PSIXOLOGIYANING TADQIQOT YO'NALISHLARI. EKSPERIMENTAL PSIXOLOGIYA

58 PSIXOLOGIYANING TADQIQOT YO‘NALISHLARI. EKSPERIMENTAL PSIXOLOGIYA Baxtiyorova Maxliyo Muxiddin qizi Chirchiq davlat pedagogika unversiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 1-kurs talabasixiddinova [email protected] Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li Ilmiy rahbar:ChDPU Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17879784 Annotatsiya: Ushbu tezisda psixologiyaning asosiy tadqiqot yo‘nalishlari - eksperimental psixologiya, kognitiv psixologiya, shaxs psixologiyasi, ijtimoiy psixologiya va rivojlanish psixologiyasi ilmiy nuqtai nazardan tahlil qilingan. Har bir yo‘nalishning maqsadi, tadqiqot predmeti, ahamiyati va zamonaviy psixologiyadagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, psixologiya fanining neyropsixologiya, pedagogik psixologiya, klinik psixologiya kabi amaliy tarmoqlari haqida qisqacha ilmiy izohlar berilgan. Kalit so‘zlar: Psixologiya, tadqiqot yo‘nalishlari, eksperimental psixologiya, kognitiv psixologiya, shaxs psixologiyasi, ijtimoiy psixologiya, rivojlanish psixologiyasi, neyropsixologiya, ilmiy tadqiqot. Abstract: This thesis analyzes the main research areas of psychology - experimental psychology, cognitive psychology, personality psychology, social psychology and developmental psychology - from a scientific perspective. The purpose, subject of research, significance and role of each area in modern psychology are highlighted. Also, brief scientific comments are given on such practical branches of psychology as neuropsychology, pedagogical psychology, clinical psychology. Keywords: Psychology, research areas, experimental psychology, cognitive psychology, personality psychology, social psychology, developmental psychology, neuropsychology, scientific research. KIRISH: Psixologiya insonning psixik jarayonlari, holatlari va shaxs xususiyatlarini ilmiy asosda o‘rganuvchi fan sifatida ko‘plab tadqiqot yo‘nalishlariga ega. Mazkur yo‘nalishlar psixikaning tuzilishi, rivojlanishi va faoliyat mexanizmlarini izohlashga qaratilgan bo‘lib, har biri o‘zining nazariy konsepsiyasi va tadqiqot metodlariga tayangan holda shakllangan. Birinchi muhim yo‘nalish - eksperimental psixologiya bo‘lib, u psixik jarayonlarning ilmiy eksperimentlar orqali aniqlanishini ta’minlaydi. U idrok, xotira, diqqat, tafakkur kabi jarayonlarni miqdoriy o‘lchash va o‘zgaruvchilarni boshqarish tamoyillariga asoslanadi. Eksperimental tadqiqotlar psixologiyani aniq fan maqomiga ko‘tarishda asosiy o‘ringa ega. Ikkinchi yo‘nalish - kognitiv psixologiya, unda insonning axborotni qabul qilishi, qayta ishlashi va saqlashi jarayonlari tahlil qilinadi. Mazkur yondashuv aqlning ishlash tizimi, xotira modellarini, qaror qabul qilish mexanizmlarini va tafakkur jarayonlarini ilmiy izohlashga qaratilgan. Hozirgi kunda sun’iy intellekt, neyropsixologiya va ta’lim psixologiyasi bilan yaqin integratsiyada rivojlanmoqda. Uchinchi yo‘nalish - shaxs psixologiyasi bo‘lib, u temperament, xarakter, motivatsiya, emotsional barqarorlik, shaxslararo munosabatlar kabi omillarni chuqur o‘rganadi. Ushbu 59 yo‘nalish shaxs taraqqiyoti, ijtimoiylashuv jarayonlari hamda individual psixologik farqlarni tahlil qilishga yo‘naltirilgan. To‘rtinchi muhim yo‘nalish - ijtimoiy psixologiya. U guruhlarning ta’siri, konformizm, liderlik, kommunikatsiya, konfliktlarning psixologik mexanizmlarini o‘rganadi. Inson xulqatvorining ijtimoiy omillar ta’sirida qanday o‘zgarishini anglashda muhim ahamiyatga ega. Yana bir dolzarb yo‘nalish - rivojlanish psixologiyasi, unda insonning tug‘ilishdan qariguniga qadar bo‘lgan psixik rivoji o‘rganiladi. Psixik rivojlanish bosqichlari, bolalar psixologiyasi, yoshlik va qarilik psixologiyasi haqidagi ilmiy qarashlar ushbu yo‘nalishning markazida turadi. Shu bilan birga, zamonaviy psixologiya neyropsixologiya, klinik psixologiya, pedagogik psixologiya, mehnat psixologiyasi, konsul’tativ psixologiya, sog‘liq psixologiyasi kabi tarmoqlar bilan kengayib bormoqda. Bu yo‘nalishlar psixik jarayonlarning biologik, ijtimoiy va amaliy jihatlarini chuqur tahlil qilishga xizmat qiladi. Psixologik tadqiqotlarda metodologik yondashuvlar Psixologiyada tadqiqot yo‘nalishlari metodologik tamoyillarga asoslanadi. Ulardan eng muhimlari: Deterministik yondashuv - har bir psixik jarayon ma’lum sabablar asosida shakllanishini ta’kidlaydi. Sistemali yondashuv - psixika bir-biri bilan bog‘liq elementlardan tarkib topgan murakkab tizim sifatida qaraladi. Faoliyat yondashuvi - inson psixikasini uning faoliyat jarayonida tahlil qiladi. Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv - har bir insonning individual xususiyatlari markazga chiqariladi. XULOSA: Xulosa qilib aytganda, psixologiyaning tadqiqot yo‘nalishlari inson psixikasining turli qirralarini chuqur o‘rganishga qaratilgan murakkab va keng qamrovli ilmiy tizimdir. Eksperimental, kognitiv, shaxs, ijtimoiy va rivojlanish psixologiyasi kabi asosiy yo‘nalishlar psixik jarayonlarning mazmuni, shakllanish mexanizmlari hamda rivojlanish dinamikasini aniqlashda muhim nazariy asos vazifasini bajaradi. Zamonaviy psixologiyaning yangi tarmoqlari - neyropsixologiya, sog‘liq psixologiyasi, pozitiv psixologiya va raqamli psixologiya esa inson faoliyati va ruhiyatining zamon talablariga mos ravishda o‘zgarishini ilmiy jihatdan izohlashga xizmat qilmoqda. Fanlararo hamkorlikning kuchayishi psixologiyaning metodologik imkoniyatlarini yanada boyitib, amaliy sohalarda qo‘llanilish samaradorligini oshirmoqda. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Karimova V.M. Psixologiya. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2018. 2. Jabborov R., Sobirova N. Umumiy psixologiya. – Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020. 3. Zokirov A., Xudoyqulova F. Psixologiya asoslari. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. 4. Yo‘ldoshev J., G‘oziyev E.G‘. Rivojlanish psixologiyasi. – Toshkent, 2017. 5. Murodova D. Ijtimoiy psixologiya nazariyalari. – Toshkent, 2021.