XAYOL JARAYONI PSIXOLOGIK KATEGORIYA SIFATIDA

60 XAYOL JARAYONI PSIXOLOGIK KATEGORIYA SIFATIDA Ismatullayeva Musharraf Chirchiq davlat pedagogika universiteti maktabgacha va boshlangʻich taʼlim fakulteti 1-kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedogogika universiteti Psixologiya kafedrasi o'qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o'g'li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17879831 Annotatsiya: Ushbu maqolada xayol jarayoni psixologik kategoriya sifatida tahlil qilinadi. Xayolning mohiyati, shakllari, funksiyalari, individual hamda yoshga oid xususiyatlari ilmiy manbalar asosida yoritilgan. Shu bilan birga, ijodkorlik, tafakkur va motivatsiya bilan xayolning o‘zaro bog‘liqligi ham izohlangan. Tadqiqot natijalari xayolning inson faoliyatida muhim kognitiv mexanizm sifatida qaralishi mumkinligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: xayol, obraz, fantaziya, ijodkorlik, tafakkur, tasavvur, psixik jarayonlar, kognitiv faoliyat. Abstract: This article analyzes the process of imagination as a psychological category. The essence, forms, functions, individual and age-related characteristics of imagination are highlighted on the basis of scientific sources. At the same time, the relationship between imagination and creativity, thinking and motivation is also explained. The results of the study show that imagination can be considered as an important cognitive mechanism in human activity. Keywords: imagination, image, fantasy, creativity, thinking, imagination, mental processes, cognitive activity. KIRISH Xayol - inson ongining muhim bilish jarayonlaridan biri bo‘lib, voqelikdagi mavjud obrazlarga tayangan holda yangi shakl, tasavvur va g‘oyalarni yaratish qobiliyatidir. Xayol jarayoni tafakkur, idrok va tasavvur bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, insonning ijodiy faoliyatini, histuyg‘ularini va xatti-harakatlarini belgilaydi. Xayolning turli shakllari mavjud bo‘lib, ular insonning psixik rivoji, hayotiy tajribasi hamda maqsadlari bilan belgilanadi. Ixtiyorsiz xayol ko‘proq odamning ong osti jarayonlari, tasodifiy taassurotlar ta’sirida yuzaga keladi. Bunday xayol holati odatda uyqu oldi holatida, charchoqda yoki kuchli hissiy kechinmalar paytida kuzatiladi. Ixtiyoriy xayol esa insonning aniq maqsadga yo‘naltirilgan ongli faoliyati natijasi bo‘lib, unda g‘oya yaratish, rejalashtirish va ijodiy ishlash jarayoni ustuvorlik qiladi. Ijodiy xayol insonning yangi, original va noyob g‘oyalar yaratish salohiyatini namoyon etadi. U adabiyot, san’at, ilm-fan, texnika kabi sohalarda yuksak natijalarga erishishda asosiy omil hisoblanadi. Reproduktiv xayolda esa inson mavjud bilim va tasavvurlarni qayta tiklaydi, avvalgi tajribalar asosida tasavvur yaratadi. Shuningdek, fantaziya (xom xayol) xayolning o‘ta erkin shakli bo‘lib, haqiqatdan ancha uzoq, ba’zan mutlaqo mavjud bo‘lmagan voqea va hodisalarning obrazlarini yaratadi. Xayolning rivojlanish jarayoni bolalik davridan boshlab bosqichma-bosqich shakllanadi. Maktabgacha yoshda xayol asosan o‘yin orqali faollashadi: bolalar real hayotdagi predmet va vaziyatlarni qayta yaratadi, yangi rollar va holatlarni tasavvur qiladi. Maktab yoshiga kelib 61 xayolning ixtiyoriy shakli kuchayadi, o‘quv faoliyati natijasida obrazlar aniq va mazmunli bo‘la boshlaydi. O‘smirlik davrida xayolning ijodiy komponenti kengayadi, shaxsiy qiziqishlar, orzuintilishlar va kelajak haqidagi tasavvurlar kuchayadi. Yetuklik davrida esa xayol ko‘proq kasbiy faoliyat, ijtimoiy tajriba va hayotiy maqsadlar bilan uyg‘unlashib boradi. Xayolning to‘g‘ri rivojlanishi uchun muhit, ta’lim, kitob mutolaasi, o‘yin va ijodiy mashg‘ulotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Insonning emotsional holati, motivatsiyasi, intellekt darajasi xayol jarayonining sifat va samaradorligini belgilaydi. Xulosa qilib aytganda, xayol inson psixikasining eng zarur mexanizmlaridan bo‘lib, uning turlari va rivojlanish jarayonlarini chuqur o‘rganish pedagogik va psixologik amaliyot uchun muhimdir. Xayol - inson ongining murakkab bilish jarayoni bo‘lib, mavjud tasavvur va idroklardan farqli ravishda voqelikdagi narsa-hodisalar obrazlarining qayta konstruksiya qilinishi, o‘zgartirilishi yoki yangidan yaratilishi bilan tavsiflanadi. Xayol tafakkur, idrok, tasavvur, his-tuyg‘u va motivatsiya jarayonlari bilan uzviy bog‘lanib, shaxsning faoliyatida ijodkorlik, maqsadga yo‘naltirilganlik va o‘ziga xoslikni ta’minlaydi. Insonning ruhiy hayotida xayol muhim o‘rin egallaydi: u kelajakni rejalashtirishda, muammolarni hal qilishda, ijodiy g‘oyalarni yaratishda, hissiy kechinmalarni qayta ishlashda va xulq-atvorning shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Xayolning turlari uning funksiyasi, mazmuni va ong darajasiga ko‘ra farqlanadi. Ixtiyorsiz xayol ongli boshqaruvsiz yuzaga keladi. Bu turdagi xayol odatda kayfiyat, emotsional holat, tasodifiy taassurotlar ta’sirida shakllanadi. Masalan, charchoq paytida paydo bo‘ladigan tartibsiz tasvirlar yoki uyqudan oldingi tasavvurlar bunga misol bo‘la oladi. Bunday xayol insonning ichki kechinmalarini aks ettiradi va ko‘pincha qisqa davom etadi. Ixtiyoriy xayol esa ongli nazorat ostida kechadi. Inson ma’lum maqsadga erishish uchun obrazlarni yaratadi, ularni o‘zgartiradi, murakkab holatlarni tasavvur qiladi. Rejalashtirish, loyihalash, ijodiy vazifalarni bajarish jarayonida aynan ixtiyoriy xayol faol bo‘ladi. Xayolning bu turi tafakkur bilan eng yaqin bog‘langan bo‘lib, ijodkorlikning asosiy manbai hisoblanadi. Ijodiy xayol insonning mutlaqo yangi obrazlar yaratish, mavjud bilim va tajribalarni qayta ishlash natijasida original natijaga erishish imkonini beradi. Adabiyot, musiqa, tasviriy san’at, texnika va ilm-fan sohalaridagi barcha yuksak yutuqlarning negizida ijodiy xayol yotadi. Reproduktiv xayolda esa inson ilgari kuzatilgan voqealar, predmetlar yoki tasavvurlarni qayta tiklaydi. Bu tur maktab ta’limida, xotira orqali o‘rganishda va hayotiy tajribani mustahkamlashda muhimdir. Fantaziya yoki xom xayol esa real hayotdan uzoq, ba’zan mavjud bo‘lmagan tasvirlarni yaratish imkonini beradi. Bolalarda fantaziya ko‘proq bo‘ladi va ular real hayotni o‘yin orqali qayta qurishadi. Kattalarda esa fantaziya san’at, adabiyot, kinematografiyada ijodiy mahsulotlar yaratish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Xayolning emotsional xayol, sensor-motor xayol, intellektual xayol kabi shakllari ham mavjud. Emotsional xayol insonning his-tuyg‘ulariga bog‘liq bo‘lib, u qo‘rquv, shodlik, umid kabi holatlarda kuchayadi. Sensor-motor xayol faol harakat bilan birga kechadi, sportchilarda, raqqosalarda yoki qo‘l mehnati bilan shug‘ullanuvchilarda tez-tez uchraydi. Intellektual xayol esa ilmiy g‘oyalarni yaratish, nazariy modellar qurishda namoyon bo‘ladi. Xayolning rivojlanish jarayoni bosqichma-bosqich kechadi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda xayol asosan o‘yin faoliyati orqali shakllanadi. Bola o‘yin chog‘ida real voqealarni o‘zicha qayta quradi, rollarga kiradi, yangi vaziyatlar yaratadi. Bu davrda fantaziya nihoyatda kuchli bo‘ladi. 62 Maktab yoshiga kelib xayolning ixtiyoriy shakli rivojlanadi. O‘quv jarayonida, tasviriy san’atda, o‘qish va yozish faoliyatida bolalar obrazlarni ongli ravishda yaratishni o‘rganadilar. O‘smirlik davrida xayolning mazmuni kengayadi, shaxsiy qiziqishlar, orzu-intilishlar kuchayadi. O‘smirlar kelajak kasbi, shaxsiy hayoti, jamiyatdagi o‘rni haqida keng tasavvurlar hosil qiladilar. Bu bosqichda idealistik xayol, romantik tasavvurlar ham faol rivojlanadi. Yetuklik davriga kelganda xayol ko‘proq amaliyot, kasbiy faoliyat, hayotiy tajriba bilan bog‘lanadi. Insonning xayol jarayonlari yanada tizimli, aniq va real imkoniyatlarga moslashgan bo‘ladi. Xayol rivojlanishiga turli omillar ta’sir qiladi: – muhitning boyligi, madaniy tajriba, o‘yin va ijodiy faoliyat; – kitob o‘qish, san’at asarlarini idrok qilish, ta’lim sifati; – motivatsiya, qiziqishlar, emotsional holat; – shaxsning intellektual darajasi, tafakkur uslubi. XULOSA Xayolning to‘liq rivojlanishi shaxsning ijodiy salohiyati, mustaqil fikrlashi, yangilik yaratish qobiliyati va kelajakni tasavvur qila olish darajasini belgilaydi. Shu bois pedagogik jarayonda xayolni rivojlantirishga qaratilgan mashqlar - tasviriy san’at, hikoya tuzish, rolli o‘yinlar, ijodiy topshiriqlar - juda muhimdir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziyev e. “umumiy psixologiya”. 2. Karimova v. “psixologiya”. 3. Nemov r. “psixologiya kursi”. 4. Leontev a.n. “faoliyat, ong va shaxs”. 5. Vigotskiy l.s. “tasavvur va ijod”. 6. O‘zbekiston milliy universiteti psixologiya kafedrasi o‘quv qo‘llanmalari.