IRODA

55 IRODA Yusufova Sevara Oybek qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang’ich ta’lim fakulteti Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 1-kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o’qituchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o’g’li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17879739 Annotatsiya: Iroda insonning maqsad sari qat’iy harakat qilishi, ichki kechinmalarni boshqarishi va qaror qabul qilish jarayonida barqarorlikni saqlashiga yordam beruvchi muhim psixologik sifatdir. Kuchli iroda shaxsga murakkab vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l tanlash, motivatsiyani yo‘qotmaslik va uzoq muddatli rejalarga sodiq qolishda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Irodaning shakllanishi tarbiya, ijtimoiy muhit, shaxsiy tajriba hamda muntazam mashqlar orqali rivojlanadi. Maqsadlarni aniq belgilash, kichik bosqichlarda natijaga erishish va o‘z-o‘zini nazorat qilish iroda kuchini mustahkamlaydi. Shunday qilib, iroda shaxs kamoloti va hayotiy muvaffaqiyatning muhim tarkibiy qismidir. Kalit so‘zlar: iroda, psixologik kuch, motivatsiya, shaxs kamoloti, o‘zini boshqarish. Abstract: willpower is an important psychological quality that helps a person act decisively toward goals, regulate inner experiences, and maintain stability in the decision-making process. Strong willpower enables individuals to choose the right path in difficult situations, stay motivated, and remain committed to long-term plans. The development of willpower is influenced by upbringing, social environment, personal experience, and regular practice. Setting clear goals, achieving results step-by-step, and exercising self-control help strengthen one’s willpower. Thus, willpower is an essential component of personal growth and life success. Keywords: willpower, psychological strength, motivation, personal development, selfregulation. KIRISH. Iroda inson hayotidagi eng asosiy psixologik kuchlardan biri bo‘lib, u shaxsning kundalik qarorlari, uzoq muddatli maqsadlari va o‘z xatti-harakatlarini boshqarishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Insonning hayoti davomida uchraydigan qiyinchiliklar, to‘siqlar, shubhalar va ichki qarama-qarshiliklar orasida mustahkam turishi ko‘pincha uning irodasiga bog‘liq bo‘ladi. Iroda kuchli bo‘lgan inson o‘zini nazorat qila oladi, hissiyotlariga berilib ketmaydi, vaqtinchalik istaklarning qurboniga aylanmaydi va boshlagan ishini yakunlashga intiladi. Aksincha, irodasi sust bo‘lgan odam tashqi ta’sirlarga tez beriladi, maqsadini tez unutadi va o‘zining haqiqiy imkoniyatlarini ro‘yobga chiqara olmaydi. Shu ma’noda iroda shaxsning ruhiy poydevori, hayotiy yo‘ldagi asosiy tayanch sifatida qaraladi. Iroda bir zumda shakllanadigan sifat emas. Insonning bolalikdan o‘smirlik, o‘smirlikdan voyaga yetish davriga qadar bosib o‘tgan yo‘li, tarbiyasi, oiladagi tajribasi, muhitdagi munosabatlar irodani shakllantiradi. Masalan, bolaga tez yordam berib qo‘ya berish, uning o‘rniga biror ishni bajarib berish irodani emas, balki qaramlikni kuchaytiradi. Biroq, bolaga mas’uliyat yuklash, vazifalarni mustaqil bajarish imkonini yaratish, xatolariga sabr bilan yondashish uning iroda kuchiga ijobiy ta’sir qiladi. Shuningdek, atrof-muhitning qo‘llab-quvvatlashi, do‘stlar va 56 kattalarning ibrati ham muhim sanaladi. Inson o‘sib ulg‘aygan sari, hayotiy sinovlar uni yanada yetuk qiladi va iroda murakkab vaziyatlarda aynan mana shu tajriba orqali namoyon bo‘ladi. Irodasi kuchli insonlar har sohada muvaffaqiyatga erishishadi. Sportchi har kuni mashg‘ulotga chiqishi uchun kuchli iroda talab etiladi, chunki u charchoqni, sovuqqonlikni, dangasalikni yengib o‘tishi kerak. Talaba esa bilim olish jarayonida vaqtni rejalashtirishi, chalg‘ituvchi omillardan uzoq bo‘lishi, imtihonlarga muntazam tayyorlanishi bilan irodasini charxlaydi. Ish faoliyatida irodasi kuchli shaxs mas’uliyatni bajarishda, rejalashtirilgan ishlarni oxiriga yetkazishda, jamoada ishonch qozonishda ustunlikka ega bo‘ladi. Hatto kundalik hayotda ham erta turish, o‘z sog‘lig‘iga qarash, yaxshi odatlarni shakllantirish, zararli odatlardan voz kechish kabi qarorlar faqat iroda bilan bog‘liq. Iroda kuchi ko‘pincha sinov paytida bilinadi. Ba’zan kishi hayotida shunday vaziyatlar bo‘ladiki, unda motivatsiya yo‘qoladi, ruhiy tushkunlik paydo bo‘ladi, maqsadlar o‘z qiymatini yo‘qotgandek tuyuladi. Ana shunday pallalarda motivatsiya emas, balki iroda insonni oldinga sudraydi. Motivatsiya vaqtinchalik bo‘lishi mumkin, lekin iroda - bu ongli qaror, ongli harakat, ongli davom etishdir. Inson o‘z ustidan g‘alaba qozona olgan sari, iroda yanada mustahkam bo‘ladi. Bu jarayon mushakni mashq qildirishga o‘xshaydi qanchalik ko‘p ishlatilsa, shunchalik kuchayadi. Irodani rivojlantirishning ko‘plab usullari mavjud. Avvalo, maqsadni aniqlab olish zarur. Maqsad nimaga xizmat qilishi, nega kerakligi, unga erishish jarayonida nimalarga tayyor turish kerakligi odamning irodasini mustahkamlaydi. Keyin esa bu maqsadni kichik bosqichlarga ajratish muhim: katta vazifalarni birdan bajarish qiyin, ularni mayda bo‘laklarga ajratish esa yengillashtiradi. Shuningdek, inson o‘z vaqtini to‘g‘ri rejalashtirishi, har kuni ma’lum bir jadvalga rioya qilishi, o‘zini nazorat qilishi kerak. Bu tartiblar irodaga doimiy mashq bo‘ladi. Yana bir muhim omil o‘z-o‘zini rag‘batlantirish: har bir kichik natija uchun o‘zini maqtash, mukofotlash insonning ruhiy kuchini oshiradi. XULOSA. Ba’zan odamlar o‘zlarini kuchsiz his qilishadi, go‘yoki irodasi tugab qolgandek. Ammo bu holat tabiiy iroda ham ruhiy energiya kabi pasayishi mumkin. Muhimi, bunday paytda to‘xtab qolmaslik, kichik bo‘lsa ham davom etishdir. Har bir kun ozgina harakat qilish, kichik qadam tashlash ham irodani qayta kuchaytiradi. Inson o‘ziga ishonishi, o‘z kuchiga shubha qilmasligi irodani mustahkamlaydigan eng katta omil sanaladi. Irodasi kuchli insonlar hayotdagi eng katta yutuqlarga erishadilar. Chunki ular taslim bo‘lmaydi, vaqtinchalik muvaffaqiyatsizliklarga berilmaydi, tanlagan yo‘lidan chekinmaydi. Ular bilishadiki, har qanday katta muvaffaqiyat ortida tinimsiz mehnat, qat’iyat, sabr-toqat va mustahkam iroda yotadi. Iroda insonni o‘z hayotining boshqaruvchisiga aylantiradi, uni mustahkam, matonatli, maqsadli qiladi. Shu sababli har bir inson irodasini shakllantirish ustida izchil va ongli ravishda ishlashi eng muhim vazifalardan biridir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karimov, B. Umumiy psixologiya. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy nashriyoti, 2019. 2. Jo‘rayev, A. Shaxs psixologiyasi asoslari. – Toshkent: Fan, 2020. 3. Xudoyberdiyev, M. Motivatsiya va iroda: Psixologik yondashuv. – Buxoro: Innovatsiya nashriyoti, 2021. 4. Aliyev, R. Psixologiya nazariyasi va amaliyoti. – Namangan: Navro‘z nashriyoti, 2018. 57 5. Ochildiyeva, Z. “Iroda va uning shakllanish omillari.” – Psixologiya va pedagogika jurnali, 2022, №4, 55–63-betlar. 6. Sharipov, I. Shaxs rivojlanishida irodaviy sifatlar. – Samarqand: Adabiyot jamg‘armasi, 2017. 7. Hasanov, Sh. “Yosh davrlar psixologiyasida irodaviy rivojlanish.” – Oliy ta’lim axboroti, 2020, №2, 41–48-betlar.