INSON TAFAKKURI VA NUTQI O'RTASIDAGI BOG'LIQLIKLAR

72 INSON TAFAKKURI VA NUTQI O'RTASIDAGI BOG‘LIQLIKLAR To‘xtamurodova Gulsanam Alisher qizi Chirchi davlar pedogogika universiteti Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 1 - kurs talabasi [email protected] Chirchi davlar pedogogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qtuvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17879970 Annotatsiya: Ushbu matnda inson tafakkuri va nutqi o‘rtasidagi murakkab va ko‘p qirrali bog‘liqlik falsafiy, psixologik va tilshunoslik nuqtai nazarlaridan tahlil qilinadi. XX asr psixologiya va tilshunoslikda muhim o‘rin olgan - xususan, L.S. Vigotskiyning ichki nutq (inner speech) nazariyasi tafakkur va nutqning shakllanish dinamikasini tushuntiradi. Bundan tashqari, Sapir - Uorf lingvistik nisbiylik qarashlari til tuzilmasi va madaniy kontekstning inson dunyoqarashi va idroki shakllanishiga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatadi. Zamonaviy kognitiv tilshunoslik til, nutq va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning yangi, keng qamrovli modelini taklif etadi - unda til nafaqat nutq vositasi, balki bilish, tushuncha hosil qilish va dunyoni idrok etish vositasi sifatida ko‘riladi. Matn til, tafakkur va nutq inson ongining, ijtimoiy muloqotning va madaniyatning markaziy omillari ekanligini xulosa qiladi. Kalit so‘zlar: tafakkur, nutq, til, Vigotskiy, Sapir - Uorf, kognitiv tilshunoslik, ichki nutq, madaniyat, idrok. Abstract: This text explores te complex and multifaceted relationship between human thought (cognition) and speech from philosophical, psychological, and linguistic perspectives. It highlights the contributions of L. S. Vygotsky - in particular his concept of “inner speech,” which shows how thinking and external speech dynamically develop and gradually merge. It also examines the Sapir - Whorf hypothesis of linguistic relativity, demonstrating how language structure and cultural context shape worldview and cognition. Contemporary cognitive linguistics offers an expanded model in which language is not only a tool for communication, but also a means for thinking, concept formation, and perceiving reality. The conclusion emphasizes that language, thought, and speech are central components of human consciousness, social interaction, and culture. Keywords: thought, speech, language, Vygotsky, Sapir - Whorf, cognitive linguistics, inner speech, culture, cognition. KIRISH Inson tafakkuri va nutqi - odatda ajralmas, lekin murakkab va ko‘p qirrali jarayonlardan iborat bo‘lib, til orqali ifodalanuvchi nutq bilan ichki ruhiy fikrlash - tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlik inson hayotida, bilishda, muloqotda, hatto madaniy shakllanishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Til (lingvistika) va tafakkur (ong, idrok, tushuncha) masalasi falsafa, kognitiv tilshunoslik, psixolingvistika va neyrobiologiya sohalarida ko‘p muhokama qilingan. Masalan, til va tafakkur munosabatini o‘rganadigan maqolalarda til faqat nutq vositasi emas, balki bilish jarayonining, tushunchalar tizimini yaratish, xotira va idrokni tashkil etish mexanizmi sifatida ko‘riladi. Tilshunoslikda til - ijtimoiy, madaniy konstruktsiya: u tabiiy biologik hodisa emas, balki jamiyat, tarix va madaniyat jarayonlarining mahsulidir. Nutq - til tizimining eng real va muhim 73 funksiyasi: bu - so‘zlar va ularning birliklari orqali fikrlarni tashqi shaklga, boshqalarga etkazish vositasi. Tafakkur esa - til va nutqdan mustaqil emas, balki ular bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan ong jarayonidir. Ko‘plab tadqiqotlar shuni ta’kidlaydiki, - til va tafakkur bir-biridan ajralib turmaydi; til balki ichki tafakkur shakllarini yaratishda, ularni shakllantirishda, tushunchalarni tartibga solishda asosiy vositadir. Masalan, so‘zlar va grammatik tuzilmalar - nafaqat nutq vositasi, balki ma’no hosil qilish, abstrakt tushunchalarni yaratish vositasidir. Tegishli ravishda, kognitiv tilshunoslik til birliklari, semantik maydonlar, metafora va kontseptlar orqali inson tafakkuri va uning idrok jarayonlarini o‘rganadi. Ba’zi nazariyalar tilni tafakkurning shakllanishida asosiy omil deb ko‘radi. Masalan, kognitiv tilshunoslikda til va ong o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik - til birliklari va semantik strukturalar orqali dunyo idrok etish va tushuncha hosil qilish jarayonlari bilan izohlanadi. Shu bilan birga, til hech qachon tafakkur bilan bir xil emas: til - tashqi, moddiy va struktural hodisa; tafakkur esa - ichki, ruhiy, mantiqiy jarayon. Til va tafakkur o‘rtasidagi bu bog‘liqlik - hech doim oddiy emas. Bir tomondan, til tafakkurni shakllantiradi, uni tashqi ko‘rinish beradi; boshqa tomondan, tafakkur tilga bo‘lgan ehtiyojni yaratadi. Til, til birliklari va grammatik qonuniyatlar tafakkur mantiqiga har doim to‘g‘ri kelavermaydi - bu esa fikrni so‘zlar bilan ifodalashda murakkabliklarni, chegaralarni keltirib chiqaradi. Bu jihatdan, nutq (yoki tilda ifoda) va tafakkur orasida har doim ham yagona va to‘liq moslik yo‘q: ba’zi fikrlar, xayollar, hislar tilda aniq va to‘liq aks etolmasligi mumkin. Bu esa tilning cheklovlari - so‘z cheklovlari, grammatik chegaralar, madaniy-tarixiy kontekst bilan bog‘liq bo‘lishi - bilan bog‘liq. Psixolingvistika ham ko‘rsatadiki, nutqni hosil qilish, uni tushunish va idrok etish jarayonlari aynan psixik, miyaning biologik jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq. Shuni ham ta’kidlash lozimki, til va tafakkur munosabatini matematik va neyrobiologik jihatdan ham ko‘rib chiqqan tadqiqotlar mavjud. Masalan, kognitiv fanlarda til va bilish (tushuncha, mantiq) integratsiyasi, tilning inson ongi va idrokiga ta’siri, “lingvopsixologik” modellar tahlil qilinadi. Shu bilan birga, til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlik muntazam ravishda shakllanib boradi. Til - tarixiy, madaniy jarayonlar mahsuli, tafakkur esa individual ongning mahsuli. Biroq tillarsiz, jamiyatdagi muloqotsiz individual tafakkurning shakllanishi deyarli mumkin emas. Qolaversa, til va tafakkur o‘rtasidagi aloqani o‘rganish - nafaqat tilshunoslik, balki psixologiya, mantiq, pedagogika va neyrobiologiya sohalarini ham qamrab oladi Bundan kelib chiqadiki, tafakkur va nutq - ajralmas, biroq har biri o‘ziga xos qatlam. Tafakkur - insonning ichki, ruhiy tinch fikrlari, tushunchalari, idrokidir; nutq esa - bu fikrlarni odamlar bilan bo‘lishish, tashqi aks ettirish vositasi. Til esa - nutqni tashkil etuvchi vosita: so‘zlar, grammatik tuzilmalar va semantik maydonlar majmuasi. Shunday ekan, til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlik - bu inson ongining, bilish jarayonining, muloqotning, madaniyatning va jamiyatning asosiy poydevorlaridan biri. Til nahotki faqat nutq vositasi bo‘lib qolsa - u tafakkur va ongning shakllanishida, tushunchalar hosil bo‘lishida, hatto ongli fikrlashda muhim vosita ekanligi aniq. Aksincha, tafakkur til bo‘lmasa ham mavjud bo‘lishi mumkin, lekin bu tafakkur - cheklangan, tashqi muloqotsiz, va u jamiyat bilan aloqasiz qoladi. Inson tafakkuri va nutqi o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi fikrlar asrlar davomida falsafa, psixologiya va tilshunoslikda shakllanib, rivojlandi. Xususan, XX asrda bu masala jiddiy ilmiy e’tibor qozondi va bir qator nazariy maktablar - psixologik, tilshunoslik, kognitiv - bu muammoni turlicha yondashuvlarda tadqiq qila boshladi. Rus psixologi va tilshunos L.S. Vigotskiy bu sohadagi markaziy figura hisoblanadi. Uning nazariyasi shuni ta’kidlaydiki: bolaning tilga oid nutqi va uning ichki, pre-til holatidagi tafakkuri 74 dastlab mustaqil ravishda rivojlanadi, ya’ni kichik bola avvaliga har qanday til bilan bog‘liq bo‘lmagan idrok, sezgi, his-tuyg‘ular bilan yashaydi; bu davrda nutq - faqat tashqi muloqot vositasi sifatida mustaqil shakllanadi. Keyinchalik - ijtimoiy muhit va kattalar bilan muntazam muloqot orqali - til o‘rganiladi, va nutq hamda tafakkur asta-asta birlashadi. Vigotskiy nazariyasiga ko‘ra, til oddiygina muloqot vositasi emas; balki ichki fikrlar, tushunchalar va mantiqiy strukturalarni shakllantiruvchi vosita hisoblanadi. U “ichki nutq” (inner speech) kontseptsiyasini ham ilgari surdi - ya’ni tashqi nutq bosqichi bolalikda ichki nutqqa aylanadi; bu ichki nutq mantiqiy operatsiyalar, xotira, qaror qabul qilish, rejalashtirish va boshqa psixik funksiyalar bilan chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Vigotskiy nuqtai nazarida, til va tafakkur alohida ildizga ega bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, rivojlanish jarayonida ular kesishadi; til tafakkurning rivojlanishida hal qiluvchi vosita bo‘ladi. Bu yondashuv ko‘plab an’anaviy nazariyalardan farqli jihatga ega - u til va tafakkurning o‘zaro ta’sirini, shaxsning muloqoti va ichki ruhiy hayoti orasidagi dinamik aloqani ko‘radi. Ikkinchi muhim nuqta - Sapir - Uorf nazariyasi (lingvistik nisbiylik). Bu nazariyaga ko‘ra, tillar faqat nutq vositasi emas - u madaniyat, dunyoqarash va dunyoni idrok etish shakllarini, odam tafakkuri va idroki tuzilmasini shakllantiruvchi asosiy omil. Tilning kategoriyalari, semantik tuzilmalari va grammatik xususiyatlari odamning dunyo idroki va tushunchalar tizimini belgilashi mumkin, deb ta’kidlanadi. Shuni ta’kidlash lozimki, Sapir - Uorf nazariyasining “lingvistik determinizm” - ya’ni til fikrni bevosita “yaratadi”, deb chavdiruvchi qat’iy shakli ko‘plab zamonaviy tilshunos va kognitiv olimlar tomonidan rad etilgan. Biroq uning “yumshoq” varianti - til odam tafakkuriga, idrokiga va dunyoqarashiga ma’lum doirada ta’sir qilishi mumkinligi - keng qo‘llab - quvvatlanadi. Kognitiv tilshunoslik - aynan til va tafakkur o‘rtasidagi murakkab munosabatni ilmiy, sistematik tahlil qilishga yo‘naltirilgan yo‘nalishdir. Bu yondashuv tilni - faqat nutq vositasi emas, balki bilish jarayonining, idrok va tushunchalar tizimining, xotira va ma’no hosil qilish mexanizmining asosiy komponenti deb ko‘radi. Masalan, kognitiv tilshunoslikda metaforalar, konseptlar, semantik maydonlar - bular oddiy adabiy bezak emas; balki ongimizda dunyoni idrok etish, abstrakt tushunchalarni yaratish, hissiyot va kulturaviy tajribalarni shakllantirish vositasi. Shu asosda, til va tafakkur o‘rtasidagi munosabat statik emas, balki dinamik, evolyutsion jarayon ekanligi ta’kidlanadi: yangi tajribalar paydo bo‘lganda, tilning strukturasi kengayadi; madaniy o‘zgarishlar tafakkurga, idrokga ta’sir qiladi; til evolyutsiyasi inson bilish uslubi va dunyoqarashini o‘zgartiradi. Buni umumlashtiradigan bo‘lsak - “til, tafakkur va nutq” - bu bir-biri bilan chambarchas bog‘liq, lekin bir xil bo‘lmagan uch qatlamdir. Til - jamiyat va madaniyat mahsuli, til birliklari va grammatik tuzilmalar to‘plami; tafakkur - ichki psixik jarayonlar, tushunchalar, idrok, xotira, mantiq; nutq esa - tilning amaliy ko‘rinishi, so‘zlar va strukturalar orqali boshqalar bilan muloqot qilish vositasi. Vigotskiy tilni tafakkur uchun zarur vosita deb ko‘rdi, Sapir - Uorf esa til orqali odamning dunyo idroki va idro etish shakllari o‘zgarishi mumkinligini ta’kidladi; kognitiv tilshunoslik esa barcha bu qarashlarni zamonaviy metodlar, bilish nazariyasi, semantika va psixolingvistika tahlillari orqali mustahkamlaydi. Shuni ham yodda tutish kerakki, til va tafakkur munosabatini nevrologik, neyrolingvistik jihatdan ham o‘rganish bo‘yicha tajribalar mavjud - til va miyaning ishlash jarayonlari, til orqali ma’no va tushunchalarni shakllantirish, nutqiy muloqot paytida miya tarmoqlarining faolligi - bular hammasi psixolingvistika va neyrolingvistika sohasining tadqiqot obyekti. 75 XULOSA Shunday qilib, bugungi kunda ko‘pchilik olimlar til va tafakkur mustaqil, lekin uzviy ravishda bog‘liq deb hisoblaydi: til - tafakkurning shakllanishi, idrok va tushunchalar yaratilishi uchun zarur ijtimoiy va kognitiv vosita bo‘lib xizmat qiladi; tafakkur esa tilning rivoji, boyishi va diversifikatsiyasiga turtki beradi. Bu o‘zaro hamkorlik psixologiya, lingvistika, kognitiv fanlar va madaniyatshunoslikni qamrab olgan keng multidisipliner muammoni tashkil etadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Yo‘lchiyev Kamronbek. Til va tafakkur munosabati: inson nutqi orqali tafakkurning shakllanishi. maqolasi. 2. Gulhida Ikromova, Dilroz Axmadjonova. Monologik nutq tushunchasining lingvistik va psixolingvistik tahlili. 3. “Til va tafakkur” - referat maqola, o‘quv materiallari. 4. “Til-tafakkur-nutq munosabati” - o‘quv metodik material. 5. Tashxujayeva Nigora Madaminjanovna. Kognitiv lingvistika: asosiy tushunchalar va nazariyalar. 6. “Nutq faoliyati turlarini o‘rganish” - psixolingvistik va nutq turlarini tahlil qiluvchi maqola. 7. “Nutq va uni shakllantirish” - o‘zbek tilida nutq madaniyati, psixolingvistika va til ta’limi masalalari bo‘yicha to‘plam maqola. 8. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079