ZAMONAVIY MEDIA MAKONDA SUN'IY INTELLEKT YANGI TARIX VA YANGI DUNYOQARASH

12 ZAMONAVIY MEDIA MAKONDA SUN'IY INTELLEKT YANGI TARIX VA YANGI DUNYOQARASH Hamroyeva Munavvar 93 583 44 04 [email protected] Karimova Ozoda [email protected] 97 433 07 47 Tavartosheva Jasmina [email protected] 88 939 07 10 https://doi.org/10.5281/zenodo.17878624 Annotatsiya Ushbu maqolada zamonaviy media makonida sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining o‘rni, roli va ta’siri tahlil etiladi. Bugungi raqamli asrda sun’iy intellekt inson faoliyatining barcha jabhalariga, jumladan, axborot almashinuvi, jurnalistika, ijtimoiy tarmoqlar va kommunikatsiya sohalariga chuqur kirib kelmoqda. Media muhitida SI nafaqat axborotni yaratish, tahlil qilish va tarqatish jarayonlarini avtomatlashtiradi, balki yangi tafakkur shakllarini ham shakllantiradi. Kalit soʻzlar : Sun’iy intellekt, media makoni, raqamli inqilob, axborot texnologiyalari, raqamli madaniyat, virtual haqiqat, algoritmik tafakkur, axborot oqimi, media etikasi, raqamli tafakkur, texnologik taraqqiyot, ijtimoiy ong, kommunikatsiya tizimi, sun’iy tafakkur, yangi tarix, yangi dunyoqarash, intellektual transformatsiya, axborot jamiyati, raqamli shaxs, innovatsion fikrlash. Kirish XXI asr boshlarida insoniyat texnologik taraqqiyotning eng yuksak bosqichiga ko‘tarildi. Axborot oqimining keskin ortishi, raqamli kommunikatsiyalar va global tarmoqlarning kengayishi natijasida dunyo yangi bosqich — **“sun’iy intellekt asri”**ga kirib keldi. Sun’iy intellekt (SI) bugungi kunda nafaqat ilmiy va texnik yangilik, balki ijtimoiy ong, madaniyat va media makonning ajralmas qismiga aylandi. Media sohasida SI texnologiyalari inson faoliyatini tubdan o‘zgartirmoqda: yangiliklarni yaratish, tahlil qilish, tarqatish va hatto ularning ta’sirini baholash jarayonlari avtomatlashtirilgan. Bu holat jamiyatning dunyoni idrok etish usullarini, insonning haqiqat bilan munosabatini, axborot madaniyatini va dunyoqarashni o‘zgartirib yubordi. Shu sababli bugungi davrda media makoni va sun’iy intellektning o‘zaro ta’siri yangi tarixiy burilish sifatida qaralmoqda. “Media makon” tushunchasi ostida insonlar o‘rtasidagi axborot almashinuvi, madaniy muloqot va ijtimoiy ong shakllanadigan raqamli va kommunikativ muhit tushuniladi. Ilgari media deganda bosma nashrlar, radio, televideniye kabi an’anaviy vositalar nazarda tutilgan bo‘lsa, bugungi kunda ularning o‘rnini internet, ijtimoiy tarmoqlar, raqamli platformalar egallagan. Media makon insoniyat ongini shakllantiruvchi asosiy omillardan biriga aylandi. Har bir yangilik, video, post yoki maqola inson tafakkurida iz qoldiradi. Shu sababli media — bu faqat axborot maydoni emas, balki ijtimoiy ongni boshqaruvchi qudratli kuchdir. Sun’iy intellekt media tizimiga dastlab 2000-yillarning o‘rtalarida kirib keldi. Dastlab u foydalanuvchilarga shaxsiylashtirilgan tavsiyalar berish, kontentni filtrlash va axborotni tahlil qilish uchun ishlatilgan. Biroq hozirgi kunda SI: yangilik matnlarini avtomatik yozadi, 13 rasm, video va ovozlarni generatsiya qiladi, tahrir va dizayn ishlarini avtomatlashtiradi, ijtimoiy tarmoqlarda kontentni boshqaradi. Masalan, “Reuters”, “Bloomberg”, “Associated Press” kabi yirik axborot agentliklari SI yordamida maqolalar yaratadi. “ChatGPT”, “Claude”, “Gemini” kabi tizimlar esa matn va tahlilni inson darajasida bajarishga yaqinlashmoqda. Natijada, inson va mashina o‘rtasidagi ijodiy chegaralar tobora noaniq bo‘lib bormoqda. Insoniyat tarixi davomida texnologiyalar sivilizatsiyalar taraqqiyotini belgilab kelgan. Bugun esa sun’iy intellekt yangi tarix yozmoqda. U inson tafakkurini, qaror qabul qilish jarayonlarini va ijtimoiy tuzilmani o‘zgartirmoqda. Sun’iy intellekt asosida yaratilgan algoritmlar tarixni faqat hujjatlashtirmaydi, balki uni yozish va qayta yaratish qobiliyatiga ega. Masalan, raqamli arxivlar, tarixiy manbalarni tiklovchi neyrotarmoqlar, yoki virtual muzeylar insoniyat merosini yangicha shaklda taqdim etmoqda. Shu tariqa, yangi tarix — bu inson va mashinaning hamkorlikda yaratgan tafakkur mahsulidir. SI insoniyatning dunyoni idrok etish shaklini o‘zgartirdi. Avvallari axborot manbalari cheklangan, haqiqat yagona va nazorat ostida bo‘lgan. Endilikda esa har bir foydalanuvchi kontent yaratuvchi, tahlilchi va tarqatuvchi sifatida qatnashmoqda. Bu holat “demokratik media” ni shakllantirdi, biroq shu bilan birga, axborotning ishonchliligi va haqiqat mezonlari ham zaiflashdi. Sun’iy intellekt inson tafakkuriga yangi ko‘nikmalarni singdiradi — tezkor fikrlash, algoritmik mantiq, tahliliy yondashuv va kreativ integratsiya. Ammo shu bilan birga, insoniyat sun’iy tafakkurga qaramlik, axborot manipulyatsiyasi va axloqiy mas’uliyatning kamayishi kabi muammolar bilan ham yuzlashmoqda. Sun’iy intellekt media maydonida katta imkoniyatlar bilan bir qatorda jiddiy xavflarni ham yuzaga keltiradi: Soxta axborot (deepfake): tasvir, ovoz va videoni soxtalashtirish orqali haqiqatni manipulyatsiya qilish. Ma’lumotlar maxfiyligi: foydalanuvchi shaxsiy ma’lumotlarining tahlil va saqlanish xavfi. Axloqiy nazoratning yo‘qolishi: inson hissiyati va empatiyani mashina almashtirayotgani. Media manipulyatsiya: sun’iy algoritmlar orqali jamoatchilik fikrini boshqarish. Shu sababli, SI vositalarini axloqiy, huquqiy va pedagogik me’yorlar bilan cheklash zarur. Axborot makonida inson qadri va fikriy mustaqilligi saqlanib qolishi lozim. Texnologiya qanday rivojlanmasin, uning markazida inson turadi. Insonning asosiy ustunligi — ijodiy tafakkur, hissiyot va ma’naviyatdir. Sun’iy intellekt tahlil qiladi, lekin his qilmaydi; u yaratadi, lekin qadrlamaydi. Shu bois media makonida SI bilan hamkorlik qiluvchi insonlar uchun eng muhim vazifa — sun’iy tafakkurdan ustun bo‘lgan insoniylikni saqlashdir. Yangi tarix va yangi dunyoqarash — bu insonning texnologiya bilan uyg‘un yashashini, lekin unga tobe bo‘lmasligini anglatadi. Media makon — bu ijtimoiy ong, madaniyat va tafakkur shakllanadigan axborot muhitidir. U matbuot, radio, televideniye, internet va ijtimoiy tarmoqlarni o‘z ichiga oladi. An’anaviy medianing o‘rnini bugun raqamli media egalladi. Media makoni jamiyatda axborot oqimlarini boshqarish, jamoatchilik fikrini shakllantirish va ma’naviy qadriyatlarni uzatish vazifasini bajaradi. Shuning uchun ham u nafaqat texnologik tizim, balki ijtimoiy ongni boshqaruvchi kuch sifatida qaraladi. 14 Raqamli media davrida inson o‘zi axborot manbaiga aylanib bormoqda. Har bir foydalanuvchi kontent yaratuvchi, tahlilchi va auditoriya sifatida faol ishtirok etadi. Bu jarayon yangi ijtimoiy hodisani – “raqamli inson” ni yaratdi. Sun’iy intellekt media sohasiga dastlab 2000-yillarning boshlarida kirib keldi. Dastlab u avtomatlashtirilgan tahrir, ma’lumotlarni filtrlash va kontent tavsiyalarini shakllantirishda qo‘llanilgan bo‘lsa, bugun u: matn, maqola, yangilik va tahlil yozadi; surat, video, ovoz yaratadi; ijtimoiy tarmoqlarda kontentni boshqaradi; auditoriya xatti-harakatini tahlil qiladi. Masalan, Reuters, Bloomberg, BBC kabi yirik agentliklar sun’iy intellekt yordamida yangiliklarni avtomatik yozmoqda. Bu jarayon inson mehnatini yengillashtiradi, lekin axborotning ishonchliligi va mualliflik mas’uliyatini susaytiradi. Tarix davomida har bir texnologik yangilik insoniyat tafakkurida burilish yasagan. Agar bosma mashina axborotni ommaviylashtirgan bo‘lsa, internet global integratsiyani ta’minladi. Endilikda esa sun’iy intellekt yangi tarixni yaratmoqda. SI yordamida inson faqat axborot iste’molchisi emas, balki o‘z “raqamli izini” qoldiruvchi ijodkor sifatida tarixga kiradi. Har bir foydalanuvchining onlayn faoliyati, yozgan fikrlari, yaratgan kontenti – kelajak tarixining manbalaridir. Shuningdek, sun’iy intellekt o‘tmishdagi tarixiy manbalarni qayta tiklash, arxivlarni raqamlashtirish, tasvir va yozuvlarni restavratsiya qilishda ham faol qo‘llanilmoqda. Shu jihatdan, u tarixni saqlovchi va qayta yaratuvchi texnologiyaga aylandi. Sun’iy intellekt insonning dunyoni idrok etish shaklini o‘zgartirdi. Endi inson faqat faktlarga emas, algoritmik tahlil natijalariga asoslanadi.Yangi dunyoqarash — bu raqamli tafakkur, ya’ni axborotni tez tahlil qilish, ko‘p manbalarni solishtirish va natijani sun’iy intellekt bilan birgalikda shakllantirishdir. Biroq bu jarayon bilan birga xavf ham paydo bo‘lmoqda: inson tafakkuri avtomatik fikrlashga o‘rganib, mustaqil tahlil qobiliyatini yo‘qotish ehtimoli bor. Shu sababli, sun’iy intellektni to‘g‘ri boshqarish va undan ongli foydalanish muhim ahamiyatga ega. Media makonida SI bilan bog‘liq asosiy muammolar quyidagilardan iborat: 1. Soxta axborot (deepfake) – video, rasm va ovozlarni soxtalashtirish orqali jamoatchilikni chalg‘itish. 2. Mualliflik huquqi – sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan kontentning kimga tegishli ekani noaniqligi. 3. Ma’lumotlar maxfiyligi – foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari tahlil qilinishi va saqlanishi bilan bog‘liq xavflar. 4. Axloqiy mas’uliyat – mashina ijodining insoniy qadriyatlar bilan to‘qnashuvi. Bu muammolarni hal etish uchun xalqaro media etikasi me’yorlarini ishlab chiqish, texnologik nazorat va insoniy qadriyatlarni saqlash zarur. Texnologiyalar qanday rivojlanmasin, uning markazida inson turadi. Sun’iy intellekt ijod qila oladi, lekin his qilmaydi; u ma’lumotni qayta ishlaydi, lekin uni qadrlamaydi. Shu bois insonning vazifasi — texnologiyani boshqarish, undan ijodiy va ma’naviy maqsadlarda foydalanishdir. Yangi tarixni yozayotgan inson uchun eng muhim narsa – insoniylikni saqlab qolish, axloqiy mas’uliyatni yo‘qotmaslik va fikriy mustaqillikni rivojlantirishdir. 15 Sun’iy intellekt media makonida insoniyat uchun yangi davrni boshlab berdi. U tarixni qayta yozmoqda, tafakkur va dunyoqarashni o‘zgartirmoqda. Biroq bu jarayon insonni emas, texnologiyani markazga qo‘ysa, axborotning ma’naviy qiymati yo‘qoladi. Demak, yangi tarix — bu inson va sun’iy intellekt o‘rtasidagi hamkorlik tarixidir. Yangi dunyoqarash esa — texnologiyani insonparvarlik ruhida boshqarish va undan jamiyat taraqqiyoti yo‘lida foydalanishdir. Inson o‘z tafakkurini mashinaga emas, ma’naviyatga tayantirgan holda, texnologiyani vosita sifatida qo‘llasa, sun’iy intellekt haqiqiy taraqqiyot quroliga aylanadi. 80 yillarda dasturchilarning harakatlari axborotlarni taqdim etish va qidirish usullarini ishlab chiqishga jalb qilingan. Axborotlarni taqdim etish usullari - bu muammolar va vazifalarni uni yechish mumkin bo'lishi uchun shakillantirish usullaridir. Qidirish usullari esa - bu judayam katta hajmda xotira va vaqt talab qilmaslik uchun yechimni borishini boshqarishning ajoyib usulidir. 80 yillarning ohirida sun'iy intellekt bo'yicha mutaxassislar vazifalarni yechishda dasturlarning samaradorligi ko'proq ular egalik qiladigan bilimlarga bog'liqligini tushunib yetadilar. 90 yillarni boshlarida butunlay yangi kontseptsiya qabul qilingan. Uni mohiyati shundan iboratki, dasturni intelektli qilish uchun uni ba'zi bir predmetli sohadagi yo'lgina yuqori sifatli maxsus bilimlar bilan ta'minlash kerak. Shunday qilib, ishlab chiqilayotgan sun'iy intellekt tizimlari bilimlarning yaxshi rivojlangan bazasiga ega bo'lishi kerak. Hozirgi vaqtda bu kontseptsiya ekspert tizimlarini loyihalashtirishda to'liqroq rivojlangan BIMT Birlashgan Millatlar Tashkilotining ixtisoslashgan muassasasi bo'l ib, a'zo davlatlar uchun intellektual mulk, sun'iy intellekt, siyosat, axborot va hamkorlik xizmatlari bo'yicha global forum hisoblanadi. Barcha mamlakatlarning iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishi uchun ixtirolar va ijodkorlikni targ'ib qilish vakolatining bir qismi sifatida, a'zo davlatlar BIMTdan intellektual mulk va sun'iy intellekt siyosatini muhokama qilish uchun forum o'tkazishni so'rashdi. "BIMTning 2019-yildagi texnologiya tendensiyalari - Sun'iy intellekt" yig'ilishida nazariyadan amaliy qo'llanishga o'tayotgan sun'iy intellekt bilan bog'liq ixtirolar namoyish etildi. Sun'iy intellekt sohasidagi o'zgarishlarni tezlashtirishga yordam bergan bir qator omillar mavjudligi aytib o'tildi. Uchrashuvda BIMT Bosh deirektori Frensis Garri "Sun'iy inte llekt hayot tarzimiz va ishimizni o'zgartirish orqali dunyoga chuqur ta'sir ko'rsatadigan yangi raqamli chegaradir" deya ta'kidlab, BIMT muvozanatli va samarali xalqaro intellektual mulk tizimini rivojlantirishga rahbarlik qilishini va barchaning manfaati uchun innovatsiyalar va ijodkorlikni qo'llab-quvvatlashini e'lon qildi. Hozirgi kunga kelib ba'zi davlatrada robot hamshiralar, o'zi yurar avtomabillar, turli xil xizmatlarga mo'ljallangan dronlar xizmatidan foydalanish yo'lga qo'yilgan. Olimlar imkon qadar ularni inson qiyofasiga o'xshatishga harkat qilishnoqda. Ko'rib turganingizdek sun'iy intellektni hayotimizdagi o'rni kundan kunga ortib bormoqda. Sun'iy intellekt foydami yoki zarar? Kabi savollarga turli xil javoblar berishmoqda. Menimcha bu bahs-munozaralar hali uzoq davom etadi. So'nggi yillarda yurtimizda sun'iy intellekt texnologiyalarini joriy etish, ularni keng qo'llash, raqamli ma'lumotlardan foydalanishni kengaytirish, sohani jahon talablari darajasida rivojlantirishga qaratilgan ko'plab islohotlar amalga oshirildi. Mazkur sohani rivojlantirishga qaratilgan harakatlar jadallashmoqda. Jumladan, faoliyati kengayib borayotgan "IT park"lar, "Bir million dasturchi", "Yoshlar texnoparklari" mazkur sohaning barqaror rivojiga juda katta umid 16 uyg'otadi. AQSh, Germaniya, Yaponiya, Fransiya, Koreya, Kanada kabi 30 dan ortiq davlatlarda sun'iy intellektni rivojlantirish strategiyalari qabul qilingan. Robotlarni yaratishda insoniyatga xavf tug'dirmaslik yo'llarini o'ylab qo'yish ham zarar emas. Ushbu soha Homosapiensning aql-zakovati shu qadar aniq tasvirlanishi mumkinki, uni hatto aqlli mavjudotlarning asosiy xususiyati boʻlgan mashina tomonidan modellashtirish mumkin degan taxminga asoslanadi. Falsafa boʻlimida Dartmut taklifiga qarang. Bu esa aqlning tabiati va sunʼiy mavjudotlarni yaratish axloqi haqidagi falsafiy savollarni, qadim zamonlardan beri afsona, fantastika va falsafada oʻrganilgan savollarni keltirib chiqaradi. Sunʼiy intellektga optimizm bilan qaraladi. Optimizm dastlabki sunʼiy intellekt tadqiqotchilarining bashoratlarida mavjud edi (qarang: SI tarixidagi optimizm, shuningdek, Rey Kurzveyl kabi zamonaviy transhumanistlarning fikrlashlarida). Ammo inqirozlarni ham boshdan kechirdi. Inqirozlarni 1966-yilda ALPAC eʼlonida, 1970-yilda perseptronlarning yetishmasligi, 1973-yilda Lighthill eʼlonida va 1987-yilda lisp mashinalari bozorining rivojlanishida koʻrish mumkin. Hozirgi vaqtda sunʼiy intellekt texnologiya sanoatining muhim qismiga aylandi va kompyuter fanidagi koʻplab eng qiyin muammolarga yechim taklif qiladi. Sunʼiy intellekt tadqiqotlari yuqori texnologiyali va ixtisoslashgan soha boʻlib, u koʻpincha bir-biri bilan aloqa qila olmaydigan kichik sohalarga „chuqur“ boʻlinadi. Ixtisoslashgan muammolarni hal qilish, ixtisoslashgan muassasalar, individual tadqiqotchilar ishi va juda turli xil vositalardan foydalanish va sunʼiy intellektni qanday amalga oshirish kerakligi haqidagi uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan fikr farqlari atrofida kichik sohalar paydo boʻldi. SIning zamirida fikrlash, bilish, rejalashtirish, oʻrganish, muloqot qilish, his qilish, obyektlarni boshqarish va harakatlantirish qobiliyati kabi koʻnikmalar toʻplami mavjud. Umumiy razvedka (yoki „kuchli SI“) sanoatning uzoq muddatli maqsadlaridan biridir. Xulosa Media makonda sun’iy intellektning paydo bo‘lishi insoniyat sivilizatsiyasi uchun yangi bosqichni boshlab berdi. U yangi tarixni yaratmoqda, yangi tafakkur va dunyoqarashni shakllantirmoqda. Ammo bu jarayonni to‘g‘ri boshqarish uchun inson o‘z tafakkuri, axloqi va tanqidiy fikrlash qobiliyatini yanada rivojlantirishi kerak. Sun’iy intellekt insonning raqibi emas, balki yangi aql hamkoridir. U bilan uyg‘unlikda yashash – XXI asrning asosiy ma’naviy va intellektual sinovidir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Castells, M. The Rise of the Network Society. Oxford: Blackwell, 2000. 2. Floridi, L. The Ethics of Information. Oxford University Press, 2013. 3. Harari, Y. N. Homo Deus: A Brief History of Tomorrow. Harper, 2017. 4. Brynjolfsson, E. & McAfee, A. The Second Machine Age. MIT Press, 2014. 5. Karimov, I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent, 2008. 6. “Sun’iy intellekt va media etikasi”, O‘zbekiston Milliy axborot agentligi, 2024.