SHAXS TUSHUNCHASINING MOHIYATI, UNING SHAKLLANISH BOSQICHLARI

44 SHAXS TUSHUNCHASINING MOHIYATI, UNING SHAKLLANISH BOSQICHLARI To’g’izboyeva Mehribon Sanjar qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang’ich ta’lim fakulteti Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 1-kurs talabasi [email protected] Ozodqulov Olimjon Bahodir o’g’li Ilmiy rahbar:CHDPU Psixologiya kafedrasi o’qituvchisi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17879579 Annotatsiya: Ushbu tezisda shaxs tushunchasining mohiyati, uning shakllanish bosqichlari va ijtimoiylashuv jarayonidagi o‘rni yoritiladi. Shaxsning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar - irsiyat, muhit, tarbiya va faoliyatning o‘zaro bog‘liqligi ilmiy asosda tahlil qilinadi. Insonning shaxs sifatida kamol topishida faoliyatning o‘rni alohida ahamiyatga ega bo‘lib, aynan faoliyat jarayonida shaxs o‘z qobiliyatlarini namoyon etadi, bilim va ko‘nikmalarni egallaydi, ijtimoiy tajriba to‘playdi. Shaxsning jamiyatdagi roli, uning ijtimoiy munosabatlar tizimidagi faolligi, o‘zligini anglash jarayonining psixologik va pedagogik jihatlari keng yoritiladi. Tezis shaxs va faoliyatning birbiriga ta’siri hamda bu bog‘liqlikning inson hayotini to‘laqonli shakllantirishdagi o‘rnini ko‘rsatib beradi. Kalit so‘zlar: Shaxs, faoliyat, irsiyat, muhit, tarbiya, ijtimoiylashuv, kamolot, ong, qobiliyat, temperament, ijtimoiy tajriba, maqsadga yo‘naltirilganlik, motivatsiya, muloqot, o‘zini anglash, jamiyat, rivojlanish bosqichlari. Annotation: This thesis explores the essence of the concept of personality, the stages of its formation, and its role in the process of socialization. It provides a scientific analysis of the interrelation between the factors influencing personality development-heredity, environment, upbringing, and activity. Special emphasis is placed on the role of activity in an individual’s maturation as a personality, as it is through activity that a person manifests their abilities, acquires knowledge and skills, and gains social experience. The thesis also discusses the role of the individual in society, their activity within the system of social relations, and the psychological and pedagogical aspects of self-awareness. It highlights the interaction between personality and activity as well as the significance of this relationship in fully shaping human life. Keywords: Personality, activity, heredity, environment, upbringing, socialization, maturity, consciousness, ability, temperament, social experience, goal-directedness, motivation, communication, self-awareness, society, stages of development. KIRISH: Shaxs - bu nafaqat biologik mavjudot, balki ijtimoiy va ma’naviy qadriyatlarni o‘zlashtirgan, o‘z xatti-harakatlari uchun mas’ul bo‘lgan ongli mavjudotdir. Inson shaxs sifatida shakllanishi jarayonida dunyoqarashi, xarakteri, ichki ehtiyojlari, maqsadlari va qiziqishlari rivojlanadi. Shaxsning shakllanishi uzoq davom etuvchi ijtimoiy-psixologik jarayon bo‘lib, u tug‘ma bo‘lgan imkoniyatlarning to‘g‘ri yo‘naltirilishi natijasida mukammallashadi. Shaxs rivojiga ta’sir etuvchi omillar: Irsiyat insonning genetik xususiyatlarini belgilaydi. Masalan, temperament, tug‘ma qobiliyatlar, fiziologik xususiyatlar irsiyat asosida shakllanadi. Ammo irsiyat yakuniy natijani bermaydi - u imkoniyat yaratadi xolos. 45 Inson qaysi muhitda ulg‘aygan bo‘lsa, o‘sha muhit uning dunyoqarashiga, xulq-atvoriga, fikrlashiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Oila, maktab, jamiyat, do‘stlar davrasi, ommaviy axborot vositalari - bularning barchasi shaxsning ijtimoiy tajribasini shakllantiradi. Tarbiya - shaxsni ma’naviy, axloqiy va intellektual jihatdan shakllantiruvchi asosiy omil. To‘g‘ri tarbiya olgan shaxsda jamiyatga moslashish, odob-axloq, intizom va javobgarlik hislari rivojlanadi. Faoliyat shaxs rivojining asosiy bo‘g‘inidir. Inson qanday faoliyat bilan shug‘ullansa, o‘sha faoliyat uning qobiliyatlarini shakllantiradi va mustahkamlaydi. O‘quv faoliyati bilimni kengaytiradi, mehnat faoliyati tajriba beradi, ijodiy faoliyat esa tafakkurni boyitadi. Faoliyatning psixologik tuzilishi quyidagi tarkibiy qismlardan iborat: Maqsad - nima uchun harakat qilinayotganini belgilaydi. Motiv - faoliyatning ichki harakatlantiruvchi kuchi. Usul va vositalar - maqsadga erishish yo‘llari. Natija - faoliyatning yakuniy samarasi. Insonning faoliyatsiz shaxs bo‘lib shakllanishi mumkin emas. Chunki faoliyat shaxsning qobiliyatlarini ochadi. Bilim, ko‘nikma va malakalar aynan faoliyat jarayonida hosil bo‘ladi. Faoliyat shaxsning xarakterini mustahkamlaydi. Ijtimoiy faoliyat shaxsni jamiyatga yaqinlashtiradi, unga moslashtiradi. Faoliyat shaxsning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi. Shuningdek, shaxsning o‘zi ham faoliyatga ta’sir qiladi. Uning xarakteri, intilishi, fe’l-atvori va maqsadlari faoliyatning yo‘nalishini belgilaydi. XULOSA: Shaxsning shakllanishi murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, u irsiyat, muhit, tarbiya va faoliyatning uyg‘un ta’siri natijasida amalga oshadi. Insonning shaxs bo‘lib kamol topishida faoliyat alohida o‘rin tutadi, chunki aynan faoliyat jarayonida bilimlar mustahkamlanadi, qobiliyatlar rivojlanadi, tajriba to‘planadi va jamiyat uchun zarur bo‘lgan malakalar shakllanadi. Shaxs va faoliyat bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ular insonning hayot mazmuni va jamiyatdagi mavqeini belgilab beradi. Shu sababli har bir insonning rivojlanishi uchun sog‘lom muhit, samarali ta’lim-tarbiya va maqsadli faoliyat zarur omillardir. Ularning birligi shaxsning to‘laqonli kafolatiga olib keladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziev, E. Umumiy psixologiya. - Toshkent: Fan, 2010. 2. Zotova, O.I., Raximov, N. Psixologiya asoslari. - Toshkent: O‘qituvchi, 2015. 3. Hasanboeva, O., Yo‘ldoshev J. Pedagogika. - Toshkent: O‘qituvchi, 2020. 4. Rubinshteyn, S.L. Inson faoliyati psixologiyasi. - Moskva: Pedagogika, 1989. 5. Vygotskiy, L.S. Psixik rivojlanish nazariyasi. - Moskva, 1991. 6. Jalolov, J. Pedagogika va psixologiya asoslari. - Toshkent: Noshir, 2019. 7. Karimova, V. Psixologiya asoslari. - Toshkent: TDPU nashriyoti, 2018.