SEZGI JARAYONINING XUSUSIYATLARI VA UNING TURLARI

52 SEZGI JARAYONINING XUSUSIYATLARI VA UNING TURLARI Yoʻldoshova Shabnam O'ktam qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlangʻich ta'lim fakulteti Boshlangʻich ta'lim yo'nalishi 1-kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o'qituvchisi Ilmiy rahbar:Ozodqulov Olimjon Bahodir oʻgʻli [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17879688 Annotatsiya: Ushbu tezisda sezgi jarayonining psixologik mohiyati, uning fiziologik asoslari va inson bilish faoliyatidagi o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida sezgi xususiyatlari – sezuvchanlik, aniqlik, adaptatsiya va chegaralar kabi omillar ilmiy manbalar asosida yoritiladi. Shuningdek, ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m sezgisi va teri-sezgilari kabi asosiy sezgi turlarining funksional ahamiyati qisqacha izohlanadi. Tezisda sezgi jarayonlarining kundalik hayot, o‘quv faoliyati va idrokning shakllanishidagi o‘rni ilmiy tahlil etiladi. Olingan natijalar sezgi tizimlarining inson psixikasida muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: sezgi, analizator, psixologik jarayon, sezuvchanlik, idrok, adaptatsiya, fiziologik asos. Abstract:This thesis analyzes the psychological essence of the sensory process, its physiological foundations, and its role in human cognitive activity. During the study, sensory characteristics such as sensitivity, accuracy, adaptation, and thresholds are examined based on scientific sources. Additionally, the functional significance of the main types of senses, including vision, hearing, smell, taste, and tactile sensations, is briefly explained. The thesis scientifically analyzes the role of sensory processes in daily life, learning activities, and the formation of perception. The results demonstrate the important role of sensory systems in human psychology. Keywords: sense, analyzer, psychological process, sensitivity, perception, adaptation, physiological basis. KIRISH: Insonning atrof-muhit haqidagi dastlabki axborotlarini qabul qilishi va idrok qilishida sezgi jarayoni muhim rol o‘ynaydi. Sezgi xususiyatlarini o‘rganish psixologiya, pedagogika va nevrologiya sohalarida dolzarb masala hisoblanadi, chunki u inson bilish faoliyati, o‘rganish jarayoni, kundalik faoliyat va sog‘liqni saqlashda bevosita ahamiyatga ega. Zamonaviy tadqiqotlar sezgi tizimlarining murakkab va tizimli ekanligini, ularning psixik faoliyat bilan chambarchas bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Ushbu tezisning maqsadi - sezgi tushunchasining psixologik va fiziologik asoslarini tahlil qilish, uning xususiyatlari va turlarini ilmiy asosda yoritishdir. Sezgi - tashqi muhitdagi qo‘zg‘atuvchilarni retseptorlar orqali qabul qilish va ularni bosh miyaning tegishli markazlariga yetkazish jarayonidir. Psixologik nuqtai nazardan sezgi insonning atrof-muhit haqidagi eng sodda, ammo eng muhim axborotlarini shakllantirib, idrok, xotira va tafakkur kabi murakkab bilish jarayonlari uchun zamin yaratadi. Sezgi jarayonida organizm tashqi ta’sirni nafaqat qabul qiladi, balki uni ma’lum sifatlar asosida bosh miyada qayta ishlaydi. Tashqi ta’sirlarning retseptorlardan markaziy nerv tizimiga o‘tishi natijasida inson rang, hid, tovush, harorat yoki og‘riq kabi sezgi obrazlarini hosil qiladi. Bu jarayon psixologik faoliyatning eng 53 birlamchi va eng sezgir bosqichi bo‘lib, organizmni atrof-muhit bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lab turadi. Har bir sezgi turi analizatorlarning murakkab faoliyati orqali amalga oshadi. Analizator uch qismdan iborat: retseptorlar, nerv yo‘llari va bosh miya po‘stlog‘idagi markazlar. Retseptorlar - tashqi qo‘zg‘atuvchini qabul qiluvchi organlar bo‘lib, ular yorug‘lik, tovush, bosim, harorat, kimyoviy modda yoki mexanik ta’sirni sezadi. Nerv yo‘llari ushbu axborotni impuls ko‘rinishida bosh miyaga uzatadi. Bosh miya markazlari esa impulslarni qayta ishlab, sezgi sifatini shakllantiradi. Sezgining fiziologik mexanizmlari shartli va shartsiz reflekslar faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, organizmning o‘zgaruvchan sharoitlarga moslashuvini ta’minlaydi. Shartsiz reflekslar tug‘ma bo‘lsa, shartli reflekslar tajriba va o‘rganish jarayonida shakllanadi, bu esa sezgi jarayonining moslashuvchanligini oshiradi. Sezgining bir qator muhim sifatlari mavjud bo‘lib, ular sezgi jarayonining samaradorligini belgilaydi. Sezgining sifati - qo‘zg‘atuvchining tabiatiga bog‘liq bo‘lib, har bir sezgi turi o‘ziga xos sifat ko‘rinishiga ega (masalan, rangning qizilligi, tovushning balandligi). Sezgining chegarasi - eng minimal yoki eng maksimal kuchdagi qo‘zg‘atuvchini sezish imkoniyati. Masalan, inson 16–20 000 Gts oralig‘idagi tovushlarni eshita oladi. Sezgining aniqligi - qo‘zg‘atuvchining eng kichik farqlarini sezish darajasidir. Sezuvchanlik esa sezgi retseptorlarining qo‘zg‘atuvchiga bo‘lgan umumiy ta’sirchanlik darajasini bildiradi; sezuvchanlik qanchalik yuqori bo‘lsa, sezgi shunchalik aniq bo‘ladi. Adaptatsiya hodisasi - retseptorlarning doimiy ta’sirga moslashuvi natijasida sezgi kuchining o‘zgarishi, masalan, qorong‘ilikka kirganda ko‘zning asta-sekin yorug‘lik yetishmasligiga moslashishi. Sezgi differensialligi - ikki yaqin qo‘zg‘atuvchini bir-biridan farqlash qobiliyati bo‘lib, masalan, ikki o‘xshash rangning farqini ajrata olish. Ko‘rish sezgisi yorug‘lik to‘lqinlarini qabul qilib, predmetlarning rangini, shaklini va fazoviy joylashuvini aniqlaydi, uning fiziologik asosi ko‘z retinasi va bosh miya ensa bo‘lagi bilan bog‘liq. Eshitish sezgisi tovush to‘lqinlarini idrok etib, nutqni anglash, xavfni sezish va muloqotni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi; u quloq labirintlari va eshitish nervi orqali amalga oshadi. Terisezgilari bosim, teginish, harorat va og‘riqni sezib, organizmning xavfsizligini ta’minlaydi; ular teridagi mexano-, termova naveretseptorlar faoliyatiga bog‘liq. Ta’m sezgisi til yuzasidagi retseptorlar orqali shirin, achchiq, sho‘r va nordon ta’mni farqlaydi; ovqatning sifatini baholashda ahamiyatlidir. Hid bilish sezgisi burundagi kimyoviy retseptorlar yordamida moddalarni aniqlaydi va xavfli moddalarning hidini sezish orqali himoya funksiyasini bajaradi. Propriotseptiv sezgi (harakat sezgisi) mushaklar, paylar va bo‘g‘imlar holatini nazorat qiladi, harakatlarning aniqligi va muvozanatini ta’minlaydi. Visseral sezgilar ichki a’zolarning holati, og‘riq yoki bosim o‘zgarishini sezadi va organizmning fiziologik jarayonlarini tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. XULOSA: Sezgi insonning tashqi olam haqidagi dastlabki axborotlarni qabul qilishi va ularni ongli idrok jarayonlariga uzatishi orqali barcha bilish jarayonlarining asosini tashkil etadi. Sezgi xususiyatlarining rivojlanganligi insonning mehnat, o‘qish, muomala va kundalik faoliyatda axborotni qay darajada tez va aniq qabul qilishini belgilaydi. Tahlil jarayonlari shuni ko‘rsatadiki, sezuvchanlik, adaptatsiya, farqlay olish qobiliyati va sezgi chegaralari analizator tizimlarining funksional holati bilan bevosita bog‘liqdir. Turli sezgi turlari – ko‘rish, eshitish, hid bilish, ta’m sezgisi, teri-sezgilari va proprioseptiv sezgilar – organizmning atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sirini ta’minlab, psixik faoliyatning barqaror ishlashiga xizmat qiladi. O‘rganilgan ilmiy ma’lumotlar sezgi jarayonlarining kompleks va tizimli xarakterga ega ekanini, ularni chuqur o‘rganish esa 54 psixologiya, pedagogika va neyrobiologiya sohalarida muhim amaliy ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Z. Nishonova, R. Safarova. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘qituvchi, 2019. 2. G‘. B. Shoumarov. Psixologiya asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 3. A. V. Petrovskiy, M. G. Yaroshevskiy. Psixologiya. – Moskva: Akademiya, 2018. 4. B. G. Ananyev. Chelovek kak predmet poznaniya. – Sankt-Peterburg, 2016. 5. L. S. Vygotskiy. Psixologiya rivojlanishi nazariyalari. – Moskva, 2017. 6. S. L. Rubinshteyn. Fundamentы obshhey psixologii. – Moskva, 2019. 7. D. G. Myers. Psychology. – New York: Worth Publishers, 2021. 8. N. Kalat. Introduction to Psychology. – Cengage Learning, 2020. 9. O‘zbekiston Milliy universiteti psixologiya kafedrasi materiallari. 10. Ilmiy maqolalar va ochiq elektron manbalar (Google Scholar, ResearchGate).