilar uchun nutqiy namuna vazifasini bajaradi. Nutqda grammatik to‘g‘rilik, leksik boylik, fonetik aniqlik va uslubiy moslik pedagogik mahoratning asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir. II. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining nutqiga qo‘yiladigan talablar -O‘qituvchi nutqi quyidagi talablar asosida shakllanadi: -Adabiy til me’yorlariga qat’iy rioya qilish. -Ravon va tushunarli ohangda bayon etish. -O‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos so‘z tanlovi. -Og‘zaki va yozma nutqda izchillik va mantiqiylikni ta’minlash. -Nutqda ortiqcha so‘zlar va sheva unsurlariga yo‘l qo‘ymaslik. -O‘quvchilarni rag‘batlantiruvchi, yo‘naltiruvchi ijobiy kommunikativ uslublardan foydalanish. -III. Pedagogik nutqning asosiy turlari va ularning o‘quv jarayonidagi ahamiyati 11 -O‘qituvchi nutqi quyidagi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi: -Tushuntiruvchi nutq – yangi bilimlarni bayon etishda qo‘llanadi. -Tashkiliy nutq – darsni boshlash, tushuntirish, baholash jarayonida ishlatiladi. -Tarbiyaviy nutq – o‘quvchilarni motivatsiya qilish, odob-axloq normalarini shakllantirishga qaratiladi. -Rag‘batlantiruvchi nutq – o‘quvchini qo‘llab-quvvatlash, unda ishonch uyg‘otish vositasi. Har bir tur o‘quv jarayonini samarali tashkil etishda muhim o‘rin tutadi. Xulosa O‘qituvchi o‘z nutqiga e’tibor qaratishi, uni doimiy ravishda takomillashtirib borishi zarur, chunki bu uning professional majburiyatining ajralmas qismidir. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining nutq madaniyati ta’lim sifatining eng muhim ko‘rsatkichlaridan biridir. Nutqi ravon, aniq, mantiqli va ta’sirchan bo‘lgan pedagog o‘quvchilar dunyoqarashi, tafakkuri va savodxonligining shakllanishiga katta hissa qo‘shadi. Shuning uchun o‘qituvchilarning nutq madaniyatini takomillashtirish, ularning kommunikativ kompetensiyasini muntazam rivojlantirish zamonaviy ta’limning ustuvor vazifalaridan biridir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Yo‘ldoshev J. Pedagogik mahorat asoslari. – Toshkent. 2. G‘afforova T., To‘xtayeva Z. Nutq madaniyati va notiqlik. – Toshkent. 3. Xoliqova D. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent. 4. Karimov A. Pedagogik kommunikatsiya. – Toshkent. 5. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risidagi Qonuni.