OʻSMIRLIK DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI VA DEVIANT XULQ-ATVOR

20 OʻSMIRLIK DAVRIDA PSIXIK RIVOJLANISH XUSUSIYATLARI VA DEVIANT XULQ-ATVOR Mirzamaxmudova Shodiya Mirzarahim qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Tabiiy fanlar fakulteti Kimyo yoʻnalishi talabasi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17878693 Annotatsiya Ushbu maqola oʻsmirlik davrida psixik rivojlanishning asosiy jihatlarini aniqlaydi: kognitiv, emotsional, ijtimoiy va identifikatsion oʻzgarishlar. Shuningdek, deviant xulq-atvor tushunchasi, uning turlari va yuzaga kelish omillari (individual, oilaviy, maktab/taʼlim, tengdoshlar, ijtimoiy– iqtisodiy sharoitlar va biologik omillar) batafsil tahlil qilinadi. Kalit soʻzlar: oʻsmirlik, psixik rivojlanish, identifikatsiya, deviant xulq-atvor, profilaktika, aralashuv. Kirish O‘smirlik davri inson rivojlanishidagi eng murakkab va intensiv o‘zgarishlar bosqichidir. Ushbu davr 11–12 yoshdan 16–17 yoshgacha bo‘lgan nefrologik, fiziologik va psixologik o‘zgarishlar bilan belgilanadi. O‘smirlikning o‘ziga xos jihati shundaki, unda biologik yetilish, psixik barqarorlikning qayta shakllanishi, identitetni izlash va mustaqillik uchun kuchli ehtiyoj bir vaqtning o‘zida kechadi. Psixologik tadqiqotlar (Erikson, Piaget, Vygotskiy) ko‘rsatishicha, o‘smirlik identitetning shakllanishi, abstrakt fikrlashning paydo bo‘lishi va ijtimoiy faollikning kuchayishi bilan tavsiflanadi. Mazkur davrdagi psixik o‘zgarishlar o‘smirning xulq-atvori, ijtimoiy munosabatlari va qaror qabul qilish jarayonlariga bevosita ta’sir qiladi. Shuning uchun ham o‘smirlik deviant xulqatvorning (normalarga zid, zararli xatti-harakatlarning) shakllanishi uchun eng zaif va riskli bosqichlardan biri hisoblanadi. Deviant xulqning oldini olish yoki kamaytirish uchun avvalo o‘smir psixologiyasining ichki mexanizmlarini chuqur tushunish zarur. Ushbu maqolaning maqsadi — o‘smirlik psixik rivojlanishining nazariy asoslarini yoritish, rivojlanishdagi murakkab omillarni tahlil qilish hamda deviant xulqning psixologik, ijtimoiy va biologik omillar bilan bog‘liqligini izohlashdir. Jean Piaget nazariyasiga ko‘ra, o‘smirlik formal operatsiyalar bosqichiga to‘g‘ri keladi. Bu davrda: • abstrakt fikrlash; • gipoteza qo‘yish va nazariy mulohaza yuritish; • metakognitiv tahlil (o‘z fikrini baholash); • kelajak haqida rejalashtirish qobiliyati shakllanadi. Biroq amaliy tajriba yetarli bo‘lmagani sababli fikrlar barqaror emas, qarorlar esa tez o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin. Aynan shu omil ko‘plab xulqiy xavflarga olib keladi (impulsivlik, aqliy tahlil yetishmasligi). O‘smirlikda gormonal o‘zgarishlar kuchli emotsional tebranishlarga sabab bo‘ladi. Eriksonning psixososial nazariyasi o‘smirlikni "identitetga erishish yoki rol chalkashligi" bosqichi sifatida izohlaydi. Bu davrda: • mustaqillik hissi kuchayadi, 21 • kattalarning nazoratiga qarshi turish istagi paydo bo‘ladi, • kayfiyatning o‘zgaruvchanligi oshadi, • o‘zini boshqalarga taqqoslash kuchayadi. Emotsiyalarni boshqarishdagi nochorlik ko‘pincha agressiya, qarama-qarshilik va konfliktlarga sabab bo‘ladi. Vygotskiy fikricha, o‘smir shaxsining shakllanishida ijtimoiy muhit hal qiluvchi o‘rin tutadi. O‘smir uchun muhim ijtimoiy guruhlar: • tengdoshlar, • sinfdoshlar, • internet va media jamoalari, • submadaniy guruhlar (rap, gaming, ulicha guruhlari). Tengdoshlarning bahosi o‘smirning o‘ziga bahosidan ustun turishi ehtimoli yuqori. Bu esa riskli xulqning (chekish, maktabdan qochish, agressiya) guruh ta’siri orqali shakllanishiga zamin yaratadi. Ilmiy tadqiqotlar ko‘rsatadiki: • Prefrontal korteks (nazorat, reja, tahlil markazi) 22–25 yoshgacha to‘liq shakllanmaydi. • Limbik tizim (emosiya va zavq markazi) esa juda erta faollashadi. Shu sababli: “Tez istak – sekin nazorat” mexanizmi deviant xulqqa moyillikni kuchaytiradi. Deviant xulq — jamiyat normalariga, qabul qilingan axloqiy, huquqiy va madaniy qoidalarga zid bo‘lgan xatti-harakatlar majmui. U quyidagi shakllarni o‘z ichiga oladi: • agressiv xulq; • jinoyatga moyillik; • maktabdan muntazam qochish; • giyohvandlik, alkogol; • vandalizm; • erta jinsiy risklar; • internet qaramligi va kiberagressiya. Shaxsiy (psixologik) omillar • impulsivlik; • past o‘zini nazorat qilish; • past empatiya darajasi; • identitet krizisi; • o‘ziga bahoning juda past yoki haddan balandligi. Oilaviy omillar • ota-ona nazorati yetishmasligi; • zo‘ravonlik, qo‘pollik; • tarbiyaviy barqarorlikning yo‘qligi; • oilaviy konfliktlar; • iqtisodiy qiyinchiliklar. Oilaviy salbiy muhit o‘smirning shaxsiy xavfsizlik tizimini zaiflashtiradi. Tengdoshlar ta’siri 22 Tengdosh guruhiga moslashish ehtiyoji deviantlikning eng kuchli prognozlovchilaridan biri hisoblanadi. Guruh bilan identifikatsiya xulqga bevosita ta’sir qiladi. Maktab muhiti • o‘qituvchilarning e’tiborsizligi, • o‘quvdagi muvaffaqiyatsizlik, • ijtimoiy rad etilish, • mobbing kabi omillar o‘smirni salbiy guruhlar ta’siriga yaqinlashtiradi. Media va internet omillari Raqamli makonda agressiya, pornografiya, zo‘ravonlik, ekstremistik guruhlar, TikTok/Instagramdagi zararli challenge-lar deviant xulqqa turtki bo‘lishi mumkin. Sotsiologik nazariya (Durkheim, Merton) Jamiyatdagi tengsizliklar, ijtimoiy anomiya deviantlikning asosiy manbai sifatida ko‘riladi. Psixodinamik nazariya (Freyd) Ichki konfliktlar (Id–Ego–Superego) muvozanatining buzilishi deviant xulqqa olib keladi. Ijtimoiy o‘rganish nazariyasi (Bandura) O‘smir xulqi modellashtirilgan, kuzatilgan va mukofotlangan taqlid mahsulidir. Biologik nazariyalar Genetik omil + neyropsixik yetilishning kechikishi deviantlikka moyillikni oshiradi. O‘smirlik xususiyatlari deviant xulq uchun “psixologik sharoit” yaratadi. Asosiy bog‘lanishlar: • impulsivlik + nazoratning sustligi → riskli xulq; • identitet krizisi → salbiy guruhga qo‘shilish; • emotsional labillik → agressiya; • eʼtibor va e’tirofga ehtiyoj → ko‘zga tashlanish uchun zararli xatti-harakatlar; • ota-ona bilan konflikt → norozilik orqali deviantlik. Deviant xulq o‘smirlikning tabiiy rivojlanish jarayoni bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ko‘p omilli (multifaktorial) jarayondir. XULOSA O‘smirlik davri — psixologik, biologik va ijtimoiy jihatdan murakkab transformatsiyalar davri bo‘lib, ushbu o‘zgarishlar o‘smirning shaxsiy rivojlanishida hal qiluvchi o‘ringa ega. Mazkur davrdagi psixik rivojlanishning asosiy xususiyatlari (abstrakt fikrlashning shakllanishi, emotsional beqarorlik, identitet izlanishi, tengdoshlarning kuchli ta’siri) o‘smirni deviant xulqqa nisbatan sezgir qiladi. Deviant xulq-atvorning shakllanishi ko‘p omilli bo‘lib, shaxsiy psixologik omillar, oilaviy muhit, maktab sharoiti, tengdoshlar guruhi va ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlar birgalikda ta’sir qiladi. Shu sababli deviant xulqning oldini olish va unga aralashuv ham integrativ bo‘lishi kerak: oilaviy qo‘llab-quvvatlash, maktab psixologik xizmatlari, jamiyat darajasidagi profilaktik dasturlar va individual psixokorreksiya choralarini o‘z ichiga olishi zarur. Yakunida aytish mumkinki, o‘smirlik davridagi psixik rivojlanish qonuniyatlarini chuqur tushunish — deviant xulqning sabablari va mexanizmlarini aniqlashga, oldini olishga hamda samarali pedagogik-psixologik yordam ko‘rsatishga imkon beradi. 23 Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. Norton. 2. Piaget, J. (1972). The psychology of the child. Basic Books. 3. Bandura, A. (1977). Social Learning Theory. Prentice Hall.