TA'LIM JARAYONIDA DIQQAT VA XOTIRANING ROLI

24 TA’LIM JARAYONIDA DIQQAT VA XOTIRANING ROLI Mixriddinova Yorqinoy Sabriddin qizi Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti Maktabgacha va Boshlang’ich ta’lim fakulteti Boshlang’ich Ta’lim yo’nalishi talabasi [email protected] Ilmiy rahbar: Tojiboyev M.N https://doi.org/10.5281/zenodo.17878734 Annotatsiya Ushbu tezisda ta’lim jarayonida diqqat va xotiraning psixologik asoslari, ularning bilimlarni o‘zlashtirishga ta’siri hamda o‘quv faoliyatining samaradorligini oshirishdagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, diqqatni barqarorlashtirish va xotirani mustahkamlash usullari haqidagi ilmiy yondashuvlar ham tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: diqqat, xotira, psixologiya, o‘quv jarayoni, eslab qolish, ta’lim samaradorligi, kognitiv jarayonlar. Kirish. Ta’lim psixologiyasida diqqat va xotira o‘quv materialining puxta o‘zlashtirilishini ta’minlaydigan asosiy kognitiv jarayonlar sifatida qaraladi. Shoumarov (2019) ta’kidlaganidek, o‘quvchining diqqatni to‘g‘ri boshqarishi mavzuni qabul qilishning birlamchi sharti hisoblanadi. Bo‘ronovaning (2020) tadqiqotlariga ko‘ra esa xotira olingan bilimlarni uzoq muddatli saqlash va qayta tiklashda muhim rol o‘ynaydi. Shunday ekan, ta’lim samaradorligi ko‘p jihatdan aynan shu ikki jarayonning to‘g‘ri shakllanishiga bog‘liq. Diqqat — bu ongning muayyan ob’ektga qaratilishi va shu jarayon davomida ma’lumotlarni qayta ishlash imkonini beruvchi psixik faoliyatdir. Shoumarov (2019) diqqatni uch asosiy turga ajratadi: ixtiyoriy,ixtiyorsiz,ixtiyoriydan keyingi diqqat. Ta’lim jarayonida ayniqsa ixtiyoriy va ixtiyoriydan keyingi diqqat muhimdir. O‘qituvchining darsni qiziqarli, aniq va izchil tashkil qilishi o‘quvchilarning diqqat barqarorligini oshiradi. Karimova (2021) o‘z tadqiqotlarida vizual materiallar va interaktiv metodlar diqqatning faollashishida muhim o‘rin tutishini qayd etgan. Diqqatning shakllanishi inson miya faoliyatiga bevosita bog‘liq bo‘lib, u bosh miya po‘stlog‘idagi qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining muvozanati natijasida yuzaga keladi. Miya analizatorlari, ayniqsa ko‘rish va eshitish tizimlari faol ishlaganda diqqat kuchayadi, aksincha, charchoq, uyqusizlik yoki hissiy zo‘riqish diqqatning barqarorligiga salbiy ta’sir qiladi. Ta’lim jarayonida o‘qituvchining ovoz ohangi, sinfdagi yoritilish, o‘quv darsining davomiyligi ham diqqatning fiziologik faoliyatiga ta’sir etadi. Shuning uchun o‘quvchi ongining faollashuvi uchun qulay sharoit yaratish diqqatning samarali ishlashi uchun muhimdir. Xotira — o‘quvchining olgan bilimlarini saqlab qolishi, zarur paytda eslab qayta tiklashi imkonini beruvchi jarayon. Bo‘ronova (2020) xotirani quyidagi bosqichlar asosida izohlaydi: qabul qilish,saqlash,eslab qolish,tiklash. Ta’lim jarayonida ayniqsa uzoq muddatli xotira muhim bo‘lib, u ma’lumotlarni tizimli takrorlash, amaliy mashqlar va assotsiativ o‘rganish orqali faol shakllanadi. Jalolov va To‘raqulova (2018) xotirani mustahkamlash uchun o‘quv materiali mantiqiy bog‘lanishlarda berilishi zarurligini ta’kidlaydi. Xotiraning samaradorligi bir qancha omillar bilan belgilanadi. Avvalo, insonning ruhiy holati muhim: stress, xavotir yoki ortiqcha tashvish xotiraning susayishiga olib keladi. Uyquning yetarli 25 bo‘lishi esa aksincha, eslab qolish jarayonini kuchaytiradi. Motivatsiya ham asosiy omillardan biri hisoblanadi — o‘quvchi mavzuni nechog‘lik tushunishni istasa, eslab qolish jarayoni shunchalik faol kechadi. Shuningdek, to‘g‘ri ovqatlanish, suv ichish rejimi va jismoniy faollik ham xotira samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Ma’lumotlarning tartibli va tushunarli berilishi xotiraning mustahkamlanishiga qo‘shimcha yordam beradi. Diqqat va xotirani rivojlantirish usullari. Ba’zi o‘quvchilarda diqqatning tez chalg‘ishi, topshiriqni oxirigacha bajara olmaslik, dars jarayonida bir joyda o‘tirishga qiynalish kabi belgilar kuzatilishi mumkin. Bular diqqat yetishmovchiligi yoki diqqatning barqaror emasligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarda darslarni qisqa bo‘laklarga ajratish, ko‘proq vizual ko‘rsatmalar berish, o‘quvchini rag‘batlantirib borish hamda amaliy mashqlarni ko‘paytirish samarali bo‘ladi. Ota-onalar bilan muntazam muloqot ham muhim, chunki o‘quvchining uy sharoiti va kundalik tartibi diqqat rivojiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Psixologlar (Karimova, 2021; Shoumarov, 2019) tomonidan quyidagi samarali usullar tavsiya etiladi: 1. Vizual-kognitiv usullar: rasmlar, diagrammalar, grafiklardan foydalanish. 2. Takrorlash va mustahkamlash: qisqa muddatli takrorlashlar, reja asosida eslatmalar. 3. Mantiqiy bog‘liqlik yaratish: mavzuni tushuntirishda real misollar va assotsiatsiyalar qo‘llash. 4. Interaktiv metodlar: savol-javob, muammoli vaziyatlar, kichik guruhlarda ishlash. 5. Emotsional faollikni oshirish: qiziqarli faktlar, hayotiy misollar orqali o‘quvchini jalb qilish. Bu usullar xotiraning faol ishlashini ta’minlaydi va o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi. Xulosa. Ta’lim jarayonida diqqat va xotira o‘quvchining bilimlarni qanchalik puxta o‘zlashtirishi va eslab qolishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchi tomonidan dars materialini qiziqarli, izchil va mantiqan bog‘langan holda taqdim etilishi diqqatni boshqarishga, takrorlash va amaliy mashqlar esa xotirani mustahkamlashga yordam beradi. Shunday qilib, psixologik jarayonlarni chuqur tushunish ta’lim sifatini oshirishning muhim omilidir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘.B. Shoumarov, Pedagogik psixologiya. — Toshkent: TDPU nashriyoti, 2019. 2. N.N. Bo‘ronova, Umumiy psixologiya. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. 3. A. Jalolov, M. To‘raqulova, Psixologiya nazariyasi. — Toshkent, 2018. 4. S.S. Karimova, Kognitiv psixologiya asoslari. — Toshkent, 2021. 5. O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim vazirligi. Pedagogik psixologiya bo‘yicha o‘quv dasturi. — Toshkent, 2022.