IRODAVIY XATTI- HARAKAT NAZARIYASI

17 IRODAVIY XATTIHARAKAT NAZARIYASI Jiyanbaeva Shahnoza Inayat qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlangʻich taʼlim fakulteti Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 1 boshqich talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17878645 Annotatsiya Ushbu maqolada iroda tushunchasining psixologik mohiyati, irodaviy xatti-harakatlarning asosiy belgilari hamda irodaviy jarayonlarni tushuntiruvchi nazariy yondashuvlar yoritiladi. Bundan tashqari, irodaning inson hayotidagi ahamiyati, irodali bo‘lishning sirlari va uning foydasi haqida aytib o‘tiladi. Kalit so‘zlar: Iroda, maqsad, qiyinchilik, psixologiya, ong, shaxs, faoliyat, qobiliyat, tushuncha, xususiyat, tafakkur Iroda — insonning fikrlash jarayoni asosida qaror qabul qilish va qabul qilingan qarorga muvofiq oʻz fikrlari va harakatlarini boshqarish qobiliyati. Qaror qabul qilishning faol jarayoni sifatida iroda inson psixik hayotining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Iroda insonning maqsadga yo‘naltirilgan ongli xatti-harakatlarini boshqarish qobiliyatidir. Bu insonning fikrlash jarayonidan kelib chiqib qaror qabul qilish va o‘z harakatlarini shu qarorga mos ravishda boshqarish demakdir. Iroda passiv javobdan farqli o‘laroq, insonning faol va maqasadga yo‘naltirilgan harakati. Psixologiya fanida iroda nafaqat shaxsning xususiyati, balki murakkab psixik jarayon sifatid ham o‘raniladi. Iroda nafaqat ichki kuch, balki ongli boshqaruv mexanizmlarining majmui bo‘lib, insonning jamiyatdagi samarali faoliyati uchun asosiy omillardan biridir. Iroda kishining o‘z xati - harakatlarini ongli ravishda boshqarishi, bir qator intilish va istaklarni tiyib turishni taqazo etadi. Irodaviy harakat shundan iboratki, bunda odam o‘z o‘zini idora qila oladi, o‘zini o‘zi qo‘lga oladi, o‘z his tuyg‘ularini nazorat qilib qolgan paytlarda ularni bosa oladi. Irodaning namoyon bo‘lishi ish - harakatlarda ongning ishtirok qilishi bilan bog‘liq bo‘lgan shaxs faoliyatidir. Ko‘pincha irodaviy faoliyat odamning hayot yo‘lini aniqlaydigan, uning ijtimoiy qiyofasini ko‘rsatadigan qarorlarga kelish bilan bog‘liq bo‘ladi. Bunda burch hissi, vatan va xalq oldidagi burchni aniq anglash namoyon bo‘ladi. Bularga misol qilib, vatan urushi davridagi kishilarning qahramonliklarini ko‘rsatish mumkin. Ijtimoiy tarixiy sahifalarimizda, yaqin o‘tmishimizda va istiqlol davrida ko‘plab vatandoshlarimiz irodaviy xatti - harakatlarning namunaviy ko‘rinishlarini namoyon qilganlar, bular rasmiy manbalarda va badiiy adabiyotlarda keng ko‘lamda yoritilgan. Masalan, buyuk sarkarda Amir Temurning “Kuch adolatdadir” degan hikmati, Alisher Navoiyning “ Zanjirband sher -yengilmasder” xitobi, Cho‘lponning “ Xalq dengizdir , xalq to‘lqindir, xalq kuchdir” chaqirig‘i misol bo‘la oladi. Iroda tushunchasi falsafada tugʻilgan, bu yerda Iroda ongning oʻz taqdirini oʻzi belgilash qobiliyati, shu jumladan axloqiy va oʻziga xos sabablarni keltirib chiqarish qobiliyati sifatida belgilanadi. Psixologiya va nevrologiyaga oʻtib, irodaning taʼrifi axloqiy jihatni yoʻqotdi va faqat aqliy funktsiya sifatida talqin etila boshlandi. Irodani yuqori aqliy funktsiyalarga anʼanaviy ravishda bogʻlash, uni hayvon emas, balki insonning mulki sifatida taqdim etish haqida gapiradi, garchi baʼzi hayvonlarni oʻrganish bu tushunchani shubha ostiga qoʻyadi. 18 Eng umumiy maʼnoda, Iroda psixologiyada insonning ongli ravishda oʻzini oʻzi boshqarish qobiliyati sifatida qaraladi. Iroda harakatni amalga oshirish uchun ham, undan voz kechish uchun ham zarurdir. Irodaning asosiy elementi ongli ravishda qaror qabul qilishdir. Iroda ekzistensial psixologiyada erkinlik tushunchasiga yaqin, chunki bunday ongli qaror qabul qilgan kishi bir lahzalik vaziyatdan chiqib ketishi yoki oʻziga, qadriyatlariga boʻlgan munosabatiga murojaat qilishi yoki tasavvur, mantiqqa murojaat qilishi va taxmin qilingan harakatning oqibatlarini modellashtirishi kerak. S. L. Rubinshteyn irodani falsafiy va psixologik maʼnoda tasvirlaydi:"ongli maqsad va unga turtki sifatida munosabat bilan tartibga solinadigan harakatlar irodaviy harakatlardir". Bunday taʼrif Iroda tushunchasini istak tushunchasidan, motivatsiya tushunchasidan aniq ajratishga imkon beradi. Ushbu taʼrifda maqsadga munosabat, uni anglash shaklida bir lahzali vaziyatdan uzilish mavjud. Maqsad va maqsadning nisbati ham muhimdir. Maqsad va motiv hech boʻlmaganda subyektning ongida bir – biriga toʻgʻri keladigan boʻlsa, subyekt oʻz faoliyatini toʻliq boshqaradi, u oʻz-oʻzidan paydo boʻlmaydi-faoliyatda iroda mavjud. Baʼzi psixologlar Iroda tushunchasini aqliy funktsiya sifatida insonning maqsadga erishishga intilish qobiliyati bilan aralashtiradilar, natijada quyidagi taʼriflarni topish mumkin: „Iroda – bu maqsadga erishishda qiyinchiliklarni engib oʻtishni taʼminlaydigan oʻz faoliyati va xulq-atvori subyekti tomonidan ongli ravishda tartibga solish. Sotsiologiyada Iroda tushunchasi ham mavjud. Masalan, sotsiolog F. N. Ilyasov irodani „subyektning ierarxik qadriyatlar tizimini yaratish va past darajadagi qadriyatlarni eʼtiborsiz qoldirib, yuqori darajadagi qadriyatlarga erishish uchun harakat qilish qobiliyati“deb taʼriflaydi. Ixtiyoriy harakatlar oddiy va murakkab boʻlinadi. Oddiylarga odam ikkilanmasdan moʻljallangan maqsadga boradigan joylar kiradi. Murakkab harakatda, bu harakatni murakkablashtiradigan juda murakkab jarayon turtki va harakatning oʻzi oʻrtasida birlashadi. Murakkab ixtiyoriy harakatda olimlar toʻrt bosqichni ajratib koʻrsatishadi: 1. Motivatsiyaning paydo boʻlishi va maqsadni dastlabki belgilash. 2. Motivlarning muhokamasi va kurashi. 3. Qarorlar qabul qilish. 4. Yechimning bajarilishi. Ixtiyoriy harakat oqimining oʻziga xos xususiyati shundaki, uni amalga oshirish shakli har qanday bosqichdagi ixtiyoriy harakatlardir. Ixtiyoriy harakatning bajarilishi neyro-ruhiy stress hissi bilan bogʻliq. Irodaviy xatti-harakat nazariyasi -insonning qaror qabul qilish, maqadga erishish va o‘z harakatlarini boshqarish jarayonlarini o‘rganadigan psixologiya va falsafa sohasidagi nazariyadir. Masalan, o‘qish paytida chalg'ituvchilar bo‘lganinga qaramasdan, maqadga erishish uchun o‘qishni davom ettirish -bu iroda bilan amalga oshiriladigan jarayon. Yomon odatlardan vos kechish istagiiroda namunasidir, chunki bu uchun o‘z harakatlarni inson boshqarishi kerak. Xulosa: Irodainson faoliyatining markaziy pixologik mexanizmidir. U shaxsning maqsadga intilishi, qiyinchiliklarini yengib o‘tishi, o‘z xulq-atvorini boshqarish va hayotda muvaffaqiyatga erishishida muhim ahamiyatga ega. Irodaviy xatti-harakatlar nazariyalari esa bu jarayonning ichki psixologik mexanizmlarini yoritib, inson faoliyatini chuqurroq tushunishga yordam beradi .Agar iroda munazam ravishda mustahkamlanib borilsa, haxs o‘z hayotini ongli ravishda boshqara oladigan, maqsadlariga yetadigan va jamiyatda faol o‘rin egallaydigan inson sifatida shaklanadi. 19 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Norbekov, R. (2016). Psixologiya asoslari. Toshkent: Sharq. 2. Zeynupov, O. (2018). Iroda va shaxs rivoji. Toshkent: Fan va texnologiya. 3. Turgunov, M. (2015). Inson psixologiyasi. Toshkent: Fan. 4. Vygotskiy, L.S (1984). Psixologiya rivojlanishi nazariyasi. Moskva: Pedagogika. 5. Leontiev, A.N. (1978). Faoliyat psixologiyasi. Moskva: Nauka.