O'ZBEK DOIRA IJROCHILIK MAKTABLARINING SHAKLLANISHI VA ULARNING USLUBIY FARQLARI

1 СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №1 | 2020 ISSN 2181-9297 Doi Journal 10.26739/2181-8287 СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ 3 СОН, ЖИЛД 4 ДЕКАБРЬ МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА НОМЕР 3, ВЫПУСК 4 ДЕКАБРЬ INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART VOLUME 3, ISSUE 4 DECEMBER TОШКЕНТ2025 СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №1 | 2020 2 Бош муҳаррир: Холбеков Муҳаммаджон ф.ф.д., профессор (Ўзбекистон) Бош муҳаррир ўринбосари: Тўҳтасинов Илҳом ф.ф.д.,доцент (Ўзбекистон) Таҳрир ҳайъати: Назаров Бахтиёр академик. (Ўзбекистон) Якуб Умарўғли ф.ф.д., профессор (Туркия) Алмаз Улви Биннатова ф.ф.д., профессор (Озарбайжон) Боқиева Гуландом ф.ф.д., профессор (Ўзбекистон) Миннуллин Ким ф.ф.д., профессор (Татаристон) Маҳмудов Низомиддин ф.ф.д., профессор (Ўзбекистон) Керимов Исмаил ф.ф.д., профессор (Россия) Жўраев Маматқул ф.ф.д., профессор (Ўзбекистон) Kуренов Рахиммамед к.ф.н. (Tуркманистон) Кристофер Жеймс Форт Мичиган университети (АҚШ) Умархўжаев Мухтор ф.ф.д., профессор (Ўзбекистон) Мирзаев Ибодулло ф.ф.д., профессор (Ўзбекистон) Болтабоев Ҳамидулла ф.ф.д., профессор (Ўзбекистон) Дўстмуҳаммедов Хуршид ф.ф.д., профессор (Ўзбекистон) Лиходзиевский А.С. ф.ф.д., профессор (Ўзбекистон) Сиддиқова Ирода ф.ф.д., профессор (Ўзбекистон) Шиукашвили Тамар ф.ф.д. (Грузия) Юсупов Ойбек масьул котиб, доцент (Ўзбекистон) Главный редактор: Холбеков Мухаммаджон д.ф.н., профессор (Узбекистан) Заместитель главного редактора: Тухтасинов Илхом к.ф.н., доцент (Узбекистан) Редакционная коллегия: Назаров Бахтиёр академик. (Узбекистан) Якуб Умар оглы д.ф.н., профессор (Туркия) Алмаз Улви Биннатова д.ф.н., профессор (Азербайджан) Бакиева Гуландом д.ф.н., профессор (Узбекистан) Миннуллин Ким д.ф.н., профессор (Татарстан) Махмудов Низомиддин д.ф.н., профессор (Узбекистан) Керимов Исмаил д.ф.н., профессор (Россия) Джураев Маматкул д.ф.н., профессор (Узбекистан) Kуренов Рахыммамед к.ф.н. (Туркменистан) Кристофер Джеймс Форт Университет Мичигана (США) Умархаджаев Мухтар д.ф.н., профессор (Узбекистан) Мирзаев Ибодулло д.ф.н., профессор (Узбекистан) Балтабаев Хамидулла д.ф.н., профессор (Узбекистан) Дустмухаммедов Хуршид д.ф.н., профессор (Узбекистан) Лиходзиевский А.С. д.ф.н., профессор (Узбекистан) Сиддикова Ирода д.ф.н., профессор (Узбекистан) Шиукашвили Тамар д.ф.н. (Грузия) Юсупов Ойбек отв. секретарь, доцент (Узбекистан) Editor in Chief: Kholbekov Muhammadjan Doc.of philol. scien., prof. (Uzbekistan) Deputy Chief Editor Tuhtasinov Ilhom Ph.D. Ass. Prof. (Uzbekistan) Editorial Board: Bakhtiyor Nazarov academician. (Uzbekistan) Yakub Umarogli Doc. of philol. scien., prof. (Turkey) Almaz Ulvi Binnatova Doc. of philol. scien., prof. (Azerbaijan) Bakieva Gulandom Doc. of philol. scien., prof. (Uzbekistan) Minnulin Kim Doc. of philol. scien., prof. (Tatarstan) Mahmudov Nizomiddin Doc. of philol. scien., prof. (Uzbekistan) Kerimov Ismail Doc. of philol. scien., prof. (Russia) Juraev Mamatkul Doc. of philol. scien., prof. (Uzbekistan) Kurenov Rakhimmamed Ph.D. Ass. Prof. (Turkmenistan) Christopher James Fort University of Michigan (USA) Umarkhodjaev Mukhtar Doc. of philol. scien., prof. (Uzbekistan) Mirzaev Ibodulla Doc. of philol. scien., prof. (Uzbekistan) Boltaboev Hamidulla Doc. of philol. scien., prof. (Uzbekistan) Dustmuhammedov Khurshid Doc. of philol. scien., prof. (Uzbekistan) Lixodzievsky A.S. Doc. of philol. scien., prof. (Uzbekistan) Siddiqova Iroda Doc. of philol. scien., prof. (Uzbekistan) Shiukashvili Tamar Doc. of philol. scien. (Georgia) Yusupov Oybek Ass. prof. (Uzbekistan) - Senior Secretary Pagemaker | Верстка | Саҳифаловчи: Хуршид Мирзахмедов Контакт редакций журналов. www.tadqiqot.uz ООО Tadqiqot город Ташкент, улица Амира Темура пр.1, дом-2. Web: http://www.tadqiqot.uz/; E-mail: [email protected] Тел: (+998-94) 404-2000 Editorial staff of the journals of www.tadqiqot.uz Tadqiqot LLC The city of Tashkent, Amir Temur Street pr.1, House 2. Web: http://www.tadqiqot.uz/; E-mail: [email protected] Phone: (+998-94) 404-2000 СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 (2025) DOI http://dx.doi.org/10.26739/2181-8287-2025-09 3 СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №1 | 2020 Лингводидактика ва методика / Лингводидактика и методика / Linguodidactics and methodology 1. Tokhir Akimov HEART RELATED PHRASES IN CHINESE AND THEIR SEMANTIC MEANINGS… ............................. 4 2. Дедаханова Муаззам МЕТАФОРИК МАЪНО ҲОСИЛ ҚИЛИШНИНГ КОГНИТИВ МЕХАНИЗМЛАРИ ............................... 16 3. Xasan Ulug‘bek o‘g‘li MILLATLARARO TOTUVLIK VA MILLIY QADRIYATLAR ................................................................. 25 4. Азимова Ирода ЎЗБЕК ТИЛИДАГИ ГРАММАТИК АФАЗИЯДА ОТ ВА ФЕЪЛЛАРНИНГ ИФОДАЛАНИШИ .......... 30 5. Dadayev Shomurod Shokarimovich O‘ZBEK MUSIQA SAN’ATI ISLOHOTLARI VA SHASHMAQOM……………………………………..36 6. To‘rayeva Dildora SHAXS XARAKTERINING NUTQDA VOQELANISH MEXANIZMI. ..................................................... 40 7. Feruza Mamatova FAMILY TRADITIONS: REFLECTION OF SOME FAMILY TRADITIONS IN THE LINGUISTIC PICTURE OF THE WORLD (ON THE BASIS OF ENGLISH AND UZBEK PROVERBS AND IDIOMS). .................................................................................................. 49 8. Imomkulova Oysanam O’TKIR HOSHIMOVNING “TUSHDA KECHGAN UMRLAR” ROMANIDA BADIIY XARAKTER YARATISH MAHORATI VA RUHIYAT TALQINI. .............................................. 57 9. E’zoza Radjabova INGLIZ TILIDAGI BA’ZI SINONIM SO’ZLARNING MA’NO JIHATIDAN FARQLANISHI........................................................................................................... 62 10. Дадахонов Аъзамжон МЕДИАКОНВЕРГЕНЦИЯ ШАРОИТИДА ЖУРНАЛИСТИК ФАОЛИЯТ ВА ТАЪЛИМДАГИ ИННОВАЦИЯЛАР ............................................................................... 68 11. Сотволдиев Сирожиддин АРАБ ТИЛШУНОСЛИГИДА ШАКЛДОШ-ТАЛАФФУЗДОШ СЎЗЛАРНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ ................................................................................................... 79 12. Сотволдиев Сирожиддин «МУСАЛЛАС» ТУРИДАГИ ЛУҒАТЛАРНИНГ АРАБ ЛЕКСИКОГРАФИЯСИДАГИ ЎРНИ ............ 84 13. Muminova Dilorom NOMADA BADIIY-ESTETIK XUSUSIYATLAR ........................................................................................ 91 14. Ergasheva Dilrabo ODIL YOQUBOV ASARLARIDA INSON RUHIY HOLATI IFODALANISHINING LISONIY MANZARASI. ........................................................................................ 98 15. Umid Malikov KINO OPERATORLIK SAN'ATI VA KINO REJISSURASI……………………………………………..103 МУНДАРИЖА \ СОДЕРЖАНИЕ \ CONTENT СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №1 | 2020 4 Санъатшунослик ва мусиқа/ Искусствоведение и музыка/ Art studies and music 16. Gavhar Xodjiyeva Tojiboyeva Fotimaxon Voxidjon qizi FILOLOG TALABALARNING IJTIMOIY-MADANIY KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA XALQ OG'ZAKI IJODI NAMUNALARIDAN FOYDALANISH ..............................................................120 17. Давлатова Муҳайё, Шодмонов Қ.Б. FE'LLARNING ASPEKTIK VA LEKSIK-SEMANTIK TASNIFI. ............................................................. 123 18. Zokhid Matyakubov COMPARATIVE ANALYSIS OF ENGLISH AS AN INTERNATIONAL LANGUAGE OF COMMUNICATION (As an Example of Singapore English). .................................................................... 130 19. Курганов Анвар «БОБУРНОМА» АСАРИДА ҚЎЛЛАНИЛГАН ҲАРБИЙ ТЕРМИНЛАР ХУСУСИДА .......................136 20. Соҳибова Зарнигор ЗУЛФИЯ ИЖОДИДА ДАРАХТ ОБРАЗИ ВА РАМЗИЙЛИК ................................................................. 143 21. Одилова Гулноза, Аҳророва Шодияхон ЖОАН ХАРРИСНИНГ “ШОКОЛАД” АСАРИДА ШИРИНЛИК ТАСВИРЛАРИ УСЛУБИЯТИ ВА ТАРЖИМА МУАММОСИ ............................................................. 151 22. Мuratova Saodat Abdurahmonovna UMUMIY O'RTA TA’LIM MAKTABLARIDA MADANIY TADBIRLARNI TASHKIL ETISHDA REPERTUAR TANLASH VA SAHNALASHTIRISHNING PADAGOGIK ASPEKTLARI.....155 23. Qobilova Nargiza MATN BIRLIKLARI VA TARKIBIY QISMLARI XUSUSIDA AYRIM MULOHAZALAR. ............ 162 24. Яхшиева Зебо ПОЭТИЧЕСКАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ И ХУДОЖЕСТВЕННЫЙ СЮЖЕТ В ТЕТРАЛОГИИ ........ 178 25. Бектурдиева Шоҳида ҲАРБИЙ МАТНЛАР ТАРЖИМАСИДА УЧРАЙДИГАН МУАММО ВА ҚИЙИНЧИЛИКЛАР ....................................................................................................... 186 26. Quvvatova Dilrabo, Kamolov Ixtiyor G`ARB ADABIYOTИDA BOBUR OBRAZI TALQINIDA BIOGRAFIK YONDASHUV...................................................................................................................... 189 27. Abdullayev Lochin Tolipovich O‘ZBEK XONANDALIK MAKTABLARINING SHAKLLANISHI VA ULARNING O‘ZIGA XOS IJRO AN’ANALARI ........................................................................................................................................... 192 28. Dilfuza Rahimova O‘ZBEK XALQ QO‘SHIQLARIDA XONANDA OVOZ TEMBRI VA OHANGDORLIKNING ROLI… .................................................................................................................................................................... 197 29. Nazarov Sherzod O‘ZBEK DOIRA IJROCHILIK MAKTABLARINING SHAKLLANISHI VA ULARNING USLUBIY FARQLARI. ............................................................................................................................................... 202 30. Xolxujayev Shuxrat Abduxoliqovich TANBUR SATO CHOLG‘ULARINING JO‘RNAVOZLIK AMALIYOTIDAGI ROLI VA O‘ZIGA XOSLIK TAMOYILLARI .......................................................................................................................... 208 СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 5 Tokhir Akimov Senior Teacher, Department of Chinese Language and Literature, Tashkent State University of Oriental Studies HEART RELATED PHRASES IN CHINESE AND THEIR SEMANTIC MEANINGS http://dx.doi.org/10.26739/2181-9297-2024-1-1 АННОТАЦИЯ Ушбу мақолада юрак билан боғлиқ хитой тилидаги фразеологик ибораларнинг семантикаси ва хусусиятлари ўрганилади. Зеро, фразеологик бирликлар хитой халқи миллий менталитетининг ажралмас қисми сифатида миллий онг билан боғлиқ нутқий фаолиятни белгиловчи асосий жиҳатлари сифатида қаралади. Хитой тилшунослигида фразеологизмлар амалий ҳаёт билан чамбарчас боғлиқ эканлиги билан фарқланади ва айнан шу жиҳатлар хитой тилининг фалсафий ва ғоявий тафаккур, мантиқий мушоҳада каби хусусиятларини белгилаб беради. Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда мақолада хитой ва ўзбек тилларида юрак билан боғлиқ фразеологик бирликларнинг қиёсий таҳлили берилган. "Юрак" сўзининг мажозий маънолари очиб берилади, гапдаги ибораларнинг семантик боғланишлари ва семантик тузилиши ўрганилади. Калит сўзлар: тил, маданият, юрак, семантика, лексик маъно, фразеологик иборалар, инсон, хусусият, тушунча, хаёл қилмоқ, умид қилмоқ, хоҳламоқ, соғинмоқ, эсламоқ, кўнгил, дил, қалб, ният. АННОТАЦИЯ В данной статье изучается семантика и особенности китайскоязычных фразеологических словосочетаний, связанных с сердцем. Ведь фразеологизмы рассматриваются как основные аспекты, определяющие речевую деятельность, связанную с национальным сознанием как неотъемлемой частью национального менталитета китайского народа. В китайском языкознании фразеологизмы отличаются тем, что они тесно связаны с практической жизнью, и эти же аспекты определяют такие характеристики китайского языка, как философское и мировоззренческое созерцание, логическое наблюдение. Учитывая вышеизложенное, в статье проводится сравнительный анализ фразеологизмов, связанных с сердцем, на китайском и узбекском языках. Раскрываются переносные значения слова «сердце», изучаются семантические связи, семантическая структура словосочетаний в предложении. Ключевые слова и фразы: язык, культура, сердце, семантика, лексическое значение, фразеологические обороты, человек, признак, понятие, фантазировать, надеяться, желать, скучать, вспоминать, мечтать, душа, намерение. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 6 ANNOTATION The article seeks to explain the semantics and features of heart-related phrases in Chinese. Indeed, phraseology is seen as an integral part of the national thinking of the Chinese people as a key aspect that defines speech activity related to national consciousness. In Chinese linguistics, phraseology is closely related to practical life, and it is these aspects that define the features of the Chinese language, such as both philosophical and world-thinking, logical observation. The article takes into account the above compares the phrases that come with the word heart in Chinese and Uzbek. The figurative meanings of the word heart are revealed. This article is investigated the semantic connections, semantic structure and lexical and grammatical structures of the phrases in the sentences. Keywords: language, culture, heart, semantics, lexical meaning, phraseological expressions, person, feature, understanding, imagination, hope, desire, desire, longing, remembrance, heart, language, heart, intention. Introduction. The republic of Uzbekistan and the PRC have socioeconomic relations, and the development of relations ground up for stable. Language has a significant role in the development of handing over the foreign language requirements come out well. Among the foreign languages, priority is given to the development of Chinese language. Chinese is one of the oldest languages in terms of its historical origin and perfection, and differs from other languages in that it has a language construction system, pictographic writing, and has lived in a state of "development" in terms of language development. The distinctive aspects of the Chinese language are precisely these aspects that have had a profound effect on the Chinese nation’s philosophical views on language thinking and worldview. Such a worldview, which is typical of the Chinese, is reflected in their interaction. It has become a habit for the nation to use phrases in practical language speech. Therefore, the use of phrases in the process of learning Chinese, it is necessary to pay attention to their semantic features. Not knowing Chinese-only phrases can lead to shortcomings in communicating with the Chinese and in translating texts. Based on the above considerations, the article tries to reveal the phrases and features that are common in the Chinese language related to the heart. Many wise sayings and stable combinations specific to the Chinese language are analyzed. Phraseological expressions specific to Chinese and Uzbek languages are studied comparatively. Language and culture are closely intertwined, and language reflects the culture of peoples, and culture exerts its influence on language. Each language has phrases that reflect the culture, customs, attitudes, and national characteristics of the people. 1. Some theoretical views on the language of Chinese expressions It has also been observed that a great deal of research has been done on the study of expressions in Chinese. For example, it is an article of Lí jǐn xī 黎锦熙Lí jǐn xī《国语研究调查之进行计划书 guó yǔ yán jiū diào chá zhī jìn xíng jì huá shū》 This is the “State Language Reform Plan” written by Li jin xi One can cite the work of the linguist 马国凡Mǎ guó fán , who has done a lot of research on Chinese expressions. According to him, “phrases are fixed phrases that have been mastered by the people, have a historical origin, are embedded in national traditions, and consist mainly of fourcomponent syllables.” 黎锦熙 《国语研究调查之进行计划书 guó yǔ yán jiū diào chá zhī jìn xíng jì huá shū》 In the Explanatory Dictionary of Phrases, there are four hieroglyphs fixed expressions, which are often used in the written language, fall into a pattern. According to 郭良夫 Guō liáng fū , "phrases are long-used, stagnant phrases, full meaning, powerful, some phrases are difficult to understand by hieroglyphs, their origin can be understood only by reading the historical source." In his article 《周祖谟Zhōuzǔmó 汉语词汇进话 Chinese dictionary “a phrase is a phrase or short sentence that has been used in folk speech for years”. As the linguist Sh. Rakhmatullaev said, "language also has form and meaning”, the phrase has a unique form and very deep meaning. 钱玉莲 Qián yù lián《现代汉语词汇讲义 xiàn dài hàn yǔ cí huì jiǎng yì》 a scholar Qián yù lián’s a “modern Chinese “report: It has diversity of different sources, which has different СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 7 meanings, is quoted in her report as saying, “There are six kinds of phrases according to their source of origin." They are: 1) 来源于寓言故事 from parables; 2) 来源于历史故事 from historical stories; 3) 来源于神话, 传说 legends and myths; 4) 来源于诗文语句 poems; 5) 来 源于口头俗语 folk oral proverbs; 6) 来源于民族语言 is derived from the verbal speech of the people. 常敬宇Сháng jìng yǔ 《汉语词汇文化 in “Culture dictionary of Chinese language “ to the word heart has been made the following comment: 1.1. The lexical meaning of the word heart in Chinese Ancient Chinese paid more attention to the concept of “心主神xīn zhǔ shénThe God of heart “. In their view, the heart is based on the notion that man has the ability to think and control his mental activity. The phrase “心之官则思xīn zhī guān zé sī – The heart is the ruler of soul shows that in ancient times the Chinese nation often considered the heart to be the organ of human thought. In addition, the activities of a person's thinking and feeling, but not impervious to change hidden feeling change, which is the heart's pulse is not only dependent on the actions of human psychology to contribute investment, therefore the heart of the concept of man of mystery nationwide. Heart, god, and kindness are traditional concepts, and the national mentality of the Chinese people is embodied.” 张志毅,张庆云《词汇语义学》古人在认识复杂事物时十分注重直觉体验。从直观感觉出 发,人在思维过程中,心脏会伴随着出现比大脑更为易感的变化包括跳动频率的强弱、快慢变 化等。因此可说,心脏是对思维反应最直接最敏感的器官。直觉体验促使古人将‘心’与思维联 系起来。 Translation: 张志毅Zhāng zhì yì ,张庆云Zhāng qìng yún 《词汇语义学cí huì yǔ yì xuéin linguistics of lexis complex’’ at the ancient people worked very keen to experience. Based on experience and observations, in the process of thinking, the heart becomes more sensitive to the brain, sensing changes, sensations and emotions with a rapid slow heartbeat. Therefore, it can be said that the heart is the most directly sensitive organ that responds to thinking. According to the experience older people connected the word “心” "heart” with thinking."《新华成语词典》(第二版) The Chinese phrases dictionary consist of 10 481 phrases, so deeply it has near 350 phrases relate to the heart; Published in Beijing in 2017 " 汉语成语大全” , in Chinese phrases encyclopedia included 45000 word phrases, near 400 terms directly related to the heart. According to the dictionary sources, there are about 500 hieroglyphs in Chinese related to the heart key “心 xīn”. For example: 愛 àito like，忘 wàngto forget，念 niàn – to read, 您 nínyou，想 xiǎngto think，to miss, 恋liàn -love，虑 lǜto consider，急jíto hurry，怒 nù-to get angry，恐kǒngto be afraid，忠 zhōngto be loyal, loyalty. Chinese language《汉语大词典 in a big Chinese language dictionary》,“心 xīn”has 13 meanings for the heart: (1) heart (2) the circulatory organ of man and animals. (3) character (4) in ancient times the heart was known as the organ of thought, and later the brain has been used as the organ of thought 5) represents thoughts, ideas, feelings. (6) learning plan notices (7) to take care of (8) Buds on trees and flowers (9) center, middle, (10) represents the subjective consciousness of man. (11) soul, mood, spirit, emotion (12) In Buddhism, all spiritual phenomena are called consciousness. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 8 (13) One of the names of 28 stars. 1.2. 与心有关的词 words relate to the heart : 爱心、真心、无心、慈心、孝心、良心、诚心、佛心、热心、开心、苦心 知心、 甜心、伤心、痴心、醉心、狠心、变心、祸心、小心、黑心、 红心贪心、谈心、死 心、决心、空心、 挂心、信心、关心、美心、实心、轻心 心愿，心情，心目，心思，心神，心态，心肝，心肺，心肠，心爱，心胸，心房，心理，心 事，心急，心疼，心绪，心毒，心跳，心眼，心醉，心酸，心软，心材，心切，心室，心 底，心烦，心慌，心中，心田，心领，心术 Thus, it can be concluded that in Chinese, somatic expressions (body-organ-learnersection) , phraseological units formed with the participation of the word heart , are productive . (心 脏 xīn zàng -heart ) The word (心脏 xīn zàng -heart ) in Chinese language means the organ responsible for blood circulation in human and animal organs. If we look at the figurative meanings of the heart symbols in Chinese: they are widely used in the symbolic meanings of experiences, perceptions, emotions and human mood. 1.3. Four-component phraseological units with the participation of the word heart in Chinese The phrases include people's thinking, worldview, attitude to nature and society, life experiences, national characteristics, customs and traditions, beliefs, superstitions, customs, different beliefs, "mental state, ethical and aesthetic feelings", in short, material and everything related to his spiritual life finds its deep and lofty artistic interpretation. In the words of G. Salomov: There are phrases that are "sweet" –admonitionexhort, teach the mind, encourage to be brave and courageous; "Bitter" - he tells your guilt to a reluctant person, gives the impression of a bribe-taker, a slanderer, a liar, a thief, a scoundrel, a hypocrite, a flatterer, a slanderer, a deceiver ". While the content of Chinese phrases is broad, deep, multifaceted, weighty, the form side is a simple, clear, understandable, concise, beautiful and impressive expression of this broad, deep, multifaceted, weighty meaning - together they form the content unity of phraseological words. In addition, the multiplicity of words, the entanglement of thought in the veil of metaphor and the extensive use of rhyme and art ensure the perfection of phraseological words. According to the Turkish linguist H.H. Khamidov, “Phraseological units are words that enhance the effect of speech and are assimilated by people and deeply ingrained in their minds as compounds that cover all areas of human life. " The expressions that come with the organs of the human body reveal all the qualities that are present in man. When he praises his good qualities, he constantly rebukes and whips his bad ones. These include phraseological units formed by the word heart in Chinese. Example: 全心全意quán xīn quán yì - happy heart; with all my heart 他们全心全意为顾客服务,受到了大众的一致好评. They served the metaphors with their whole bodies and were well received by many. 心胸狭窄xīn xiōng xiá hǎi - felt tight; narrow heart 心胸狭窄的人容不得别人的批评.Narrow-minded people cannot tolerate criticism from others . 伤心难过 shāng xīn nán guò- - fit heart 心灰意懒xīn huī yì lǎn - disappointed, lose interest; to despair 心头⼀震xīn tóu yí zhèn - react to the heart 心领神会xīn lǐng shén huì - understand; figure out 心满意⾜xīn mǎn yì zú- - strives to become; to dream 心情舒畅xīn qíng shū chàng - be happy 心如止水xīn rú zhǐ shuǐ- - heart has fallen into place; to find peace of mind СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 9 心劳日拙xīn láo rì zhuō - the work of evil intention; Trades evil intention of the hole . 心胸开阔xīn xiōng kāi kuò- - disappointed; wide heart 爸爸心胸开阔,从来不计较小事. My father's heart, never small - did not pay attention to trivial matters. 集思广益jí sī guǎng yì - a lot more wisdom 信心百倍 xìn xīn bǎi bèi -really believe 常敬宇《汉语词汇文化》对“心”词汇的解释. “在古代,汉民族认为 心主神’,就是‘心’能主管控制人的思想及精神活动。“心之官则思”- 这说 明,古代的汉民族常把‘心’当做人的思维器官。另外,因为人的思想活动和感情的变化往往密 不可分,而感情的变化又与心脏的跳动有关,而心理和感情是一致的,所以认为‘心’的概念中蕴 含着人的感情成分。这种心、神、情合一的传统观念,形成汉民族的共同心态”. 常敬宇Сháng jìng yǔ《汉语词汇文化 “In Chinese language dictionary of culture” to the heart has been made the following comment: “In ancient times, the Chinese 心主神xīn zhǔ shén - the god of the heart - this heart has the ability to control human thinking and spiritual activity”. “心之官则思xīn zh īguān zé sīThe phrase "the heart is the ruler of the soul" shows that in ancient times, the Chinese people often considered the heart to be the organ of human thought. Furthermore, the latent feeling in human thinking activity and emotion change is indistinguishable, but the change in emotion, i.e., not only depends on the heartbeat, but also on human psychology, emotion is together, so the concept of heart is the embodiment of human emotion. Heart, god, kindness is a traditional concept, embodied in the national mentality of the Chinese people. Example: 心乱如麻 xīn luàn rú má- - not to think of anything; not knowing what to do 巴金《家》二一:“她终于忍不住低声哭起来,断续地说了两句话‘大表哥,我此刻心乱如麻,你叫 我从何说起?” Translation: Ba jin " family “Chapter 21 "He could hold the end, quietly wept a few words, he continued," at this time of the "big cousin, my heart did not fit me down, what do you think ? 心不在焉 xīn bú zài yān - disappointing not to be there; not being in one place of focus ; imagination is not in one place ; to be distracted . 他这几天, 老是心不在焉的样子, 恐怕是遇到了什么麻烦。 Translation: A few days happened to him, his mind always was in disarray, it might be he occurred with some kind of a problem, I am worried about it. 2. “心”成语的语义功能-semantic functions of the expressions related to the heart: This article contains the "heart" of Chinese expressions semantic functions according to classification; it can be the following three types. 2.1. Phrases that describe thinking In the past, people "心xīn " of thought believed that the body of the heart, for the heart, " “心之 官则思xīn zhī guān zé sīhave the heart to provisions " that becomes available. Since the heart is known to be the organ of thought, the activity of the heart was divided into 4 parts. (1) " “心” heart思维sī wéi-thinking, 思想sī xiǎngthink, 想法xiǎng fǎ to make possible . Analysis and educational activities, such as jar a result of the side. Example: 将心比心jiāng xīn bǐ xīnYou have to know that the others; to understand the hearts of others as one's own. 心心相印 xīn xīn xiāng yìnone intended purpose; to be one in heart. 他们两人心心相印，同甘共苦，一起生活了五十年。 They have been living together for 50 years with the same goal, the same pleasure, and the same effort. 同心同德tóng xīn tóng dé - to have a purpose. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 16 Дедаханова Муаззам Алтмишбаевна Докторант (PhD) Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети Тошкент, Ўзбекистон [email protected] МЕТАФОРИК МАЪНО ҲОСИЛ ҚИЛИШНИНГ КОГНИТИВ МЕХАНИЗМЛАРИ http://dx.doi.org/10.26739/2181-9297-2024-1-2 АННОТАЦИЯ Барча соҳалар қатори илм-фан ҳам янги босқичга кўтарилишини бугунги кун тобора кучлироқ талаб қилмоқда. Зотан, жамият олдида турган долзарб масалаларни илм-фансиз ечиш муаммо. Шу боис бундай масалаларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш тизимли равишда давлатимизнинг устувор вазифаларидан бири бўлиб келмоқда. Мамлакатимиз ва жамиятимизнинг замон талаблари даражасида ривожланишини илм-фансиз тасаввур қилиш қийин. Илм-фан тараққиётида фундаментал тадқиқотлар муҳим аҳамият касб этади. Айнан улар орқали янги билимлар ўзлаштирилади ва назариялар шакллантирилади, келгуси амалий тадқиқотлар ва инноватцион ишланмалар учун мустаҳкам асос яратилади. Шуни инобатга олиб, мақоланинг моҳияти поэтик метафоранинг ўзига хос хусусиятларини ва унинг модерн поэтик манзарасини шакллантиришдаги ролини ўрганиш, ХХ аср ўзбек тили шеъриятида метафоранинг семантик ва стилистик хусусиятларини кўриб чиқиш, поэтик матнларда маъно ҳосил қилишнинг когнитив метафорик моделларини аниқлашдан иборат. Лингвистик назарияларнинг ривожланишида метафора табиатининг бир қатор жиҳатлари ўрганилмай қолаётганини ҳисобга олиб, мақолада мазкур мавзуга эътибор қаратилган. Чунки нутқий метафора моҳиятига қизиқишнинг кучайиши натижасида поэтик метафора ўринсиз қолдирилди ва тилшуносликда замонавий тенденциялар нуқтаи назаридан тўғри ёритилмади. Қадимги ва ўрта аср мутафаккирларининг лингвофилософик асарлари ва замонавий лингвистик асарларда метафора назариялари ривожланишининг асосий тенденциялари, тилнинг образли воситалари тизимидаги метафоранинг ўрнини аниқлаш ҳам мақолада эътиборга олинган. Ушбу изланиш учун материал қилиб, Рауф Парфи (Ўзтурк) ижодий мероси: “Туркистон руҳи” (Сайланма), “Сакина”, “Тавба”, “Қайтиш”, “Сабр дарахти” тўпламларидан ўрин олган шеърлари фикрни далиллаш учун келтирилган. Мақоланинг амалий қиймати стилистика, шеърий матн талқини бўйича ўқув курсларида олинган натижалардан ҳамда ўзбек тилини ўқитиш амалиётида фойдаланиш имконияти билан белгиланади. Калит сўзлар: метафора, метафорик концепциялаш механизмлари, концептуал метафорик моделлар, поэтик метафора, когнитив метафора. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 17 Дедаханова Муаззам Алтмишбаевна Докторант (PhD) Узбекский государственный университет мировых языков Ташкент, Узбекистан [email protected] КОГНИТИВНЫЕ МЕХАНИЗМЫ ФОРМИРОВАНИЯ МЕТАФОРИЧЕСКОГО ЗНАЧЕНИЯ АННОТАЦИЯ Сегодня наука, как и все другие области, требует подняться на новый уровень. Ведь без науки трудно решать насущные проблемы, стоящие перед обществом. Именно поэтому одним из приоритетов нашего государства является систематическая поддержка таких вопросов. Трудно представить развитие нашей страны и общества на уровне современных требований без науки. Фундаментальные исследования играют важную роль в развитии науки. Именно благодаря им приобретаются новые знания и формируются теории, а также закладывается прочная основа для будущих прикладных исследований и инноваций. Поэтому суть статьи заключается в том, чтобы изучить особенности поэтической метафоры и ее роль в формировании современного поэтического ландшафта, рассмотреть семантические и стилистические особенности метафоры в узбекской поэзии ХХ века, сделать текст более поэтическим. Учитывая тот факт, что при разработке лингвистических теорий ряд аспектов природы метафоры остается неисследованным, статья фокусируется на этой теме. Это связано с тем, что поэтическая метафора неправильно использовалась в результате растущего интереса к сути разговорной метафоры и не была должным образом интерпретирована с точки зрения современных тенденций в лингвистике. В статье также учтены основные направления развития метафорических теорий в лингво-философских трудах античных и средневековых мыслителей и современных лингвистических произведений, определение места метафоры в системе образных средств языка. В качестве материала для этого исследования приводятся стихи Рауфа Парфи (Узтурка) из коллекций творческого наследия: «Дух Туркестана» («Выбор»), «Сакина», «Покаяние», «Возвращение», «Древо терпения». Практическая ценность статьи определяется результатами, полученными на курсах по стилистике, интерпретации поэтического текста, а также возможностью использования его в практике преподавания узбекского языка. Ключевые слова: метафора, метафорические концептуальные механизмы, концептуальные метафорические модели, поэтическая метафора, когнитивная метафора. Dedakhonova Muazzam Altmishbaevna PhD student Theory and Practice of International Journalism Department Uzbekistan State World Languages University Tashkent, Uzbekistan [email protected] COGNITIVE MECHANISMS OF METAPHORICAL MEANING FORMATION ABSTRACT Among all spheres, science is increasingly demanding its rise to a new level. It is already a problem to solve the pressing issues facing society without science. Therefore, comprehensive support for such issues is systematically becoming one of the priority tasks of our state. It is difficult to imagine the development of our country and society at the level of modern requirements without science. Fundamental research plays an important role in the development of science. It is СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 18 through them that new knowledge will be mastered and theories will be formed, a solid foundation will be laid for future practical studies and innovative developments. The essence of the article is to study the peculiarities of poetic metaphor and its role in the formation of modern poetic landscape, to consider the semantic and stylistic features of metaphor in Uzbek poetry of the 20th century, to identify cognitive metaphoric models of meaning formation in poetic texts. Considering that a number of aspects of the nature of metaphors remain unexplored in the development of linguistic theories, attention is paid to this topic. Because as a result of the interest in the essence of the spoken metaphor, the poetic metaphor was left out of place and was not properly illuminated in linguistics from the point of view of modern trends. The article also draws attention to the linguophilosophical works of ancient and medieval thinkers and the main trends in the development of metaphorical theories in modern linguistic works, to determine the position of metaphors in the system of figurative means of language. As a material for the article, Rauf Parfi (Uzturk) received poems from the collections of his creative heritage: “Spirit of Turkestan” (Selection), "Sakina", "Repentance", "Return", "The Tree оf Patience". The practical value of the work is determined by the results obtained in the training courses on Stylistics, poetic text interpretation, as well as the possibility of using the Uzbek language in teaching practice. Key words: metaphoric, metaphorical conceptualization mexanizm, conceptual metaphorical models, poetic metaphor, cognitive metaphor. Кириш Мақола мавзусининг долзарблиги етакчи файласуф ва тилшуносларнинг метафоранинг табиати ва вазифалари муаммосига бўлган эътиборининг ортиши билан белгиланади. Шунга қарамай, лингвистик назарияларнинг ривожланишида метафора табиатининг бир қатор жиҳатлари ўрганилмай қолмоқда. Ушбу ишнинг мақсади поэтик метафоранинг ўзига хос хусусиятларини ва унинг модерн поэтик манзарасини шакллантиришдаги ролини ўрганиш, ХХ аср ўзбек тили шеъриятида метафоранинг семантик ва стилистик хусусиятларини кўриб чиқиш, поэтик матнларда маъно ҳосил қилишнинг когнитив метафорик моделларини аниқлашдан иборат. Мазкур мақсадга эришиш қуйидаги тадқиқот вазифаларини ҳал этишни назарда тутади: - қадимги ва ўрта аср мутафаккирларининг лингвофилософик асарларида ҳамда замонавий лингвистик асарларда метафора назариялари ривожланишининг асосий тенденцияларини аниқлаш; - тилнинг образли воситалари тизимидаги метафоранинг ўрнини белгилаш; - ХХ аср ўзбек модерн шеъриятда метафорик кўчиришни амалга оширишнинг синтактик ва семантик-стилистик механизмларини аниқлаш орқали поэтик метафоранинг асосий хусусиятларини аниқлаш; - шеърий матнни метафорик концепциялаш механизмларини очиб бериш ва концептуал метафорик моделларни матнли жойлаштириш усулларини тавсифлаш. Рауф Парфи шеърларида метафоранинг индивидуал услуб талаби билан юзага келиши, асарнинг сифатини аниқлаш имконини бериши тадқиқот предметини ташкил қилади. Тадқиқотнинг назарий аҳамияти ва илмий янгилиги поэтик метафоранинг мураккаб таҳлил усули замонавий ёндашувлар нуқтаи назаридан таклиф қилинишидан иборат. Когнитив тилшунослик ютуқлари асосида бу услуб, бир томондан, инсоннинг ички ва ташқи дунёсининг умумий, универсал тушунчаларини аниқлашга имкон беради. Бу эса шеъриятда метафоризацияга мунтазам таъсир қилади, иккинчи томондан, муайян шеърий асарларда индивидуал тасвирларни яратиш механизмини очиб беришдир. Ишнинг амалий қиймати стилистика, шеърий матн талқини бўйича ўқув курсларида олинган натижалардан ҳамда ўзбек тилини ўқитиш амалиётида фойдаланиш имконияти билан белгиланади. Асосий қисм Тилда янги пайдо бўлган тушунчаларни номлаш учун сўзларнинг етишмаслигини тўлдириш борасида метафора муҳим роль ўйнайди ва кўплаб функцияларни бажаради. Бу эса СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 19 фан тили учун жуда зарур. О.Мандельштам айтганидек, “Фақат метафора орқали модда очилади, таққослашдан ташқарида бўлиш йўқ, чунки мавжудликнинг ўзи таққослашдир” [2]. Метафора номинация жараёнида асосий ўрин тутадиган унсур эканига қарамай, шу кунга қадар ўзбек тилида кўпроқ бадиий восита сифатида адабиёшуносларнинг диққатини жалб қилиб келди. Лекин ҳар қандай бадиий восита лингвистик ифода ёрдамида амалга оширилади. Шундай экан, бадиий нутқ таркибидаги кўчимлар муайян лингвистик қонуниятлар асосида майдонга келади. Шунинг учун ҳам улар фақат адабиётшунослик фанининг эмас, тилшуносликнинг ҳам текшириш объекти саналади. Ўзбек тилида ҳам, адабиёт назариясида ҳам метафорани ташбеҳ (ўхшатиш) санъати, жумладан, киноя ташбеҳ ва яна кўчимнинг бошқа турлари билан қориштириб юбориш ҳолатлари учраб туради. Метафоранинг ўрганилиш тарихи жуда узоқ даврларга бориб тақалади. Аристотель замонидан буён у риторика, психология, фалсафа, стилистика, адабиётшунослик, таржимашунослик ва ҳатто кибернетика каби фан намоёндалари томонидан таҳлил қилиб келинди. Лекин бу билан масаланинг лингвистик аспекти етарлича ўрганилган, деб бўлмайди. Ҳар қандай бадиий восита лисоний бирликлар ёрдамида моддийлашади. Шунинг учун ҳам метафорани лингвистик нуқтаи назардан ўрганиш зарур [қаранг: 5, 287-506]. Бир нарса, белги, ҳаракатнинг номи бошқасига (ўзаро ташқи шакли, ранги каби жиҳатлари билан) ўхшашлиги асосида метафора йўли билан кўчириш юзага келади. Юнонча “metaphora” — «кўчириш» деган маънони ўзида ифода этади. Йўл лексемаси асли «ўтиш жойи» маъносини англатади. Шаклий ўхшашлик асосида бу лексема «сатр» («бир чизиқ бўйлаб жойлаштирилган ёзув») маъносини ҳам англата бошлаган [қаранг: 10, 40]. Масалан: қуш учди – хаёл учди гап қурилмаларининг иккинчисида феъл (учмоқ) ифодалаган ҳаракат қушнинг ҳаводаги қанотларини силкитиб қилган парвозига ўхшайди. Шу боисдан “учмоқ” феъли ифодалаган кейинги маъно метафорик маънодир. Метафора ҳосила маънони юзага келтиришнинг кенг тарқалган усули сифатида нутқнинг, бадиий услубнинг энг муҳим воситасидан ҳисобланади. Нутқда метафорик ҳосила маъно жуда кўп учрайди. Аммо уларнинг лисонийлашгани – семемага айлангани нисбатан камроқ. Аристотель ўзининг "Поэтика" асарида метафора номини жинсдан жинсга ёки ташқи кўринишга ёинки ўхшаш кўринишга ўтказиш сифатида изоҳлайди. Кейинчалик Ж.Виcо бу ерда "ифодаларни инсон танасидан жонсиз нарсаларга ўтказиш"ни кўрди [2]. Шундай қилиб, метафора олдинги маънонинг бир қисмини бериш мақсадида ҳар қандай концепцияни белгилаш учун тилда илгари мавжуд бўлган тил бирлиги (сўз ёки ибора)ни янгича маъно ифодалаш учун қўллашдир, аниқроғи, исмнинг бир объектдан бошқасига ўхшашлик асосида кўчирилиши ҳисобланади. Ўхшашлик ташқи ва ички бўлиши мумкин. Бу жиҳатларни ҳисобга олган ҳолда метафора йўли билан маъно кўчишини қуйидагича асослаш мумкин [қаранг: 3, 157]: а) шаклнинг ўхшашлиги, яъни ифодаланаётган нарса ва ҳодисалар ўртасидаги шаклий ўхшашлик асосида: одамнинг оғзи («одам аъзоси» — бош лексик маъно) — шишанинг оғзи (ҳосила маъно), одамнинг қулоғи (бош лексик маъно) — қозоннниг қулоғи (ҳосила маъно); b) ташқи кўринишнинг мавҳум ўхшашлиги: одамнинг боши («одам аъзоси» — бош лексик маъно) — кўчанинг боши ёки ишнинг, асарнинг боши («нарса, ўрин-жойнинг бошланғич нуқтаси» — ҳосила маъно); d) баҳолар тузилишидаги ўхшашлик, иккита белги-хусусият ўртасидаги нисбий ўхшашлик асосида: оғир юк («вазмин, енгил эмас» — бош лексик маъно) —оғир одам («табиатан босиқ» — ҳосила маъно) – оғир шароит («қийин, мураккаб» — ҳосила маъно) ёки енгил юк («вазмин, оғир эмас» — бош лексик маъно) – енгил матн, енгил вазифа (осон, қийин бўлмаган— ҳосила маъно); e) ишлаб чиқарилган таассуротларнинг ўхшашлиги: ширин узум (бош лексик маъно) – ширин туш (ҳосила маъно); f) жойнинг ўхшашлиги, нарса-предметларнинг у ёки бу қисмларини ўрин нуқтаи назаридан ўхшатиш асосида: одамнинг қулоғи («одам аъзоси» — бош лексик маъно) — тандирнинг қулоғи («нарсанинг ён қисми» — ҳосила маъно), кучукнинг думи («жонзот СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 20 аъзоси» — бош лексик маъно) – самолётниинг думи («нарсанинг орқа қисми» — ҳосила маъно); g) ҳаракатларни тақдим этиш усулидаги ўхшашлик, яъни бажарилган ёки бажариладиган иш-ҳаракатлар ўртасидаги нисбий ўхшашлик асосида: урмоқ («қўл ёки бирор предмет воситасида зарба бермоқ» — бош лексик маъно: Аламдан айвон четига бир урди) — урмоқ («танқид қилмоқ» – ҳосила маъно: Порахўрларни газетага уриб чиқишди), қўлламоқ («руҳлантирмоқ» — бош лексик маъно: Кексалар ёшларнни қўллаб-қувватлайди) – қўлламоқ («мустаҳкам сақламоқ – ҳосила маъно: Қозиқлар кўприкни қўллаб-қувватлайди), ўсмоқ (унмоқ) – ўсмоқ (ўз устида ишлаб ривожланмоқ); h) турли ўсимлик ва ҳайвонлар номи одамларга нисбатан қўлланади: қалдирғоч (қуш — бош лексик маъно) – қалдирғоч (мактабимиз қалдирғочлари – илк битирувчилари); гул (ўсимлик — бош лексик маъно) – гул (севикли ёр – ҳосила маъно: Сўйла, гулим!) [1, 99-100]. Метафоранинг қуйидаги турлари фарқланади [қаранг: 2]: 1. Номинатив метафора. Бу метафора қуруқ, йўқолган тасаввурни ифода этади. Луғатлар, одатда, ушбу турни мажозий метафора сифатида белгиланмайди. Масалан: эшик тутқичи, чиғаноқ, кўзнинг оқи. Сўзда тасаввур бор, у исмни бир объектдан бошқасига ўтказиш асосида мавжуддир. 2. Фигуратив метафора. Яширин таққослашни ўз ичига олиб, характерли хусусиятга эга. Масалан: юлдуз (машҳур), ўткир зеҳн. Мажозий метафора инсоннинг ҳақиқий дунё объектларини тушуниши натижасида пайдо бўлади. 3. Когнитив метафора. Таққосланаётган тушунчалар орасидаги хусусиятларнинг реал ёки нисбатланган умумийлигини руҳий акс эттириш. Сўзнинг абстракт (мавҳум) маъносини ҳосил қилади. Масалан, одамлар бир ҳовуч (оз миқдорда), йигирмоқ (доимий фикрлар бўлиши). Юқоридаги фикрларга таяниб, қуйидагиларни метафоранинг асосий хусусиятлари сифатида талқин этиш мумкин: 1. Метафора ҳал қилиниши керак бўлган жумбоқдир. 2. Бу қисқа таққослаш. 3. Иккиламчи семантик табиатга эга. 4. Метафора – тил оламидан тил бўлмаган воқелик ҳақидаги билимлар оламига бир поғона. 5. Метафорада ҳодисаларнинг доимий ва муҳим хусусиятлари муҳимдир. 6. Метафора кундалик билим билан озиқланади [2]. Метафора, асосан, от, сифат ва феъл туркумлари доирасида кўп учрайди. Шу боис уни предмет, белги, ҳаракат ўртасидаги нисбий ўхшашликка асосланишига гувоҳ бўламиз: 1) предмет ўртасидаги ўхшашлик от доирасида кузатилади: кўйлакнинг ёқаси (ўз маноси) – дарёнинг ёқаси (кўчма маъно), кўйлакнинг этаги (ўз маъноси) – тоғнинг этаги (кўчма маъно). 2) белги ўхшашлиги сифат туркумида ва қисман равиш туркумида учрайди: қаттиқ бодом (ўз маъноси) – қаттиқ совуқ (кўчма маъно), қаттиқ уйқу (кўчма маъно), юмшоқ нон (ўз маъноси) – юмшоқ овоз (кўчма маъно), уйи тоза (ўз маъноси) – қалби тоза (кўчма маъно), тез юр (ўз маъноси) – тез кунда кўришамиз (кўчма маъно). 3) ҳаракат ёки ҳолат ўхшашлиги феъл туркуми таркибида кузатилади: данак чақмоқ (ўз маъноси) – гап маъносини чақмоқ (кўчма маъно) каби феъл доирасида кўп учрайди. Ҳаётий мисолларга диққат қиладиган бўлсак, метафорик маъно от туркумига нисбатан феъл доирасида метафора кўп учрашига гувоҳ бўлишимиз мумкин. Жумладан, феъл туркумидаги сўзларнинг, деярли, барчаси полисемантик хусусиятга эга (2). Бу ҳол қуйида ажратиб кўрсатилган сўзлар мисолида ҳам ёрқин кўринади: Мунгли куй юракни тирнар эди. Адолатга йўл очмоқ. Дўстларим билан қалинлашиб кетдим. Гап билан чақиб олади. Ёмон одатларини ташламоқда. Тест ечишга берилиб кетди... СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 21 Ўхшашликнинг мавжудлиги асосида метафорик ҳосила маъно юзага келишини шу соҳа билан шуғулланганларнинг барчаси эътироф этади. Лекин ўхшатишнинг метафорадаги ўрни масаласида турли фикрлар билдирилади. Масалан, А.Потебнянинг таърифлашича, "Метафора қисқарган ўхшатишдир". Яъни ташбеҳга хос бўлган "каби", "худди", "айнан" "ўхшамоқ" сингари сўзлар туширилса, метафора юзага келади. Масалан: У гул каби гўзал ва нафис эди // У гўзал ва нафис гул эди. Лекин ўзбек тили назариясида бундай қолипли бирликларга ҳам ташбеҳ деб қаралади. Метафора бўлиши учун “гўзал ва нафис гул эди” тарзида ўхшамиш туширилган ҳолда қўлланиши талаб қилинади. Поляк олими Я.Касян ҳам юқоридаги фикрни ривожлантиришга ҳаракат қилади. Агар келиб чиқишини текширадиган бўлсак, шаксиз, у ёки бу метафора у ёки бу ўхшатишдан ривожланган бўлади. Бироқ шундай асосда қарама-қарши хулоса ҳам чиқариш мумкин. Кўплаб ўхшатишлар метафорадан келиб чиққан. Шунинг учун айрим олимлар метафора ва ўхшатиш орасидаги фарққа алоҳида эътибор берганлар. Масалан, Веселовский, Ч.Кукин, М.Штейнлар фикрича, ўхшатишда ўхшатилаётган нарсалар ажратиб тасаввур қилинса, метафорада улар бир бутундек тушунилади [6, 109-111]. Метафора ва ўхшатиш орасидаги муносабат хусусида икки хил қараш мавжуд: 1. Метафора – қисқарган ўхшатиш, яъни улар орасида фарқ ташқи шаклланишидадир. 2. Метафора ва ўхшатиш ўзаро мазмуний (ички) шаклланув жиҳатидан фарқ қилади. Умуман, метафорага берилган таърифларда уни ёндош ҳодисалар билан қўшиб юборилган ҳолатлар кўп учрайди. Масалан, Э.Кассирер метафорага қуйидагича таъриф беради: "Метафора бир тасаввур номини унга мутаносиб қандайдир белгига эга бўлган ёки у билан қандайдир билвосита "аналогия"ларни назарда тутувчи бошқа соҳа – бошқа тасаввурга кўчириш деб тасаввур қилиш мумкин" [7, 33]. Таърифдан маълумки, Кассирер метафора асосида ўхшашликнигина кўрмайди, балки умуман ҳар қандай "аналогия"ларни назарда тутади. Натижада метафора тушунчаси остига метонимия ва синекдоха ҳам киритилади. Чунки номи кўчаётган ва номни қабул қилаётган предметлараро белгининг табиати изоҳланмайди: ўхшашликми, боғлиқликми, бутун қисмликми... шунинг учун ном кўчишнинг бир неча хил белгига асосланганлиги билан фарқланувчи турлари қоришиб кетади. Шу ўринда, метафорани адабиёт дарсликларида берилган ташбиҳ ва кўчим турларидан фарқлаб, чегарасини аниқлаб олишимиз лозим бўлади. Ташбиҳ (ёки ташбеҳ) – адабиётда кенг қўлланадиган шеърий санъатлардан бири. Уни ўзбекча қилиб, ўхшатиш деса ҳам бўлади. Ташбиҳда нарса, белги ва ҳаракат кабилар бошқасига ўхшатиш, қиёслаш орқали таққосланади. Бу ўша тушунчани англаш ва ҳис қилишни осонлаштиради. Демак, ташбиҳ икки нарсани бир-бирига ўхшатишдир. Масалан, «сўзинг асалдай ширин» дейилганда сўз асалга ўхшатилмоқда. Ташбиҳнинг юзага келишида тўрт унсур иштирок этиши мумкин: 1. Ўхшамиш (ўхшатилган нарса, мушаббаҳ) – тасвирда фикр қаратилган нарса ёки тушунча (сўз). 2. Ўхшатилмиш (ўхшаган нарса, мушаббаҳун биҳи) – тасвирда қиёсланаётган нарса ёки тушунча (асал). 3. Асос (ўхшатиш сабаби, важҳи шабоҳ) – нимага кўра ўхшатишнинг юзага чиққанлиги (ширин). 4. Восита (ўхшатиш воситаси, одати ташбеҳ, ҳолати ташбеҳ) – ўхшатилиш белгиси (- дай). Восита иштирок этган ўхшатишларда ташбиҳ аниқ кўриниб, билиниб туради. Сўз санъатида – дек//-дай, -ча, -симон, -вор, -осо, -ваш, -ий, -ойин каби қўшимчалар; каби, сингари, мисли, мисоли, гўё//гўёки, нақ, янглиғ, худди, ўхшаб, нечукки, бикин ва бошқа ёрдамчи сўзлар восита бўлиб хизмат қилади [қаранг: 4, 220]. Шеъриятда кўпинча асос иштирок этмайди. Бахт сингари олис юлдузлар, гўё, Азал гўзалликнинг шаъмини ёқар. Кўнглим осмон янғлиғ. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 22 Ёришди осмон [9, 33]. Баъзан восита ҳам тушиб қолиб, ташбиҳда ўхшамиш билан ўхшатилмишгина иштирок этади. Масалан, «қоши ҳилолдек эгик» дейиш ўрнига «қоши ҳилол», «қомати сарв каби тик» дейиш ўрнига «сарвқомат», «юзи ой сингари» ўрнига «юзи ой» тарзида қўлланади: Сен Қуёшсан, мен сўнган чироқ. Қийнамагил мени, онажон. Сен - абадий, мен - лаҳза, бироқ Итоат эт менга шул замон [9, 66], – байтида ҳам шу ҳолатни кўриш мумкин. Асос ва воситанинг қўлланиш ёки қўлланмаслигидан қатъи назар ўхшамиш билан ўхшатилмиш иштирок этган ўхшатиш санъати мутлақ ташбиҳ (аниқ ўхшатиш) дейилади. Айрим ўринларда ўхшамиш ҳам тушиб, ўхшатилмишнинг ўзигина сақланади. «Ҳилол», «сарв», «ой», «гул» сўзларининг ўзи ўхшамишга ҳам ишора қилади ва бу киноя ташбиҳ (ишора ўхшатиш) деб аталади [қаранг: 4, 220-221]. Порлоқ осмонингда қузғунлар учди, Эвоҳ, ёғийларинг солди яғмони. Ёғийларинг жигар—қонингни ичди [9, 163], – мисраларида иккита киноя ташбиҳ бор: қузғун – қузғундек таловчилар, истеъдод вакиллари, жумладан, шоирларнинг жигар— қонини ичишга, йўқ қилишга аҳд қилганлар ташбиҳининг ишораларидир. Адабиётда кўчимнинг кўп ишлатиладиган кўринишларидан бири метафора, яъни истиора деб юритилади. Истиора арабча сўз бўлиб, «қарз олиш», «вақтинча ижарага бериш» маъносида келади. У образли тафаккур шаклларидан бири, бадиий адабиётда кенг қўлланадиган тасвир воситасидир. Истиорада, юқорида метафора сифатида таъкидлаганимиздек, бирор нарса-ҳодисага хос хусусиятларни бошқа бир нарса-ҳодисага кўчириш орқали бадиий маъно ифодаланади. Лекин бу кўчиришда ташқи ўхшашлик асосий ўрин тутавермайди. Балки ўхшатилаётган ва ўхшаётган нарса-ҳодисалар орасидаги ички мантиқий боғланишга, яқинликка, вазифалардаги умумийликка таянилади [4, 310]. Истиора қисқарган кўринишдаги ўхшатиш сифатида икки нарса ўртасидаги ўхшашликка асосланишини юқорида ҳам қайд этиб ўтдик. Ташбеҳдан фарқли равишда, ўхшатиш воситаси ва ўхшатиш сабаби қўлланмайди. Масалан, Рауф Парфининг 60-йиллар ижодида “қушча” образи пайдо бўлади: Бир қушча деразам ёнида, Ўлтирар паришон ва ғариб. Йиғлайди, кўзлари ёнади, Кўзлари иккита марварид. Бир ажиб навога ўхшайди, Шоирга ўхшайди у ҳассос. Мискин соз чалмоққа у шайдир, Дардига бордир-ку бир асос [9, 119]. Ўша 60-йилларда ёзилган шеърларидан бирида Рауф Парфи қушчани яна тилга олади: Бир қушча сайрайдир руҳим ичинда, Бир қушча йиғлайдир мени ахтариб [9, 65]. Энди қушча дераза олдида эмас, шоирнинг руҳида сайраяпти. Бу – Рауф Парфи руҳиятидаги Шоирлик эди. Энди Рауф Парфи номли Шахс билан Шоирлик бир вужудда яшаяпти. Лекин шунда ҳам шоир “қушча”ни танимайди: “Мен сенинг исмингни билмайман, Қушчам!” – дейди бошқа бир шеърида. Чунки инсоний ақл билан уни танишнинг, англашнинг иложи йўқ, у ҳис қилинади, холос. Агар шоир ижодидаги қуш образини тадрижий ўрганилса, ушбу поэтик образ динамикасини кузатиш мумкин бўлади. Бу – Рауф Парфи руҳияти замирида томир отган Шоирликнинг ўсиши сифатида истиорага ёрқин мисол бўлади. Бадиий ижод талабига кўра айрим сўзлар ташийдиган маъно бошқа сўзларга кўчирилишини англамай туриб, кўркам асарларни тушуниш, ундан таъсирланиш, лаззатланиш ва таҳлил қилиш мумкин эмас. Кўчим энг кўп ишлатиладиган бадиий СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 23 воситалардандир. Маъно кўчиришда нарса-ҳодисалар ўртасида ё ички, ё ташқи, ё мазмун ўхшашлиги, алоқадорлиги бўлиши шарт. Бу жиҳатдан кўчимлар ўхшатишга яқин туради. Лекин асосий фарқ шундаки, ўхшатишда ўхшаган буюм ҳам, ўхшатилган нарса ҳам ифодаланган бўлади. Кўчимда эса баъзан ўхшаган нарса, баъзан ўхшатилган нарса ифодаланиб, иккинчи қисмдаги маъно биринчисига кўчирилади. Кўчим кўркам тасвир воситаси бўлиб, у китобхоннинг тасаввур оламини кенгайтиради, тасвирланаётган туйғуларни бевосита ҳис қилишга, асар қаҳрамонлари ҳолатини туйишга ёрдам беради. Шундай қилиб, кўчим сўзни кўчма маънода қўллаш ёки нарса-ҳодисага хос сифатларни қайсидир жиҳати билан шуларга ўхшайдиган бошқа нарса-ҳодисаларга кўчириш санъатидир. Адабиётшунослик илмида кўчимнинг мажоз, истиора, рамз сингари кўринишлари мавжуд: Мажоз адабий асарда ўқувчига ноаниқроқ бўлган тушунчани кўпчиликка маълум бўлган нарсаларга хос белгилар билан ифодалашдир. Гулханийнинг “Зарбулмасал” асаридан жой олган «Туя билан бўталоқ», «Маймун билан нажжор», «Тошбақа билан чаён» масалларида жанр талаби билан инсонларга, айрим ижтимоий табақаларга хос хусусиятларнинг ҳайвон образларига кўчирилиши мажознинг ёрқин намунасидир. Рамз ҳам кўчимнинг кенг тарқалган турларидан биридир. Ўқувчи англаши мураккаброқ бўлган мавҳум ахлоқий маънавий сифатнинг шу сифатларга кўпроқ эга бўлган нарса ва жониворлар орқали ифодаланишига рамз дейилади. Рамз адабиётшунослик фанида тимсол ёки символ атамалари билан ҳам юритилади. Ўзбек мумтоз адабиётида гул – маъшуқа рамзи, бургут – мағрурлик рамзи, чумоли – меҳнатсеварлик, тиришқоқлик рамзи ва ҳ.к. тарзида қадимдан қўлланиб келинади [қаранг: 4, 309-310]. ХХ аср иккинчи ярмига келиб, айниқса, ХХI асрда когнитив тилшуносликнинг шаклланиши билан метафорага ёндашиш бутунлай ўзгарди, унинг кўлами кенгайди. Агар анъанавий тушунишда “метафора” атамаси остида бир сўзнинг бошқаси билан алмаштирилиши назарда тутилган бўлса, бугун аксарият тадқиқотчилар метафора том маънода фундаментал билиш фаолятининг намоён бўлиши эканлигини эътироф этмоқдалар. Кўриниб турганидек, метафора кўп қиррали ва беноҳоя мураккаб ҳодиса бўлганлиги учун ҳам унинг талқинларида фарқли жиҳатлар анча-мунча. Метафора моҳиятидаги иккиёқламаликка кўра бу ҳодисанинг икки асосий тури фарқланади, яъни лисоний метафора ва поэтик (бадиий) метафора [8, 9]. Бошқача айтганда, метафоранинг тил ва нутқдаги ўрнини қуйидагича талқин қилиш мумкин: 1. Умумий тил (одатий). Ижтимоий қиёфасини акс эттиради, фойдаланишда тизимли характерга эга. У қайта ишлаб чиқариладиган ва аноним бўлиб, луғатларда ўз аксини топади. 2. Индивидуал (бадиий). Улар тилда репрезентатив эмас, муаллифга эга, маълум контекстда пайдо бўлади, алоҳида экспрессивлиги мавжуд, шунинг учун уларнинг адабий матнда роли катта. Бугунги кунда барча тадқиқотчилар томонидан тўла эътироф этилаётган метафоранинг тил воситаси ва поэтик фигура сифатидаги икки ёқлама моҳияти дастлаб Цицерон томонидан образли тарзда қуйидагича изоҳланган: “Худди кийим дастлаб совуқдан ҳимояланиш учун кашф қилиниб, кейинчалик тананинг безаги ва шахснинг фарқловчи белгиси сифатида ҳам қўлланадиган бўлиб қолгани каби метафорик ифодалар ҳам тилда сўзларнинг етишмаслигини тўлдириш учун яратилиб, кейин кўпроқ ҳузурланиш учун қўлланадиган бўлиб қолган”. Н.Маҳмудов бу фикр ҳақиқатни етарли даражада акс эттирмаслигини таъкидлагани ҳолда, метафора гўё номинатив мақсад билан денотатни ифодалаш учун яратилади, кейин муайян коннотатив маънони ифодалаш учун жалб қилинади, яъни олдин лисоний метафора юзага келади, бадиий метафора эса ундан кейин юзага келади, дея таъкидлайди. Шунингдек, бадиий метафоралар лисоний метафораларсиз ҳам майдонга келиши, кейинчалик лисоний метафора мақомини олиши ҳам мумкин, деб ҳисоблайди ва кўпчилик тадқиқотчилар кейинги ҳолатни асосий деб санашини айтиб ўтади [8,10]. Хулоса СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 24 Метафора семантик алоқанинг маҳсулдор турларига асосланади. Бетакрор поэтик образ метафорик маъно ҳосил қилишнинг когнитив механизмларига асосланган бўлиб, поэтик матнларни идрок этиш ва талқин қилиш имкониятини беради. Шеърий матнларда концептуал метафора матннинг маълум бир тўлиқ парчасида намоён бўлиб, унинг элементар бирлиги диктовка ҳисобланади. Поэзиянинг асосий ифода воситаларидан бири бўлган поэтик метафора ҳодисаларни индивидуаллаштиришга қаратилган мураккаб хилма-хил структура вазифасини бажаради. Шеъриятда метафора яққол гиперболик характерга эга, чунки у дастлаб референтнинг қиёслаш мавзусидан туб семантик узоқлиги туфайли баённинг ифодалилигини кескин оширишга қаратилган. Поэтик тил ва поэтик тимсолни янгилаш билан бирга поэтик метафора шоир акс этган воқеликка нисбатан концептуал жиҳатдан кучли воситадир. Концептуал поэтик метафора – бу бир тасвирнинг бошқасига бирлаштирадиган занжир тропидир. Хулоса қилиб айтганда, метафорани ёндош ҳодисалар билан – ички алоқадорликка асосланувчи метонимия, бутун-бўлак муносабатини ифодаловчи синекдоха, вазифавий бир хилликка кўра ном кўчиши бўлмиш вазифадошлик билан – қориштирмаслигимиз лозим бўлганидек, уни бадиий воситалар ташбиҳ ва кўчим турларидан – мажоз, рамздан ҳам фарқлай олишимиз даркор. Бунинг учун эса, энг аввало, метафоранинг моҳиятини яхшилаб англаш, унинг юқорида таъкидланган асосий хусусиятларини ва юзага келишидаги ўзига хосликларни доимо инобатга олиш чалкашликка йўл қўймаслик борасида асос бўлиб хизмат қилади. Фойдаланилган адабиётлар: 1. Dedaxanova M., Dadaxonov A. O‘zbek tili fanidan ma’lumotnoma. Qo‘llanma. – Toshkent: “Yangi kitob”, 2016. – 592 b. 2. https://russkiiyazyk.ru/leksika/metafora.html 3. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. – T.: «Talqin», 2005. – 272 b. (www.ziyouz.com kutubxonasi) 4. Yo‘ldoshev Q., Qosimov B., Qodirov V., Yo‘ldoshbekov J. Adabiyot: Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik-majmua. Qayta ishlangan 4-nashri – T.: «Sharq», 2017. – 160. 5. Бикертон Д. Введение в лингвистическую теорию метафоры. Теория метафоры. –М., “Наука”, 1990. – С. 284-306 6. Гюлумянс К.М. Образное употребление названий животных в сравнениях и метафорах// Труды СамГУ. Вып. 217. Вопр. фразеологии. – Самарқанд, 1971. 7. Кассир Э. Сила метафоры.// Теория метафоры. М.: Наука, 1990. – 511. 8. Маҳмудов Н., Одилов Ё. Сўз маъно тараққиётида зиддият [Матн] : ўзбек тили энантиосемик сўзларининг изоҳли луғати. – Тошкент: “Akademnashr”, 2014. – 288 б. 9. Рауф Парфи. Туркистон руҳи: Сайланма: шеърлар, таржималар / нашрга тайёрлаган В.Файзуллоҳ. - Тошкент: «Шарқ», 2013. - 320 б. 10. Турсунов У., Мухторов А., Раҳматуллаев Ш. Ҳозирги ўзбек адабий тили: Олий ўқув юрти филология факультети талабалари учун дарслик.— Т.: “Ўзбекистон”, 1992.— 399 б. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2024 25 XAKIMOVA Feruza Abdumanabovna O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti "Cholg'u ijrochiligi" kafedrasi mudiri, dotsent v.b CHOLG‘U IJROCHILIGIDA AFG‘ON RUBOBINI O‘QITISH USULLARI http://dx.doi.org/10.26739/2181-8297-2024-1-3 АNNOTATSIYA Ushbu maqoloda cholg‘u ijrochiligida afg‘on rubobidan foydalanish usullari va uning o‘rni xususida batafsil fikr-mulohazalar keltirib o‘tilgan. Shuningdek, afg‘on rubobining kelib chiqish tarixi, shakllanish bosqichining ilmiy asoslari hamda o‘qitish usullari haqida ma’lumotlar berilgan. Kalit so‘zlar: cholg‘u ijrochiligi, afg‘on rubobi, musiqiy shakl, ritm, tirnama, noxun, afg‘on rubobi ХАКИМОВА Феруза Абдуманабовна Узбекский государственный институт искусств и культуры заведующая кафедрой «Инструментальное исполнительство», доцент и др. МЕТОДИКА ОБУЧЕНИЯ АФГАНСКИМ РУБОБИ В ИСПОЛНЕНИИ АННОТАЦИЯ В данной статье подробно рассматривается использование афганского рубаба в инструментальном исполнительстве и его роль. Также представлены сведения об истории возникновения афганского рубаба, научных основах его формирования, методах обучения. Ключевые слова: инструментальное исполнительство, афганский рубаб, музыкальная форма, ритм, скретч, нохун, афганский рубаб. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 32 феъл диссоциацияси бўладими деган саволга жавоб топиш учун мазкур масалани бошқа тажриба усуллари билан ҳам текшириб кўриш керак. Шу мақсадда биз нейролингвистикада кенг қўлланадиган расмнинг номини айтиш тажриба усулидан фойдаландик. Шу пайтгача қилинган тадқиқотларга асосланган ҳолда биз ўзбек тилидаги аграмматик афазияда от ва феъл диссоциацияси йўқ деган гипотезани олдинга сурамиз. Шу билан бирга тадқиқотимизнинг мақсади ўзбек тилида от ва феълнинг айтилишида қайси психолингвистик омиллар муҳим роль ўйнашини аниқлашдан иборат. Усуллар Тажриба иштирокчилари. Тадқиқотимизда ўзбек тили она тили бўлган, эфферентмоторли афазия диагнозига эга, ёши 48-75 оралиғида бўлган 4 киши ҳамда соғлом, ёши 4470 ёш оралиғида бўлган, ўзбек тилини она тили сифатида қўлловчи 7 киши иштирок этдилар. Тажриба материали. Иштирокчиларга қора қаламда чизилган, предмет ҳамда ҳаракат тасвирланган (ҳар бири 50 тадан) жами 100 та расм кўрсатилди. Берилган расмларда от туркумига оид сўзлар маъно гуруҳига мансублигига қараб тенг миқдорда (ҳайвонлар, паррандалар, шахс отлари, асбоб номлари, озиқ-овқат номлари) ўнтадан олинди. Феъл туркумига оид сўзларни танлашда уларнинг ўтимли-ўтимсизлиги, асбоб билан бажарилувчи ҳаракатни ифодалаши, асбоб номини билдирувчи сўздан ясалганлиги, аргумент структураси каби хусусиятлари ҳисобга олинди. Битта феълга бир вақтнинг ўзида бир қанча хусусиятлар хос бўлгани учун ҳар бир параметр бўйича феълларнинг сонини тенг миқдорда олиш қийинроқ. Бизнинг тадқиқотимизда 50 та феълнинг 36таси ўтимли, 24таси ўтимсиз, асбоб билан боғлиқ феъллар 24та, асбоб номидан ясалган феъллар 15та, қўшма феъллар 11та, 2 аргументли феъллар 34та, 1 аргументли феъллар 16тани ташкил этди. Тажриба жараёни. Ҳар бир иштирокчига аввал предмет расмлари кўрсатилди. Расмдаги нарсанинг номини айтиш сўралди. Иштирокчининг жавоби ҳам аудио, ҳам жавоблар варақасига қайд қилиб борилди. Ҳаракат тасвири кўрсатилганда ҳаракатнинг номини айтиш сўралди. Жавоблар бунисида ҳам диктофонга ва жавоблар варақасига қайд қилинди. Натижалар ва мунозара Тажриба натижалари. Тажрибанинг соғлом иштирокчилари от туркуми бўйча 50 тадан 39-49 та оралиғида тўғри жавоб берган бўлиб, ўртача қиймат 46ни ташкил этади. Феъл туркуми бўйича 36-49 та оралиғида тўғри жавоб берилган, ўртача қиймат 44. Афазияга чалинган иштирокчилар эса от туркуми бўйича 25-38 оралиғида тўғри жавоб берганлар, ўртача қиймат 31,5; феъл туркуми бўйича 23-34 оралиғида тўғри жавоб берганлар, ўртача қиймат 29,5. Натижалардан кўриниб турибдики, соғлом иштирокчилар билан афазияга чалинган иштирокчилар ўртасида тўғри жавоблар миқдори бўйича катта фарқ бор. Шу билан бирга, назорат гуруҳи иштирокчиларининг кўрсаткичларида ҳам, тажриба гуруҳи иштирокчиларининг кўрсаткичларида ҳам от ва феъл туркумларининг ўртасида фарқ деярли йўқ. Тажриба натижалари таҳлили. Айтиб ўтилганидай, тажриба натижалари ўзбек тилидаги аграмматик афазияда от ва феъл диссоциацияси йўқлигини кўрсатди. Мазкур натижа ўзбек тилидаги аграмматик спонтан нутқ таҳлилидаги натижалар билан уйғун [2; 3; 4]. Шундай бўлса-да, у ёки бу сўзнинг айтилишида маълум омилларнинг аҳамиятли эканини кузатдик. Назорат гуруҳида от туркуми бўйича берилган жавобларда ғоз расми кўрсатилганда 7 иштирокчидан 4таси “ўрдак” деб жавоб берганлар. Ўрдак расми кўрсатилганда эса учтаси “ғоз” жавобини берган. Оққуш расми кўрсатилганда 7 иштирокчидан икки иштирокчи тўғри жавоб берган. Тўрттаси “ғоз”, биттаси “ўрдак” деб айтган. Улоқчанинг расми кўрсатилганда 5 иштирокчи “қўзичоқ”, биттаси “эчки” деб жавоб берган. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 33 Тажриба гуруҳида ғоз расми кўрсатилганда 3 иштирокчи тўғри айтган, фақат бир иштирокчи “ўрдак” жавобини берган. Ўрдак расми кўрсатилганда икки иштирокчи тўғри жавоб берган, бир иштирокчи “ғоз”, бир иштирокчи эса “ўрдка” деган. Оққуш расми кўрсатилганда бир иштирокчи бу парранда номини русча “лебедь” деб айтган, қолган уч иштирокчи “ўрдак” деган. Ананас расми кўрсатилганда тажриба гуруҳи иштирокчиларининг бирортаси ҳам тўғри жавоб бера олмаган. Иштирокчилар томонидан “киви”, “бананга ўхшаган”, “кактус” деган жавоблар берилган, бир иштирокчи бу сўзни умуман айта олмаган. Асосий хатолар ғоз, ўрдак ва оққуш паррандаларининг номини айтишда рўй берган. Соғлом иштирокчиларнинг учтаси ғоз расмини кўрганда “ўрдак” жавобини бериб, ўрдак ва оққуш расмларинин кўрганда “ғоз” деб жавоб беряпти. Бу ҳолат иштирокчилар онгида “ғоз”, “ўрдак” ва “оққуш” сўзларининг маъноси аниқ шаклланмаганлигини билдиради. Маълумки, ўзбек жамиятида мазкур паррандалар кенг тарқалмаган. Иштирокчиларимиз уларга ўз ҳаёти давомида кўп дуч келмаганлигидан ташқари мазкур сўзларни ҳам товуқ, хўроз сўзлари даражасида кўп қабул қилмаган. Бундан ташқари психолингвистикада сўзнинг ўзлаштирилиш ёши муҳим омил ҳисобланади. Мавжуд тадқиқотларнинг хулосаларига кўра, сўз қанча эрта ўзлаштирилган бўлса, у афазияга чалинган кишида бенуқсон сақланиб қолади [6; 8]. Юқоридаги парранда номларининг адаштирилишида айнан шу омил муҳим бўлганини тахмин қилишимиз мумкин. Гарчи ўзбек тилидаги сўзларнинг неча ёшда ўзлаштирилиши юзасидан луғат ёки бирор маълумотлар базаси бўлмаса-да, ўзбек жамиятида ўрдак, ғоз, оққуш паррандаларининг кенг тарқалмаганлиги мазкур парранда номларининг нисбатан кейинроқ ўзлаштирилишини тахмин қилишимиз мумкин. Шунингдек, тажриба иштирокчилари томонидан ўрдакнинг ўрнига ғоз, ғознинг ўрнига ўрдак, оққушнинг ўрнига ғоз деб айтилиши психолингвистикадаги сўз ўзлаштиришнинг контекстга боғлиқ (contextbound) босқичига мисол бўла олади [10, 78]. Инсон янги сўзни ўзлаштирар экан, мазкур сўз дастлаб контекстуал маънога боғланади. Ушбу сўзнинг турли контекстларда қабул қилинишигина сўз маъносининг ўзлаштирилишига сабаб бўлади. Ғоз, ўрдак, оққуш сўзларининг адаштирилиши реципиент онгида ушбу сўзлар маъносининг аниқ шаклланиб улгурмаганлигидан далолат беради ва бу сўзнинг ўзлаштирилиш ёши муҳим психолингвистик омил эканлигини яна бир бор исботлайди. Отларнинг айтилишида семантик гуруҳларнинг аҳамияти қатор тадқиқотларда кўрсатиб ўтилган. Хусусан, Ж.Харт, Р.Берндт ва А.Карамаца МД номли бемор мева ва сабзавотларни номини айтишда қийналганини қайд этганлар [11]. У бемор қадимги ҳисоблаш ускунаси абакнинг ёки Сфинкснинг расмини кўриб, номини айта олган, аммо нок ёки апельсиннинг расмига қараб уларнинг номини айта олмаган. Шунингдек, у бу номларни бошқа одам айтганда тушунган, ёзма шаклда берилган мева ва сабзавот номларини қийналмасдан синфларга ажрата олган, лекин расмга қараб таснифлаш сўралганда, МД буни уддалай олмаган. МДнинг мазкур кўрсаткичлари инсон миясида сўзларнинг семантик категорияга кўра гуруҳланишини исботлайди. Бизнинг тажрибамизда бу оққуш, ўрдак, ғоз сўзларининг адаштирилиши, улоқча сўзининг ўрнига қўзичоқ сўзининг айтилиши, ананас сўзининг ўрнига киви, банан сўзларининг айтилишида кузатилди. Шунингдек, иштирокчиларнинг индивидуал хатоларининг ичида ҳам семантик гуруҳ таъсирини кўриш мумкин: тойчоқ – ҳўтик, болға – болта, хўроз – ғоз, қулоқ – бурун, қулф – калит, чойнак – челак, кучук – мушук, болға – омбур. Шуни қайд этиш керакки, феълларнинг айтилишида бирор омил бошқасидан сезиларли даражада устунлик қилмаган. Тажриба натижаларининг статистик таҳлили феъл турларининг ўртасида жиддий фарқ йўқлигини кўрсатди. Шунга қарамай, айрим феълларнинг ҳам соғлом иштирокчиларда, ҳам афазияга чалинган иштирокчилар учун қийинчилик туғдирганини кўриш мумкин. Хусусан, аксириш, йиғлаш каби феъллар тажриба иштирокчиларида бир оз қийинчилик туғдирган. Назорат гуруҳидан 6 кииши аксириш феълини тўғри айта олган СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 34 бўлса, йиғлаш феълини иккита иштирокчи тўғри айтган, уларнинг учтаси “хафа бўлиш”, иккитаси “хўмрайиш” деб жавоб берган. Аграмматик иштирокчилар мазкур феълларни умуман айта олмаганлар. Ўрнига “шамоллаш”, “эснаш”, “тиш ювиш”; “хўмрайиш”, “қовоғини солиш”, “қувониш” каби феъллар айтилган. Аграмматик иштирокчилар гуруҳида чапак чалиш, эснаш, йўталиш, шўнғиш каби феълларга фақат биттадан тўғри жавоб берилган. Соғлом иштирокчилар гуруҳида эснаш 5/7, йўталиш 5/7, шўнғиш 4/7, чапак чалиш 3/7 тўғри жавоблар берилган. Мазкур феълларни бирлаштирувчи хусусият уларнинг барчаси бир аргументли эканлигидир. Расмни номлаш талаб қилинадиган тажрибаларда аргумент структурасининг таъсири кузатилмаганлиги бошқа тадқиқотларда қайд этилган [15]. Бизнинг тажрибамизда жами 16та бир аргументли феъл ишлатилган бўлса, улардан 6тасидагина шундай ҳолат кузатилган. Қолган ухлаш, югуриш, кулиш, сакраш, чўмилиш, ўтириш, куйлаш каби феъллар100 фоиз тўғри айтилган. Шундан келиб чиққан ҳолда, тажрибамизда кузатилган аксириш, йиғлаш, чапак чалиш, эснаш, йўталиш, шўнғиш феълларининг афазияга чалинган иштирокчиларимиз учун қийинчилик туғдирганини улрнинг тасаввур қилиниш даражаси пастлиги билан изоҳлаш мумкин. Мазкур омилнинг аҳамиятли эканлиги психолингвистик тадқиқотларда таъкидланган [7]. Сўзларнинг семантик билимлар тармоғи билан алоқасини таъминловчи ягона тизим мавжуд деб қаралади. Тасаввур қилиниш даражасининг таъсири шу тизимга тегишлидир. Сўзнинг фаоллашувидаги фарқлар сўз билан семантик билимни боғлаб турган маълумотлар миқдорига боғлиқ. Тасаввур қилиниш даражаси паст сўзлар эса контекстга кўпроқ боғланган бўлади [16]. Хулоса Хулоса қилиб айтганда, ўзбек тилидаги аграмматик афазияда от ва феъл диссоциацияси рўй бермайди. Афазияга чалинган иштирокчиларга расмга қараб от ва феъл туркумига оид сўзларни фаоллаштириш соғлом иштирокчиларга нисбатан қийиинроқ кечади. Бу қийинчиликлар нейролингвистик тадқиқотларда тилга олинган сўзнинг ўзлаштирилиш ёши, тасаввур қилиниш даражаси каби омиллар таъсирини ўзида намоён қилади. Адабиётлар рўйхати 1. Alyahya, R. S.W., Halai, A. D., Conroy, Р., Ralph, M. A. L. (2018) Noun and verb processing in aphasia: Behavioural profiles and neural correlates. NeuroImage: Clinical 18 (2018), 215–230. 2. Azimova I. (2014) O’zbek tilidagi agrammatic spontan nutqda otlarning ifodalanishi. Til va dabiyot ta’limi. 9, 30-33. 3. Azimova I. (2015) O’zbek tilidagi agrammatik spontan nutqda fe’llarning ifodalanishi. O’zMU xabarlari # 2, 214-218. 4. Azimova I., Bastiaanse R. (2014) Verbs in Uzbek agrammatic spontaneous speech. Stem-, Spraaken Taalpathologie. Vol. 19, Supplement 1, pp. 116-119. http://rjh.ub.rug.nl/sstp/article/view/13158/10658 5. Bastiaanse, R. & Jonkers, R. (1998) Verb retrieval in action naming and spontaneous speech in agrammatic and anomic aphasia. Aphasiology, 12, 951-969. 6. Bastiaanse,R., Wieling, M. & Wolthuis, N. (2016) The role of frequency in the retrieval of nouns and verbs in aphasia, Aphasiology, 30:11, 1221-1239, DOI: 10.1080/02687038.2015.1100709 7. Bird, H., Howard, D., & Franklin, S. (2000). Why is a verb like an inanimate object? Grammatical category and semantic category deficits. Brain and Language, 72, 246–309. 8. Brysbaert, M. (2016). "Aphasia and age of acquisition: are early-learned words more resilient?". Aphasiology. 30 (11): 1240–1263. 9. Caramazza, A., & Hillis, A. (1991). Lexical organization of nouns and verbs in the brain. Nature, 349, 788–790. 10. Clark, E.V. (2009) First language acquisition. Cambridge University Press, 504. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 35 11. Hart, J., Berndt, R. S., &Caramazza, A. C. (1985). Category-specific naming deficit following cerebral infarction.Nature,316, 439–440. PubMed Google Scholar. 12. Holmes, J. M., Marshall, J. C., & Newcombe, F. (1971). Syntactic class as a determinant of wordretrieval in normal and dyslexic subjects. Nature, 234, 418. 13. Rapp, B., & Caramazza, A. (1998). A case of selective difficulty in writing verbs. Neurocase, 4, 127–140. 14. Thompson C.K. (2003) Unaccusative verb production in agrammatic aphasia: the argument structure complexity hypothesis. Journal of Neurolinguistics, 16, 151–167. 15. Thompson, C. K., Lange, K. L., Schneider, S. L., & Shapiro, L. P. (1997). Agrammatic and nonbraindamaged subjects’ verb and verb argument structure production. Aphasiology, 11, 473– 490. 16. Westbury CF, Cribben I and Cummine J (2016) Imaging Imageability: Behavioral Effects and Neural Correlates of Its Interaction with Affect and Context. Front. Hum. Neurosci. 10:346. doi: 10.3389/fnhum.2016.00346 17. Zingeser, L. B., & Berndt, R. S. (1990). Retrieval of nouns and verbs in agrammatism and anomia. Brain and Language, 39, 14–32. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 36 O‘ZBEK MUSIQA SAN’ATI ISLOHOTLARI VA SHASHMAQOM Dadayev Shomurod Shokarimovich O‘zDSMI " Milliy qòshiqchilik" kafedrasi òqituvchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek xalq musiqa san’ati uning jamiyatda tutgan o‘rni xususida fikr-mulohazalar bildirib o‘tilgan. Shuningdek, o‘zbek xalq musiqa san’atida milliy sozlarning o‘rni va shashmaqom haqida batafsil ma’lumotlar keltirib o‘tilgan. Kalit so‘z: musiqa san’ati, milliy soz, qadriyat, milliy meros, shashmaqom, madaniyat hayot, islohot РЕФОРМЫ УЗБЕКСКОГО МУЗЫКАЛЬНОГО ИСКУССТВА И ШАШМАКАМ Дадаев Шомурод Шокаримович Преподаватель кафедры «Национальное пение» ЎзДСМИ Аннотация: В данной статье рассматривается роль узбекской народной музыки в жизни общества. Также имеется подробная информация о роли национальных слов в узбекской народной музыке. Ключевые слова: музыка, национальный язык, ценности, национальное достояние, шашмаком, культура, жизнь, реформа. UZBEKI MUSICAL ART REFORMS AND SHASHMAQAM Dadayev Shomurod Shokarimovich Teacher of the "National Singing" department of UzDSMI Annotation: This article discusses the role of Uzbek folk music in society. There is also detailed information about the role of national words in Uzbek folk music. Keywords: music, national language, values, national heritage, shashmaqom, culture, life, reform Yosh avlodga berayotgan bilimimiz vatanimiz kelajagi uchun bir poydevor hisoblanadi. Biz poydevorni qanchalik mustahkam qilsak, u shunchalik chidamli, har qanday vaziyatda qulamaydigan, yillar o'tsada o'z haybati bilan lol qoldiradigan bir ko'rinish kasb etadi. Bugungi kunda Prezidentimiz tomonida o'tkazilayotgan islohatlar, farmon va farmoyishlar shu poydevorni imkon qadar mustahkamlash uchun qilinayotgan harakatlardir. Bugungi kunda glabal maydonda kechayotgan tahlikali jarayonlarga nisbatan faqat mustaqil va qat'iy yondashuvga ega bo'lgan, ma'naviy va jismoniy barkamol yoshlargina qarshi tura oladi. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 37 O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo'nalishi bo'yicha Harakatlar strategiyasida belgilangan yoshlarga oid davlat siyosatini takomillashtirish, yoshlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish, ularning barkamol bo'lib voyaga yetishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish borasida bir qancha muhim hujjatlar qabul qilindi, amaliy ishlar yo'lga qo'yildi, muayyan natijalarga erishildi. Shunday bo'lsa ham, bu borada bajariladigan ishlar hamisha keng ko'lamli bo'lib, o'z dolzarbligini saqlab qolaveradi. Shu bilan birga O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2019-yilning 19-mart kuni 5 ta muhim tashabbusini ilgari surgan edi.[1] Birinchi tashabbus - yoshlarning musiqa, rassomlik, adabiyot, teatr va san'atning boshqa turlariga qiziqishlarini oshirishga, iste'dodini yuzaga chiqarishga xizmat qiladi. Ikkinchi tashabbus - yoshlarni jismoniy chiniqtirish, sport sohasida qobiliyatini namoyon qilishlari uchun zarur sharoitlar yaratishga yo'naltirilgan. Uchinchi tashabbus - aholi va yoshlar o'rtasida kompiyuter texnologiyalari va internetdan samarali foydalanishni tashkil etishga qaratilgan. To'rtinchi tashabbus - yoshlar ma'naviyatini yuksaltirish, ular o'rtasida kitobxonlikni keng targ'ib qilish bo'yicha tizimli ishlarni tashkil etishga yo'naltirilgan. Beshinchi tashabbus - xotin-qizlarni ish bilan ta'minlash masalalarini nazarda tutadi. Oiladagi bu tarbiya maktabda izchil davom ettirish uchun nima qilmoq kerak? Bu savolga Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan 5 tashabbus g'oyasidan aniq javob topamiz. Bu tashabbuslar zamirida qanchalik ezgu maqsadlar mujassam ekanini uning mohiyatini to'g'ri tushunganlar teran his etadi. Xo'sh bu borada bugungi kunga qadar qanday ishlar qilindi va ular biz uchun qanday imkonyatlarni vujudga keltirdi? Jumladan, yoshlarning musiqa, rassomlik, adabiyot, teatr va san'atning boshqa turlariga qiziqishlarini oshirishga, iste'dodini yuzaga chiqarishga qaratilgan birinchi tashabbus doirasida 779 563 nafar o'quvchilar to'garaklarda ishtirok etishmoqda. Bundan tashqari, maktablarda 2108 ta havaskor yoshlar teatr studiyalari tashkil etilib, 198 698 nafar o'quvchilar jalb etildi.[2] Davlatimiz rahbari tomonidan yosh avlodni tarbiyalash ishlariga bunday aniq va maqsadli yondashuv, tizimli va tartibli qat'iy munosabat barcha soha vakillarini, shuningdek, keng aholi qatlami, ayniqsa, yoshlarni yanada sergaklantirib, daxldorlik hissi va mas'ulligini oshirmoqda. Oliy hamda ezgu maqsadlar sari bir yoqadan bosh chiqarib, birgalikda harakat qilish, o'zaro qo'llab-quvvatlash orqali yuqori natijalarga erishish, yurt taraqqiyotiga munosib hissa qo'shishga undamoqda. Qator mamlakatlarda maktab hamda maktabdan tashqari tashkil topgan o’quv jarayoni, uning shakl va usullari shubhasiz, katta qiziqish uyg’otmoqda. Jahonning ko’pgina mamlakatlarida yosh avlodga musiqiy tarbiya berish ishlari umumdavlat ahamiyatga ega bo’lib, shaxsni shakllantirishning muhim vositasi hisoblanadi. Har bir mamlakatning musiqa tarbiyasi g’oyaviy-siyosiy jihatdan xalqning sotsial tuzumiga xizmat qiladi. Har bir xalqning maorifida musiqa tarbiyasi metodikasi pedagogikaning didaktik qonuniyatlariga va shu xalqning milliy musiqa madaniyati, tili va madaniy an’analariga asoslanadi. Shu bilan birga musiqa tarbiyasning strukturasi, sistemasi (tizimi) va ilmiy-metodik yutuqlar boshqa millatning ma’rifiy madaniyatiga ham ijobiy ta’sir etadi.[3] Jamiyatimiz taraqqiyotida ma’naviy va jismoniy sog’lom avlodni tarbiyalash bugungi kunda bizning eng ustuvor vazifalarimizdan biri sanaladi.Zeroki qator aytilgan bu fikrlar zamirida har doimgidek yoshlar turadi, sababi ularning bugungi kundagi olgan ta’limtarbiyasi nafaqat o’zlari uchun balki yurtimiz taraqqiyoti uchun eng muhim poydevordir. Hurmatli Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev bejizga’’Agar mendan sizni nima qiynaydi’’deb so’rasangiz, farzandlarimizning ta’lim va tarbiyasi deb javob beraman’’ - degan purma’no fikrlari fikrimiz yaqqol dalilidir. Biz yashab turgan СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 38 jamiyat taraqqiyotida musiqa va san’atning o’rni beqiyosdir. Har bir millat va elatlarni birlashtiradigan an’analarimizni mustahkamlaydigan ham mana shu hisoblanadi. Har qanday ko’ngilni o’ziga rom eta oladigan, insonlarni qalbiga ezgulik urug’ini ekib boshqa yomon illatlarga qarshi kurashadigan ham musiqa desak mubolag’a emas. Shu o’rinda o’z-o’zidan sezilib turibdiki musiqa san’ati qanchalik beqiyosligi hamda tarbiyaviy jihatdan ham katta ahamyatga ega ekanligini. Musiqaning inson ruhiyatiga ta’sir qilish borasida keng imkonyatlar qadimdanoq musiqashunoslar, mutafakkirlar va olimlar diqqatini o’ziga jalb qilgan. Ular musiqa san’atining insonlarni shaxs sifatida shakllanishiga ta’sir qiladigan xususiyatlarini aniqlashga urunishgan.Darhaqiqat jahon fani ravnaqiga ulkan hissa qo’shgan buyuk ajdodlarimiz komil insonni tarbiyalashda musiqaning o’rnini chuqur anglab, shaxs kamolotidagi ahamyatini o’z asarlarida, pedagogik qarashlarida tadqiq qilib bizga beqiyos manbalar qoldirganlar.Buyuk mutaffakirlar Al Forobiy, Abu ali Ibn Sino, Abdulqodir Marog’iy, Sharafiddin ali Yazdiy, Mahmud Qoshg’ariy, Ahmad Yugnakiy, Sadiy Sheroziy, Abdurahmon Jomiy, Kavkabiy, Darveshali Changiy, Komil Xorazmiy, Alisher Navoiy, Zahriddin Muhammad Bobur kabi allomalarning qator asarlarida keltirilgan musiqaga oid ma’lumotlar bugungi kunda o’z ilmiy, nazariy hamda tarbiyaviy jihatdan yosh avlodni tarbiyalash jarayonida eng dolzarb va eng kerakli maba ekanligini ko’rishimiz mumkin. O’ylashimcha musiqa tarbiyasini avvalo oiladan boshlash eng maqul yo’l sanaladi. Sababi shundaki musiqaga qiziqish oiladagi muhitga juda bog’liq. Agar oilada o’zaro san’atga bo’lgan munosabat yuqori ruhda,baland ishtiyoq hamda hurmatda bo’lsa bolada o’z-o’zidan qiziqish, ijtimoiypsixologik muhit paydo bo’ladi.[4] Ma’lumki yaxshi oilaviy muhitda tarbiyalangan bolaning hayot haqidagi turli voqeahodisalar, urf-odat, madanyat va san’atga oid taassurotlari ko’pincha ijobiy kechadi. Oiladagi birlikda televizor ko’rish, konsert tomosha qilish, teatr tomosha qilish va o’z taassurotlarini o’rtoqlashish kabi muloqotlar bolalar dunyoqarashini o’stirib, hayotiy voqealarni aks ettiruvchi adabiyot, san’at musiqani mohiyatini tushunish va badiiy idrok etishga olib keladi. Xususan eng avvalo musiqaga oilaviy muhiti yiroq bo’lgan bolalarni qiziqtish uchun ham va qiziqqan bolalarni yanada dunyoqarashini oshirish uchun ham o’rta ta’lim maktablarida,Maktabgacha ta’lim muassalarida san’at ustalari bilan ijodiy uchrashuvlar ko’ngilochar tadbirlarni tashkillashtirish ularning musiqa haqidagi tasavvurlarini kengaytirish,o’quvchi yoshlarning qiziqishini o’stirib,bo’sh vaqtlarini behuda sarflamasliklarini oldini olishimiz mumkin. Bejizga davlatimiz rahbari Sh.Mirziyoyev bugungi kunda yurtimizda amalga oshirilayotgan: ‘’Besh muhim tashabbus”ni joriy qilmaganlar. Aynan shu besh tashabbusimizning birinchi yo’nalishi musiqa va san’atga bag’ishlangan. Mana shundan ham ko’rinib turibdiki musiqaning yosh avlod tarbiyasida o’rni kattaligini. Biz insonning ruhiy kamoloti haqida gapirar ekanmiz, albatta bu maqsadga musiqa san’atisiz erishib bo’lmaydi. a) Musiqa - o’z tabiatiga ko’ra hissiy va ruhiy kechinmalar uyg’otuvchi; b) Musiqa - kishilarda nozik didni tarbiyalovchi; c) Musiqa - tinglovchini ham, ijrochini ham nafosatga , ma’naviy barkamolikka undovchi kuchli vosita. Ko’pchilik yaxshi biladiki, ertaklarda qahramon musiqa orqali ulkan dev yoki ilonni sehrlab, uning changalidan o’zi yoki sevgan qizini xalos etadi. Bunday voqealar rivojida musiqa orqali ifodalab, ochib beradi. Chuqurroq nazar tashlaydigan bo’lsak, buning zamirida musiqaning ko’ngilni ezgulikka undovchi san’at ekani o’z aksini topgan. Musiqa ashula va raqs tarkibida ham vujudga keladi. Keyinchalik esa badiiy ijodning turiga aylanadi. U o’ta o’ziga xos badiiy ifoda “til” iga ega bo’lib maxsus ishlab chiqilgan va tanlab olingan tovushlar ana shu “til” ning manba’idir. Albatta musiqa shaxsni shakllantirish, uning ijobiy fazilatlarini o’z-o’zidan belgilab bermaydi.Biz aytmoqchi bo’lgan СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 39 fikr shundayki musiqaning g’oyaviy mazmuni nafaqat yosh avlod balki butun insonyat tarbiyasi bilan bog’liqdir.[5] Bolalar tomonidan musiqaning idrok etilishi avvalo milliy musiqamizni idrok etishdan boshlanishi lozim. Milliy istiqlol sharofati bilan milliy musiqiy merosimizga milliy-ma’naviy qadryatlarimiz qatorida alohida e’tibor berila boshlandi. Endilikda biz xalqimizning ajoyib, xilma-xil va bir biridan go’zal mahalliy musiqiy an’analarini tinglab idrok etish va ulardan ma’naviy zavq olish, ruhiy bahramand bo’lish imkoniga ega bo’ldik. Milliy musiqa xalqimiz boy ma’naviyatining, barkamol ruhiyatining sadolardagi go’zal badiiy ifodasi bo’lish bilan bir qatorda yangi, buyuk davlat bunyodkorligi yo’lida tinmay mehnat qilatotgan xalqimizga, jamiyatimiz ma’naviy ruhiy quvvat bag’ishlovchi muhim vosita bo’lib xizmat qiladi. Musiqaning ana shunday o’tkir tarbiyaviy kuchidan foydalanish, san’at vositasida yosh avlodning ma’naviy dunyoqarashini shakllantirish, ularda yuksak axloqiy sifatlarni tarbiyalash umumta’lim maktablari zimmasidagi eng muhim va doim dolzarb bo’lgan vazifalardan biridir. Davlatni ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va ma’naviy jihatdan rivojlantirish hamda mustaqilligimizni yanada mustahkamlashda o’tmish me’rosimiz milliy musiqa merosimiz o’rni alohida. Ma’lumki biz bugungi kunda butun dunyo shiddat bilan o’zgarayotgan fan-texnika, innovatsiyalar asrida yashayabmiz. Fan texnika qanchalik tez o’zgarsa bizning hayotimizda tutgan o’rni shunchalik muhim bo’lib boraveradi. Xuddi shunday bu albatta yurtimizda ta’lim sohasiga ham o’z ta’sirini ko’rsatmoqda.Bugun har bir pedagog o’qituvchi darslarini ana shunday samarali o’tkazish uchun bundan foydalanmoqda. Bu borada aynan musiqa fanida chinakam musiqa na’munalari va ularda ilgari surilgan ezgu g’oyalar yosh avlodga singdirilmoqda va o’zining ijobiy natijasini beradi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, musiqa tarbiyasi shaxs sifatida shakllanayotgan bolalarning qalbida milliy ruhni kamol toptirish, ma’naviy va axloqiy madaniyatni musiqiy didni shakllantirish, musiqiy tasavvurlarini yanada boyitish hamda ularda vatanparvarlik, insonparvarlik tuyg’ularini,tashabbuskorlik qobilyatlarini kamol toptirishdir. FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2019-yilning 19-mart kuni 5 ta muhim tashabbusi; 2. "Milliy musiqa ijrochiligi masalalari", Fattohxon Mamadaliyev, Toshkent-2021; 3. Matyakubov Sh. "Ansambl ijrochiligi uslubiyati" T.: 2022 y 4. Talaboev, A., Akbarov, T., & Haydarov, A. The European Journal of Arts, Issue 1/2020. 5. Talaboev, A. (2021). O'zbek xalq musiqa ijrochiligi san'atida maqom janrini tiklash va rivojlantirish omillari. Oriental Art and Culture, 2(4), 325-333. 6. Ibragimov X. I va boshqalar. Musiqa pedagogikasi. O‘quv qo’llanma. – T.: O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti. 2017 y. 7. Xo’jayev N. va boshqalar. Pedagogika asoslari. – T.: 2022. -120 bet 8. http://www.edustorng.ru/main/book/pedagogtechno.htm 9. www. ziyonet . uz. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 40 To‘rayeva Dildora Anvarovna, M.Ulug‘bek tumani 308-umumta’lim maktab o‘qituvchisi SHAXS XARAKTERINING NUTQDA VOQELANISH MEXANIZMI http://dx.doi.org/10.26739/2181-9297-2024-6 ANNOTATSIYA Ushbu maqolada turli temperamentga ega shaxslar nutqi psixolingvistik koeffitsiyentlar asosida o‘rganildi. Treyger koeffitsiyentida fe’llar miqdorining sifatlar miqdoriga nisbati; Harakatning predmetlashganligi koeffitsiyenti asosida nutqda uchraydigan fe’llar miqdorining otlar miqdoriga nisbati tajribaviy tadqiq qilindi. Shaxs nutqida lisoniy imkoniyatlardan amaliy foydalanishda aks etadigan nolisoniy omillar: ekspressivlik va uning nutqda namoyon bo‘lishi, nutq vaziyati, nutq maqsadi, nutq vaqtiga bog‘liq ravishda leksemalardan foydalanish natijasida nutqda yuzaga keladigan aniqlik va mavhumlik tushunchalari turli temeramentda o‘ziga xos ekanligi o‘rganildi. Kalit so‘zlar: ekspressivlik, nutqiy faoliyat, temperament, Treyger koeffitsiyenti, Harakatning predmetlashganligi koeffitsiyenti, fe’l, ot. Turayeva Dildora Anvarovna, Teacher of 308th secondary school of M.Ulugbek district, Toshkent city THE MECHANISM OF PERSON’S CHARACTER IN SPEECH ANNOTATION In this article, the speech of people with different temperaments was studied on the basis of psycholinguistic coefficients. The ratio of verbs in the Treyger coefficient to the amount of adjectives; Based on the objectivity coefficient of the action, the ratio of verbs in speech to nouns were investigated experimentally. Non-linguistic factors reflected in the practical use of linguistic possibilities in a person's speech: expressiveness and its manifestation, speech situation, purpose of speech, peculiarities of clarity and abstraction in different temperaments resulting from the use of lexemes that depend on the time of speech were studied. Keywords: expressiveness, speech activity, temperament, Treyger coefficient, objectivity coefficient of action, verb, noun. Тураева Дилдора Анваровна, М.Улугбекский район, город Tашкент, учитель средней школы 308-й МЕХАНИЗМ ЛИЧНОГО ХАРАКТЕРА В РЕЧИ СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 41 АННОТАЦИЯ В данной статье речь людей с разными темпераментами изучалась на основе психолингвистических коэффициентов. Отношение количества глаголов в коэффициенте Трейгера к количеству прилагательных; исходя из коэффициента объективности действия, отношение числа глаголов в речи к числу существительных изучалось экспериментально. Нелингвистические факторы отражаются в практическом использовании лингвистических возможностей в речи человека: выразительность и ее проявление в речи, речевая ситуация, назначение речи, ясность и абстракция в речи в результате использования лексем в зависимости от времени речи. Ключевые слова: выразительность, речевая активность, темперамент, коэффициент Трейгера, коэффициент объективности действия, глагол, существительное. Kirish. Ekspressivlik (tilshunoslikda) — til birligining semantikstilistik belgilari majmui; til birligining aloqa soʻzlashuv jarayonida soʻzlovchining nutq mazmuniga yoki nutq qaratilgan shaxsga nisbatan subyektiv (ijobiy yoki salbiy) munosabatining ifoda vositasi boʻla olishini taʼminlaydi. "Ekspressivlik" terminini fanga rus olimi N. V. Timofeyev Resovskiy kiritgan (1927). Ekspressivlik tilning barcha sathlari birliklari uchun xosdir. Fonetik ekspressiv vositalar sifatida soʻz tarkibidagi undoshlardan birining qoʻshaloq holda yoki biror unlining choʻziq talaffuz etilishi, urgʻuning oʻrnini oʻzgartirish kabilarni koʻrsatish mumkin. Morfologik vositalar sifatida keng miqyosdagi erkalash-kichraytish qoʻshimchalari (subyektiv baho ifodalovchi qoʻshimchalar)ni koʻrsatish mumkin (oyi-oyijon, uka-ukaginam va boshqalar). Leksik ekspressiv vositalarga oʻz haqiqiy maʼnosidan tashqari uslubiy (salbiy yoki ijobiy) boʻyoqqa ega boʻlgan soʻzlar, undov soʻzlar va kuchaytiruv yuklamalari kiradi (masalan, "qiltiriq" soʻzi ozgʻinlikni salbiy jihatdan ifodalaydi, baholaydi). Sintaktik sathda esa ekspressivlik odatdagi soʻz tartibini oʻzgartirish, elliptik tuzilmalardan foydalanish, soʻz takrorlari orqali taʼminlanadi[1]. Inson nutqi va unda aks etadigan ekspressiv holatlar tahlili o‘ta murakkab jarayon bo‘lib, bu muammo bilan shug‘ullanish, nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik, psixologiya, tibbiyot, sotsiologiya psixolingvistika, neyrolingvistika, pragmalingvistika, kognitiv tilshunoslik kabi fanlarning ham obyektidir. Aynan his-tuyg‘ular muayyan individnigina emas, u mansub bo‘lgan etnik, ijtimoiy guruh va hatto xalqning o‘ziga xos jihatlarini aks ettiradi. Ayniqsa, hozirgi globallashuv jarayonida turli millat vakillarining obyektiv bilimlari bir-biriga juda yaqin keladi. “Psixolingvistika” termini birinchi marta amerikalik psixolog N.Pronko tomonidan 1946yilda ilmiy muomalaga kiritilgan. “Psixolingvistika” psixologiya (yunon. psyche “ruh”) va lingvistika (lotin. lingua “til”) kesishgan nuqtadagi metafan, ya’ni psixologiya va lingvistikaning sintezi hisoblanadi. 1953-yilda AQShning Blumington shahridagi Indiana universiteti huzuridagi Lingvistika va psixologiya qo‘mitasi tomonidan tashkil etilgan universitetlararo seminarda psixolingvistika mustaqil fan sifatida e’lon qilindi[2]. Tilshunoslik va psixologiya mushtarakligi zaminida yuzaga kelgan bu soha til va nutq aspektiga antroposentrizm nuqtayi nazaridan yondashishni taqozo etadi. Ya’ni inson lisoniy va nutqiy faoliyati bevosita psixik holati bilan bog‘liq jarayondir. Nutqiy faoliyat psixologiyasi yuzasidan ko‘pgina olimlar ish olib borganlar: N.I.Jinkin, A.N.Sokolov, A.N.Leontev, L.S.Vigotskiy, L.A.Chistovich, D.I.Ramishvili, Y.L.Ginzburg shular jumlasidandir[3]. Dastlab tilni inson ruhiyatining namoyon bo‘lishi deb baholagan mualliflardan biri V.fon Humbolt edi. U tilni o‘lik mahsulot emas, balki doimiy tug‘ilish natijasidir, deya qaraydi[4]. Rus psixologi L.S.Vigotskiy fikrni so‘zga to‘yinib turgan bulutga o‘xshatadi. U fikr ifodalanmaydi, balki so‘zda namoyon bo‘ladi,- degan g‘oyalarni ilgari surgan[5]. Haqiqatan ham, tilda barcha leksemalar tayyor holda bo‘ladi va biz uni yomg‘ir tomchilaridek nutqda alohida-alohida voqelantiramiz. Professor N.Mahmudovning quyidagi fikrlariga e’tibor qaratish lozim: “Tilni faqat va faqat kishilar o‘rtasidagi aloqa vositasi sifatida talqin etish insonning tabiiy tilini, bu murakkab va muhtasham hodisani, eng kami , jo‘nlashtirishdan, aniq bir milliy qiyofa yoki milliy-ruhiy zamindan mosuvo bo’lgan sun’iy tilga (masalan, esparanto kabi) tenglashtirishdan. Yo‘l harakatini СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 48 АННОТАЦИЯ Цель данной статьи провести сравнительный анализ принципов выбора партнера по браку и проанализировать статус нахождения в браке в рамках семейных традиций, которые полностью присущи обеим нациям: английскому и узбекскому. Известно, что взаимосвязь и межкультурная коммуникация между странами этих двух национальностей были развиты в последнее время. Цель дать представление об этих видах семейных традиций и предотвратить любые недоразумения, которые могут возникнуть в коммуникации, что доказывает, что наше исследование актуальное. В исследовании использовались фразеологические единицы как объект, а аспекты брака - как субъект. Пословицы и поговорки, связанные с браком и отраженные в английском и узбекском языках, позволяют понять национальные особенности культур обеих наций. Дискуссии ведутся описательным методом, который предлагает получить справочную информацию о проблеме. Во-вторых, сравнительный метод используется для выявления сходств, различий и уникальность выбора партнера по браку и находиться в статусе супруг/супруга английской и узбекской лингвокультурологии. Результаты исследования показывают, что эти виды семейных отношений резко отличаются друг от друга в определенных аспектах в английской и узбекской культурах, тогда как установлено, что некоторые пословицы имеют сходные точки зрения относительно традиций брака. Ключевые слова: национальная культура, семейная традиция, брак, партнер по браку, лингвокультурология, статус брака Feruza Makhammadovna Mamatova Ingliz tili o’qituvchisi O’zbekiston Jurnalistika va Ommaviy kommunikatsiyalri Universiteti Elektron manzil: [email protected] OILAVIY AN’ANALAR: BA’ZI OILAVIY AN’ANALARNING OLAMNING LISONIY MANZARASIDA NAMOYON BO’LISHI (INGLIZ VA O’ZBEK FRAZEOLOGI BIRLIKLARI MISOLIDA) ANNOTATSIYA Maqolada bo’lajak turmush o’rtoq tanlash tamoyillarini taqqoslash va ikkala millat: ingliz va o'zbek uchun mutlaqo xos bo'lgan oilaviy an'analar doirasidagi nikoh maqomini tahlil qilishdan iborat. Ma'lumki, ushbu ikki millat mamlakatlari o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik va madaniyatlararo aloqalar yaqindan rivojlangan. Muayyan bir oilaviy an’analar to'g'risida tushuncha berish va muloqotda yuzaga kelishi mumkin bo’lgan har qanday tushunmovchiliklarni oldini olishda bizning olib borgan ilmiy izlanishimiz dolzarb hisoblanadi. Tadqiqotda frazeologik birliklar ob'ekt sifatida va nikoh jihatlari sub’yekt sifatida ishlatilgan. Nikoh bilan bog'liq bo'lgan hamda ingliz va o'zbek tillarida aks ettirilgan maqol va iboralar ikki millat madaniyatining o'ziga xos xususiyatlarini ochib berishga imkon beradi. Muhokamalar tavsifiy uslubda olib borilib, ushbu muammo bo'yicha asosiy ma'lumotlarni olishga imkon beradi. Ikkinchidan, qiyosiy metod ingliz va o'zbek lingvomadaniyatida turmush o'rtoq tanlashning o'ziga xosligi, o’hshash jihatlari, farqlari tomonlarini aniqlash uchun ishlatiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, oilaviy munosabatlarning ushbu ko’rinishlari ingliz va o’zbek madaniyatida muayyan ma’noda birbirlaridan keskin farq qiladi, shu bilan birga ba'zi maqollarda nikoh an’analariganisbatan mavjud munosabatlarning o'xshash juhatlari mavjudligi aniqlandi. Kalit so’zlar: milliy madaniyat, oilaviy an’analar, nikoh, turmush o’rtoq,lingvomadaniyat, nikoh maqomi. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 49 Introduction. Antropocentrism allows to penitrate into the culture of a nation via the language. It is discovered that interconnection of language and culture is a tie between person’s wordoutlook, mentality, nationality, national pecularities and a language, since all of them are reflected in the language an individ speaks. Since antropocentric direction in linguisticson draged scientists’ attention there have been done a great deal of investigations where culture and language are the principal subjects. Traditions being considered one of the essential part of the culture of any nation as a rule, are reflected in the language too. Family traditions are a considerebable part of traditions and they are inherent to the cultures of English and Uzbek nations. In order to reveal similarities, differences and unique features of some family traditions reflected in the English and the Uzbek linguoculturology, we have addressed to the proverbs and idioms of these languages. Main part A culturologist G. Rikkert writes: “The issue of traditions and values of a nation is to recognize the culture thoroughly. The system of values interacts with national traditions, folklore, religion, life experience, art images. It is visible that in the all directions of the culture there is a complex of traditions created by people and accepted also by them” [5, 69-104]. Indeed, if one pays a serious attention to the rules and laws existing in a person’s life, it is bot complicated to realize that they are created to assist people to live better, to gain life experience. Such rules turn into traditions over the time and they pass from one generation to the next one. The practical part of our research focuses on the comparative study of family traditions, the people, the way of life of a particular people, the life experience accumulated over the centuries, the phraseological way of life, problems, achievements, rituals, traditions, ceremonies, and all are reflected in the proverbs like a mirror. Through the study of phraseological units it is possible to trace the stages of development of an entire society - from the birth of traditions and values to the achievements of science and technology, and to compare the peculiarities and differences of the evolution of two dissimilar societies. For many centuries up to present days marriage has been essentially a purchase and sale agreement between the parents of two young people. This tradition has been preserved in many cultures, especially in Asian ones, whreas in Western and European nations there have been variations in keeping to this tradition. According to Asian family traditions, parents of the future groom presents a certain amount of money as a gift to the family of a future bride which is known as “kalyn” among the Uzbek people. The word “kalyn” means “to buy” and it serves as a symbol for taking the girl to the groom’s family forever and accepting her as a member of the family. The word “kalyn” originates from the Turkish language and has following meaning “an amount of money, gifts, cows and other types of presents sent to a bride’s house in order to gain an agreement of the bride’s parents [2, 97]. According to the information presented in Wikipedia the word “Kalyn” gas also another variants as “kala”, “kalu” which means to “remain” that is allthe gifts presented by the groom’s family remain in the bride’s family in return of their [9]. The word “marriage” in the English language originated from French word “marier” and means “to get married”, [10]. In the English and Uzbek linguistic world picture family traditions are reflected via stereotypes of these cultures. The intention of two people to form a family, to live together, is accepted as an ancient tradition for all peoples of the world. This tradition is so ancient that it is reflected in the native language of each nation. In particular, if we apply to the fund of phraseological units of English and Uzbek languages, we will prove our point. The English idiom get hitched, walk down the aisle together, tie the knot, take one’s vows [64, 12-249] and the Uzbek idioms оила қурмоқ (get mariies), бир ёстиққа бош қўймоқ (tie the knots), турмуш қурмоқ (to marry), бошини иккита қилмоқ( tie the knots), бошларини қовуштирмоқ (to marry) have similar meanings. If it is analysed much more deeply these idioms one can find both similar and dissimilar aspects of these two lingucultures.The English people have been paying great attention to the religious aspects of this traditions, i.e. the two youth who decided to get married are to pass through the benches of the church. In one of the Englih idiom walk down the aisle together the word aisle represents the СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 50 meaning that if a man and a woman passes the aisle in the church together hand in hand they are going to marry or are just married. In Uzbek culture a similar case can be found. The Uzbek idiom бир ёстиққа бош қўймоқ ( to get married) demonstrates a religious rule and law that married people must live in one house together after their church wedding. Here the Uzbek word “ёстиқ” (pillow) symbolically express a mutual life after marriage. Another idiom кўз остига олиб қўяди (to choose a girl to marry) is usually used for the parents and a future groom while they are choosing an appropriate candidate to marry. The suitability of a man and a girl are significant for both nations. Hence, the idioms perfect couple, the one for someone are used in the English language to stress that he and she are applicable to one another. In the linguistic picture of the Uzbek world the idiom юлдузи юлдузига тўғри келди(his and her stars are suitable) which means that the character of the man is appropriate to the woman’s and the idiom ўҳшатмасдан учратмас (one find his wife/husband according to his/her character). Not in vain are these idioms are reflected in the language, because the suitability of life partners is the guarantee of a strong and happy marriage and family. Another Uzbek family tradition depicts a process of asking an agreement for taking a family’s daughter as a wife for their son: оғиз солиш means to ask the parent of a girl whether they agree to marry their daughter to the son of other parents. In the linguoculturology of English and Uzbek there are similarities in views, opinions on the issue of marriage. However, the results of our reserch has showed that English people approach to marriage slightly negatively rahter than Uzbek. For example, English proverbs as wedlock is padlock; honest men marry quickly, wise men not at all; he who marries does well, but he who marries not, better; marriage makes or mars a man; the married man has many cares, the unmarried one many more; why buy a cow when milk is so cheap, marriage goes by contrast have negative conotation on the marriage issues. The proverbs age and wedlock we all desire and repent of; age and wedlock bring a man to his nightcap openly demonstrate that married person feels as if he or she was in the prison as he/she lost his/her liberty. According to Uzbek culture and its traditions marriage is a serious decision in one’s life which brings a happy, joyful life. Nevertheless, there are Uzbek proverbs with less quantity than in the English that express a slight negative menaning of marriage. For instance, the proverb турмуш – мушт (marriage is a fist) [7, 20-299] reflects difficulties of marriage. Here, a clear difference in accepting marriage of the representatives of these two culture differ to some extent. Proverbs marriage is a lottery; marriages are made in heaven; match made in heaven reveal English viewpoint approaching the marriage life as a surprise, as it may be happy or not, one can be lucky or unlucky in finding a life partner. The second proverb demonstrates the belief of the English that it has already chosen a spouse for in the destiny of a person. An Uzbek proverb умр савдоси – қийин савдо (marriage is a complicated issue) represent the Uzbek viewpoint that it is difficult to reach one exact decision to choose a life partner. Despite the difficulties and problems that is certainly may arise in a marriage life there exist a viewpoint and advice reflected in the both linguoculturoly of both nations that each person should start his/her own family in the cultures of being compared nationalities. The majority of the English proverbs put forward the idea that one should not hurry in getting married: marry in haste, repent at leisure; make haste when you are purchasing field, but when you are to marry a wife be slow. Indeed, the moderate nature of English people is reflected in these very proverbs. Another group of English proverbs warn not to marry in a young age explaining that young person is not clever and experienced enough and make a lot of mistakes both in choosing a life partner and in a marriage life. Uzbek proverbs “ўтирган қиз ўрнини топар” (a girl who does not hurry to get married, finds a good life partner) “Шошилган қиз эрга ёлчимас”(A girl who hurries to get married makes a mistake in choosing a life partner) are addressed to females and their parents. The reason for this is that according to Uzbek culture most parents marry their daughters in a very young age. In old times it was parents who decided to marry or not the children and to whom marry. This tradition in most cases is preserved in Uzbek families, but hardly ever in the English one. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 51 There were times when Uzbek girls used to get married even not meeting their her future husband, they trusted in the taste of the parents.Therefore, men would agree with the girl’s parents, in most cases with the mother. All these viewpoints are reflected in the following proverbs: he that would the daughter win, must with the mother first begin, in Uzbek она ақлиқиз ақли, ота сўзи - ақл кўзи (If you get the consent of the parents, the daughter will obey the parent’s decision). The emergence and consolidation of such expressions in language requires that family traditions do not “solidify”, but emerge in a new form. As a result of the rapid development of Europe, it is clear that the essence of the above presented English proverb will not have its influence today, and will be partially meaningful in the Uzbek culture. This is due to the fact that society is moving forward, social changes are taking place, including the breakdown of stereotypes formed by family traditions. In this regard, it is correct to agree with N.N, Goncharova: “In the process of perceiving the world, man is constantly changing, making adjustments to the worldview, and this happens much faster. The linguistic landscape of the universe changes naturally more slowly, preserving the archaic elements of its conservative and ancient landscapes for a long time. These elements serve to create a new worldview, in the process of perception they are saturated with new content. So, the linguistic picture of the world will retain the view of the old and the new world [1, 396405]. Indeed, in the process of our analysis, some of the proverbs seem to be semantically distant to modern society as well, while others have retained their significance to this day. For this reason, the linguistic landscapes of both the English and Uzbek worlds reflect a changing trend in spouse choice. In both nations’ cultures choosing a life partner has a wellfollowed rule as to marry children according to his or her parents and ancestry. In the English linguoculturology this tradition is reflected in the following proverbs: like mother, like daughter; take the vine of a good soil and the daughter of a good mother; Be sure before marry of a house wherein to tarry and in the Uzbek “қиз берсанготасига қараб бер, қиз олсанг-онасига қараб ол (If you marry your daughter get to know about the groom’s father and if you marry your son learn about the bride’s mother). However, the proverb “Онасиз келин - ювош, онали келин – бебош келин” (A motherless bride is a gentle, motherly bride is a rebellious bride) usually means that most mothers pamper their daughters and bring them up carefully. It illuminates the idea that girls are usually humble, living submissively wherever the bride goes. So, it is also important to pay attention to how the girl was brought up before marriage. Naturally, a girl’s relatives praise her in front of the future groom, but wise people of the two nations advise not to be deceived by this, but to ask and clarify from other people. For example, Choose a wife rather by your ear than your eye, in the Uzbek language “онаси мақтаган қизни олма, эл мақтаган қизни ол (do not marry a girl praised by her mother, marry a girl praised by people). Even though the following English proverb reflects the English character as prudence in being careful not fully trust others opinion: in a choosing a wife and buying a sword we ought not to trust another. Indeed, a majority part of proverbs that clay the choice of a suitable partner to live in the same house for the rest of one’s life is one of the most important decisions to be made in person’s life also support the idea that one ought to marry relying not on the beauty on a girl’s face, not on her wealth but on her sense, wit and intelligence. For instance, keep your eyes wide before marriage, half shut afterward, please your eye and plague your heart, and these Uzbek proverbs ҳуснига боқма, ақлига боқ (marry for her wit, not for her beauty); ҳусн тўйда керак ақл кунда (beauty for the wedding, mind forever); ақлли хотин-уй кўрки, чиройли хотин – кўча кўрк (a clever wife is a house’s beauty, a beautiful wife a house’s figuration) are semantically closer to English ones. Besides, English culture treats to marriage highly seriously: Never choose your woman on linen by candle light. This proverb explains that it is necessary to think over the marriage and choose a wife with mind. Similar proverbs in the Uzbek language concerning the marriage of a man has not been found. In the Uzbek culture a time when parents realize that it is time to marry their daughter is expressed by the following idiom: бўйи етди ( ready to marry). At his age parents precipitate with buying and collecting clothes, dishes and other necessary thing for a new, future life in marriage СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 52 of their daughter. As it has turned into tradition, it has become natural to go to the groom’s house with vesture. In the process of our scientific research we came across proverbs and idioms related to this tradition both in the English and Uzbek linguocultures, however nowadays this tradition is much more preserved in the Uzbek culture rather than in the English. English use idioms such as bottom drawer, hope chest, proverbs do not exist with this theme. Uzbek people call it “sarpo”, “sep” which include clothes, dishes, sometimes furniture, jewelers, linens and others. As a rule parents start collecting “sarpo” as soon as they have a baby girl in their family. In the Uzbek culture in ancient times a bride was valued and characterized according to her “sarpo”s size and quality. A bride from a wealthy family had a lot of clothes, golden, brilliant jewelry; however she may not have a good education, clever mind. Therefore the Uzbek people prefer a clever, intelligent bride to a bride’s “sarpo”. Such an Uzbek worldview is reflected on the Uzbek proverbs: сепли бўлмаса ҳам, эпли бўлсин (let a bride be without wealth, but let her be hardworking); келинни келганда кўр, сепи ёйганда (Value a bride when you see her, her wealth when she shows). There is contradicting opinion concerning this issue in the English culture, a part of proverbs disapprove to marry for wealth he that sells his liberty marries for wealth whereas some of them support to marry a wealthy girl as it may make your life easier: never marry for money,but marry where money is. Another proverb warns not to marry if a man has not money, since after wedding he will have to support materially not only himself but also his wife, then children: don’t marry for money, but don’t marry without money.The Uzbek traditions also disapprove wealth to be in the center of the marriage as it may not always bring happyness: бойга келин бўлгунча, камбағалга қиз бўл (better be a poor’s wife, rather rather than a wealthy man’s wife). It is claimed that one, even both husband and wife of a marriage built on wealth lose their freedom, liberty. In both cultures people who are going to get married are warned to be cautious. The proverbs who marrieth for love without money, hath good nights and sorry days; , “better be a man’s darling than a rich man’s slave” and “Бойнинг қизи – сепи билан, йўқнинг қизи – кўрки билан” (A rich man’s daughter with “sarpo”, a poor man’s daughter with beauty) demonstrate what kind of marriage bride and groom are going to have depending on their choice. Therefore, In the linguoculturology of being compared languages there are proverbs that support the idea to marry a person who is equal from all aspets.To illustrate, an English proverb Every Jack has his Jill and idioms Mr.Right and Mrs.Right emphasize the tradition’s deep sense. In Uzbek an idiom баланд дорга осилмоқ (to hang on high pole that is to choose someone in higher rank than you) and proverbs тенг тенги билан, тезак қопи билан (equal with equal) and this Uzbek proverb тенги чиқса текин бер (marry for free to equal) mentions about the “kalyn” we talked at the top. It means that if a man who proposes is equal to your daughter from much many enough aspects do not ask, renounce “kalyn”. It is so important to find a right person to marry since money and other material things fade into the background. In the English and Uzbek linguoculturology we observed that both of these cultures pay a serious attention to the norm of age of a future groom and a bride. As to a tradition an Uzbek bride must be younger than a groom, as for the English mentality it is considered a normal case when a groom and a bride are at the same age. It is believed that the younger a wife the less misunderstanding might occur and the happier life is guaranted for these married couple. Since an older husband would treat his young wife with more love and caution. This belief is reflected on the proverbs with meaning “an adult husband and a young wife” of both cultures. For example, better be an old man’s darling than a young man’s slave and in Uzbek ёшнинг серкаси бўлгунча, қарининг эркаси бўл (let an old husban pamper you than a goat that leads sheep). In the linguistic image of the English and Uzbek world proverbs claim that it is usually difficult for peers to reconcile, as one of the couples is older, has more experience and is wiser, so it is easier to reconcile. The love and affection between two people who intend to get married is of great importance for the survival of the marriage. According to the proverbs, it is easy to overcome the above-mentioned "difficulties of life" through love for one's spouse, but on the other hand, it is believed that a husband and wife live happily in a family built on love. For example, in Uzbek севгисиз кўнгил вайрона (the soul is in ruins without love); ўз суйганинг – ўзингга СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 53 сулув (your lovely person is beauty for you); муҳаббатиттифоқнинг онаси (love is the mother of union), in the English “choose your wife rather by your heart than your eye; if Jack is in love he is judge of Jill’s beauty; faults are thick where love is thin. Some idioms may also support the power of love in marriage: one’s one and only, in Uzbek жигаридан урмоқ, муҳаббат қўймоқ, кўнгли бор, кўнгил боғламоқ (be in love). In proverbs in the linguistic culture of the languages being compared, parents appear as responsible for choosing the right partner for their children, for them to get married on time, because they are the first advisors in making the right choice for their children who do not yet have much experience. For example, in the Uzbek culture қизни эркига қўйсанг, ўйинчига тегар (let a girl choose a partner she will choose a dancer); чиққан қиз чийриқдан нари (a married girl is a stranger for her father’s home), in the English marry your daughter betimes, lest they marry themselves; marry off your son when you wish, marry off your daughter when you can. Here is a slight difference in the core of idea of the proverbs, representatives of both cultures emphasize the role of parents in marrying their children, however the Uzbek parents mosttly attempt to marry sons and daughters to a suitable for them person whereas The English parents consider a right time to organize a wedding for their children. Delaying marriage or marrying too late is seriously disapproved in both of the cultures. This situation has an ironic color in English, the following idiom reflects it: on the shelf, this figurative meaning says that who marries (especially girls) seem to be a book lying on the shelf. The proverbs he that marries late, marries ill; faint heart never won fair lady tell about the negative consequences of a late marriage. With a reasonable difference the Uzbek culture warns if a man marries late he will either loses a chance to marry a good wife or will live not a successful life: бошинг икки бўлмагунча молинг икки бўлмайди; уялган йигит қиздан қуруқ қолади. Another Uzbek proverb stresses on not choosing a life partner for such a long time, because if one neglets good candidates for marriage, may remain without a choice. The Uzbek idiom Дунёдан тоқ ўтмоқ (Pass away being single) is used to say about people who do not marry and die without starting his or her own family. Idioms with this meaning was not found out in the English language. Taking into consideration above illustrated proverbs, we can say that traditions of both culture are: each man should have his own wife and each woman her own husband; a man is only half a man without a wife; wives must be had, be they good or bad, in Uzbek хотинсиз ўтишхато, боласиз ўтишжафо (it is a mistake to live withou wife and it is torment to live without children). Accordingly, the first steps of marriage begin with the selection of a suitable couple while the next step is to keep the family, try to create a happy marriage, endure difficulties that might occur in it. It is natural that in the culture of both nations, proverbs about such a serious choice and decision are reflected in the linguoculture of these nations. Analyzing the peculiarities and similarities, we revealed that in paremiological linguoculture of the compared languages the tradition of choosing a suitable partner, marriage, and procreation is almost completely positive in Uzbek, and in English culture in most cases positive. Besides, we found out that there exist proverbs which disclose reveals the negative consequences of living without marriage in both languages. Conclusion. In the process of our scientific research we analysed more than 500 proverbs and 300 idioms related to family tradition marriage. In this article we attempted to hold a comparative analysis of some aspects of the tradition of marriage. Comparison has showed that these two different cultures have both simmilarities and dissimilarities, also unique pecularities of family traditions called choosing marriage partner and getting married. According to the results of our analysis similarities are more than dissimilarities, surely unique features exist. Comparative analysis of these multi-systemic languages, nations,mentalities enables closely get acquainted with the culture of this or that nation on the one hand, being aware the cultural pecularities offamily tradition makes it easy to get into cross-cultural communication with people of another nationality with specific culture and mentality avoids any misunderstanding that may occur in the process of communication. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 54 Refrences 1. Goncharova N.N., Yazykovaya kartina mira kak obyekt lingvisticheskogo opisaniya( Linguistic picture of the world as an object of description) Izvestiya tulskogo gosudarstvennogo universitetf, 2012, 396-405 pp. 2. Madvaliyev A., O’zbek tilining izohli lug’ati (The Explanatory dictionary of the Uzbek language), Tashkent: O’zbekiston Milliy entsiklopediyasi, 2003, 56 p. 3. Kunin A.V., Anglo-russkiy frazeologicheskiy,(English-Russian phraseological dictionary), Moscow: Russkiy yazik, 1984, 10-135 pp. 4. Karamatova K.M., Karamatov H.S., Proverbs, Maqollar, Poslovitsi (Proverbs), Tashkent:Mehnat,2000, 3-378 pp. 5. Rikkert G., Nauki o prirode i nauki o culture//Kulturologiya XX veka ( Science about nature and science about culture// Culture study of the 20th century), Moscow: Yurist, 1995,69-104 pp. 6. Siefring J., The Oxford dictionary of Idioms Edited, the United States: by Oxford University Press Inc., New York, 2004, 34-87 pp. 7. Shomaksudov Sh., Shorahmedov Sh., Ma’nolar mahzani (The meaning of sense), Tashkent: O’zbekiston Milliy entsiklopediyasi, 2001, 29-345 pp. 8. Speake J., The Oxford Dictionary of Proverbs: New York, Oxford University Press, 2008, 2-300 pp 9. (https://ru.wiktionary.org/wiki/). 10. https://en.wikipedia.org/wiki/Marriage#Etymology). СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 55 Imomkulova Oysanam Binayevna Muhammad alXorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalar universiteti qoshidagi akademik litseyi o’qituvchisi [email protected] O’TKIR HOSHIMOVNING “TUSHDA KECHGAN UMRLAR” ROMANIDA BADIIY XARAKTER YARATISH MAHORATI VA RUHIYAT TALQINI http://dx.doi.org/10.26739/2181-9297-2023-1-8 ANNOTATSIYA Ushbu maqolada o’zbek xalqining zabardast va sevimli yozuvchisi bo’lgan, O’zbekiston xalq yozuvchisi O’tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” romanida badiiy xarakter yaratish va ruhiyat talqini xususida ayrim mulohazalar yuritiladi. Badiiy ijodda ruhiy tahlilning o’rni va ahamiyati beqiyos. Har qanday badiiy asarning darajasi unda inson qalbi haqidagi haqiqat qay yo’sinda, qanday ifoda etilgani yoki tasvirlanganligiga ko’ra belgilanadi. Badiiy asar markazidagi inson qiyofasi uning ruhiyati tahlili orqali ochib beriladi. Ilmiy fikrlar romandagi qahramonlarning ichki kechinmalari, xarakteri, o’y-xayollari, ruhiy dunyosidagi jarayonlar misolida asoslab boriladi. Tayanch so’zlar: Psixologik-ruhiy tasvir, shaxs tushunchasi, badiiy xarakter, xarakter va muhit, xarakter va konflikt. Имомкулова Ойсанам Бинаевна Преподаватель академического лицея при Ташкентского университета информационных технологий имени Мирзо Улугбека НАВЫКИ И ДУХОВНАЯ ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ХУДОЖЕСТВЕННОГО ХАРАКТЕРА В РОМАНЕ УТКИРА ГАШИМОВА "ЖИЗНЬ В МЕЧТЕ" АННОТАЦИЯ В этой статье рассказывается о создании художественного персонажа и толковании психики в романе народного писателя Узбекистана Уткира Хошимова, блестящего и любимого писателя узбекского народа, в романе «Жизнъ в мечте». Роль и значение психологического анализа в искусстве несопоставимы. Уровень любого произведения искусства определяется тем, как истина о человеческом сердце выражается или изображается. Образ человека в центре произведения искусства раскрывается через анализ его психики. Научные идеи основаны на внутреннем опыте, характере, мыслях и процессах в духовном мире главных героев романа. Ключевые слова: психологический образ, концепция личности, художественный характер, характер и окружение, характер и конфликт. Imomkulova Oysanam Binaevna СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 56 Teacher of lyceum of Tashkent University of Information Technologies after named Mirzo Ulughbek UTKIR HASHIMOV'S MOVEMENT AND SPIRITUAL INTERPRETATION OF ARTISTIC CHARACTER IN THE NOVEL "LIVES IN A DREAM" ABSTRACT This article discusses the creation of an artistic character and the interpretation of the psyche in the novel "Lives in a Dream" by the People's Writer of Uzbekistan Utkir Hoshimov, a brilliant and beloved writer of the Uzbek people. The role and importance of psychological analysis in art is incomparable. The level of any work of art is determined by the way in which the truth about the human heart is expressed or portrayed. The image of a person at the center of a work of art is revealed through an analysis of his psyche. Scientific ideas are based on the inner experiences, character, thoughts, and processes in the spiritual world of the novel's protagonists. Keywords: Psychological image, concept of personality, artistic character, character and environment, character and conflict. Kirish. Badiiy adabiyotda psixologik-ruhiy tasvirning o’rni benihoya kattadir. Yozma adabiyotda psixologik-ruhiy tasvir tushunchasi ostida adabiy qahramonlarning ruhiy olami, ichki dunyosi, orzu-o’ylari, kechinmalari, kayfiyatlari hamda intilishlarini yuksak badiiylik asosida tasvirlash san’ati yotadi. Uning mohiyatini esa, qahramon xarakteriga xos xislatlarning, ruhiy olamining qay holda, qay vaziyatda ochilishi belgilaydi. Yozma adabiyotda psixologik tasvir anchagina chuqur va ko’p qirralidir, ya’ni unda, nafaqat ruhiy-psixologik tasvir, balki ruhiy tahlil hukmronlik qilish darajasiga yetadi. Ruhiy tahlil kuchli bo’lgan adabiy-badiiy asarlarda har bir detal, xatti-harakat, epizod, har bir voqea u yoki bu qahramonning ichki-ruhiy olamini ochishga bo’ysundiriladi. Har qanday adabiy-badiiy asar bilan o’quvchi tanishar ekan, uning oldida eng birinchi va asosiy vazifa-badiiy asarni tushunish masalasi ko’ndalang bo’ladi. Asarni tushunish uchun esa, o’quvchi uni o’qish asnosida muayyan qoidalar, qonuniyatlar asosida ish ko’rishi zarur bo’ladi. Bu qonuniyatlar asarga tegishli bo’lgan va u bilan bog’liq bo’lgan, tushunish masalasini osonlashtiruvchi bir qator omillardir. Bu omillardan biri, badiiy asarning ruhiyatiga kira olish, uning ruhiy olamini, qahramonlarning xarakterlari, ichki kechinmalari, o’y-xayollari, ruhiy dunyosini anglash, demakdir. Badiiy asardagi har bir xarakter, xatti-harakatlar, detallar, voqealar rivoji, epizodlar orqali asar ruhiyati anglashiladi. Bu, nisbiy tushuncha. Chunki, badiiy asar ruhiyatini faqat yuqoridagi vositalar orqaligina tushunish mumkin, degan hukm noto’g’ri. Biroq, bu narsalar asarni to’laroq tushunishda vosita rolini o’ynaydi, xolos. Badiiy asarni to’laligicha namoyon bo’lishi uchun qahramon va uning ruhiyati masalasi birinchi o’rindagi masalalardan biri hisoblanadi. Adabiyotshunos olim U.Normatov alohida qayd qilganidek: “Hozirgi jahon adabiyotshunosligida badiiy asar qimmati, darajasi birinchi galda unda hayot va shaxsning yangicha konsepsiyasi hamda badiiy talqini, ifodasiga qarab belgilanadi. Shu yuksak umumbashariy adabiy – badiiy mezonlar asosida yondashiladigan bo’lsa, O’tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” romani 90-yillar o’zbek adabiyotidagi jiddiy voqea, muhim yangilikdir”[1]. Bu fikrlardan ko’rinadiki, 90-yillar badiiy adabiyoti shaxs olamidagi ziddiyatlarni, shaxs va muhit o’rtasidagi qaramaqarshiliklarni haqqoniy tasvirlashga intilganligidan dalolat beradi. Roman voqealari hayotning murakkab qirralarini badiiy talqin etish bilan bir qatorda, hayotiy ziddiyatlarning shaxs xarakteriga tasirini borlig’icha yoritishga harakat qilgan. Shuning uchun har qanday yetakchi mavzu, ezgu g’oyalarni san’atkorona ifodalay olsagina yuksak badiiylik kasb etadi. Adabiyotshunos O.Sharafiddinov ta’kidlaganidek: “Bugungi adabiyot, badiiy tafakkurimizda erishishimiz kerak bo’lgan eng muhim jihat – voqelikka dunyoga munosabatda yangi aspektlarga chiqish, dunyoni yangicha, chuqurroq, yuksakroq idrok qilishga o’tish. Binobarin, dunyoning, jamiyatning, insonning mohoyatini kengroq ochishga harakat qilishimiz kerak”[5]. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 57 Darhaqiqat, badiiy adabiyotdagi estetik o’zgarishlar jamiyatni, ma’lum bir davrni murakkab qirralarini yangicha tamoyillar asosida talqin qilar ekan, shaxs konsepsiyasiga jiddiy e’tibor qarata boshladi. Estetik tamoyillarning o’zgarishi, inson xarakteridagi ziddiyatlarni, ijtimoiy muhit o’rtasidagi vujudga kelayotgan qarama-qarshiliklarni o’sha davr nuqtaiy nazaridan talqin etish O’tkir Hoshimov ijodida ham o’ziga xos ifodasini topgan. Ana shu nuqtaiy nazardan roman haqidagi fikrlarni umumlashtirish mavzuning yangiligini belgilaydi. Asosiy qism. Yozuvchi O’tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” romanida badiiy xarakter yaratish an’anasini, uning talqinini, xarakter va muhit, xarakter va konflikt kabi xususiyatlar asosida tahlil qilishimiz mavzuning dolzarbligidan dalolat beradi. Shuningdek mustaqillik davr romanchiligi tarixiy taraqqiyotida adibning o’rni va badiiy mahoratini asosli ko’rsatib berishdan iborat. Adib ijodi haqidagi adabiy–tanqidiy qarashlarni umumlashtirish jarayonida, o’z mulohazalarimizni qayd qilish orqali, roman badiiyatini tahlilga tortish va badiiy xarakterlar olamini yoritishdan iborat. Badiiy adabiyot xarakterlar yaratish san’ati ekan, yozuvchining bir romani misolida, bu tushunchalarni nazariy jihatdan asoslash, xarakter darajasiga ko’tarilgan badiiy obrazlarning o’ziga xosligini ifodalab berish orqali bugungi estetik ta’moyillardagi o’zgarishlarni badiiy asar sujetiga singdirilish jarayoniga jiddiy e’tibor qaratish ham muhim ahamiyatga ega. Iste’dodli yozuvchi O’tkir Hoshimov «Tushda kechgan umlar» romanida hayotimizning salbiy tamonlari bilan bir qatorda, afg’on urushining fojeali tomonlarini hayot haqiqatidan kelib chiqib tasvirlagan. Hozirgi jahon adabiyotshunosligida badiiy asar qimmati, darajasi birinchi galda unda hayot va shaxsning yangicha konsepsiyasi hamda badiiy talqini, ifodasiga qarab beliglanadi. Shu yuksak umumbashariy adabiy-badiiy mezonlar asosida yondashiladigan bo’lsa, O’.Hoshimovning «Tushda kechgan umrlar» romani 90-yillar o’zbek adabiyotidagi jiddiy voqea, muhim yangilikdir. Bir qarashda roman yangi o’zbek adabiyotida muayyan an’anaga aylanib qolgan mavzu-muammolar — mustabid tuzum tanqidi, afg’on urushi, «o’zbeklar ishi» qurbonlari haqida bahs etadi. Biroq badiiy asarda, xususan, romanda yozuvchining yangi so’zi u yaratgan jonli va ko’lamli shaxslar timsoli orqali gavdalanadi. «Tushda kechgan umrlar» romanidagi talay personajlar, xususan, ikki yorqin qahramon — Rustam va Komissar obrazlarini yozuvchining bugungi adabiyotimizdagi yangi so’zi, badiiy kashfiyoti desa bo’ladi. Asarda Rustam, Qurbonoy xola, Shahnoza, Soat G’aniyev (komissar), To’lagan, Fotima, Nazira, Mauzer, Mels kabi o’nlab obrazlar galeriyasi mavjud. Yozuvchimiz bu obrazlarni kasbi kori, turmush tarzi, ijtimoiy kelib chiqishi turli tuman bo’lishiga qaramasdan birbirlari bilan shunday mohirona bog’liqlikda asar sujetiga singdirganki, natijada har bir personajning xarakteri shakllanishida, ruhiy dunyosini ochib berishga bevosita xizmat qilgan. Asar bosh qahramonlari Rustam, Komissar, Qurbonoylardir. Bu uchlik-obrazlar asarning g’oyaviy konsepsiyasini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Asar peysaj tasviridan boshlanadi: «Kuz o’lim to’shagida yotgan bemorga o’xshaydi. Oyoq ostida kasalmand xazonlar ingraydi… Erta – indin osmonga motam libosini kiygan bulutlar chiqadi. Yer ustida uzoq charx uradi-da, achchiq-achchiq ko’z yosh to’kadi. Sim-sim yomg’ir yog’adi: to’rt kunlik umrida dunyoga sig’magan, oxir-oqibat jon taslim etgan tabiatga aza ochib, unsiz yig’laydi»2. Peyzaj tasviri ham inson ruhiyatini ma’lum bir qirrasini yoritishga xizmat qiladi. E’tibor qilinsa, ijodkorning badiiy mahorati shunda ko’rinadiki, voqealarni “...kuz o’lim to’shagida yotgan bemorga o’xshaydi...” tashbehi bilan boshlab, o’quvchini keyinroqda yuz beradigan fojeiy vaziyatga ruhiy jihatdan tayyorlab oladi. Bilamizki, har qanday salmoqdor, ezgu g’oya san’atkorona ifodasini topgan taqdirdagina qudratli kuch kasb etadi, asar g’oyasi esa o’quvchi qalbini asir etadigan yaxlit sirli-sehrli tasvir ohangi orqali pafosga aylanadi. Ilk jumladagi mana shu ma’yus, mungli ohang asar davomida tovlanib, goh sokin, goh shiddatli tus olib vujud-vujudingizni qamrab oladi. Asar qahramoni qismati boshdagi o’sha mungli so’zlar bilan intihosiga yetadi. «Kuz o’lim to’shagida yotgan bemorga o’xshaydi» jumlasi faqat qahramon qismatidagina emas, asarda aks etgan davr, muhit, jamiyatga ham dahldor — darhaqiqat, o’sha yillari jamiyat bamisoli o’lim to’shagida yotgan bemordek talvasada edi. Romanda o’zgacha davr, o’zgacha vaziyat, muammo, mojarolar. Biroq bosh СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 64 Notorious - esa mashhur, taniqli, ammo yomon nom bilan. Wages, salary, pay, fee so'zlari ham ushbu tur sinonimlarga kiradi. Bu yerda wages so’zi oddiygina ishchilarga beriladigan ish haqi ma’nosida, salary – xizmati uchun beriladigan oylikka, pay so'zi esa asosan harbiy xizmatchilarning maoshi ma’nosida, fee so’zi esa qalam haqqi uchun to’lanadigan to’lov miqdori ma’nosiga ega bo'lgan sinonimlar hisoblanadi. Ularni o'z holatida ishlatish nutqdagi g’alizliklarni oldini oladi. Resign – retire listen – hear look – see learn – study shade – shadow treat – cure remember – remind [3]. Ushbu sinonimlar ham shu turga mansub bo'lgan sinonimlardir. Masalan, resign va retire sinonimlari ham ma’no nozikligi nuqtayi nazaridan o’zaro farqlanadi. Ya’ni resign - boshqa lavozimni egallash uchun lavozimidan ketish bo'lsa, retire esa nafaqat ushbu lavozimni tark etish, balki umuman ishlashni to’xtatish, nafaqaga chiqishdir. Hear va listen so’zlarini tahlil qilganimizda, hear so’zi jismoniy harakat natijasida yuzaga keladigan tovushlarni eshitish va uni idrok etishda ishtirok etadigan biologik jarayondir. Listen esa, bu tovushlarning ma’nosiga e’tibor berish va uni tushunish qobiliyati. Biz shovqinlarni eshitamiz, musiqani tinglaymiz. Chunki, shovqin quloqlarimizga xech qanday harakatsiz yetib boradi. See va look sinonimlarini farqlaganimizda, see ko’zlarimiz yordamida kimnidir yoki nimanidir payqash yoki xabardor bo’lish uchun qarash ma’nosi anglashiladi. Look esa, bu ko’zlarimizni ma’lum yo’nalishga yo’naltirish, yana ham batafsil aytganda, ko’rish qobiliyatidir. Learn va study so’zlari ham qiyoslaganimizda bir-biriga juda yaqin ma’noli so’zlar hisoblanadi. Ammo ular xam ma’no nozikligi jihatidan farqlanishi mumkin ekan. Ya’ni, learn o’rganish yoki bilish orqali bilimga yoki mahoratga ega bo’lish bo’lsa, study esa faktlarni yodlash, xuddi maktabga borib o’rganish demakdir. Shadow va shade so’zlari: shadow xar qanday yorug’lik manbalari orqali, masalan, sham, chiroq, osmondagi yorug’lik yoki sun’iy yorug’likdan tushadigan soya ma’nosida qo’llanilsa, shade esa faqatgina quyosh nurida paydo bo'ladigan soyaga nisbatan ishlatiladi. Treat va cure so'zlari ham o’zaro farlanadi. Treat bemorning ahvolini va hayot sifatini yaxshilanishidavolash bo’lsa, cure esa bemorni kasallikdan butunlay xalos qilib davolanishidir. Remind va remember so’zlariga kelsak, remind fe’li oddiy qilib aytganda qo’zg’atuvchi fe’l ya’ni kimgadir esdan chiqayotganda eslatib o’tishdir. Remember esa, refleksdir. Ikkala fe’l xam bir xil ma’noni anglatsa-da, ammo ular narsa bilan bog’liqligi nuqtayi nazaridan o’zaro farqlanadi. Persuade va convince sinonimlari o’zaro farqlanganda, persuade fe’li biron bir insonni biror bir narsaga mantiqiy ishontirishi ya’ni tortishuv paytlarida ishontirish ma’nosi anglashiladi. Mohiyatan bu ikki so’z o’zaro solishtirilganda persuade insonning aqli bilan ishontiradi, convince esa, natijaga ishontiradi. Visit va attend so’zlarini solishtirganimizda, ular orasidagi farq yaqqol namoyon bo’ladi. Chunki, visit so’zini biz joyga nisbatan tashrif buyurish ma’nosida, attend so’zini voqealarga yoki tadbirlarga qatnashish ma’nosini tushunib yetamiz. Note va notice fe’llarmiz xam mavjud. Note so’zi odatda tinglash jarayonida yoki yozish jarayonida qisqacha qilib, yozma shaklda eslatma sifatida ishlatiladi. Misol uchun: I noted down the details – men tafsilotlarni qayd qildim. Notice esa xabardor qilish maqsadida ishlatiladi. Masalan: I noticed his hat was falling off - Uning shlyapasi tushganini xabar berdim Shuningdek, umumiy bo’lgan yana shunday so’zlar borki, ularni farqlashimiz lozim. Shulardan biri, work va job so’zlaridir. Work so’zi job so’zidan ko’ra umumiyroq hisoblanadi. Work umumiy maqsad va maqsadga erishish uchun qilinadigan ishlarni nazarda tutsa, job so’zi ma’lum bir kasbga oid so’z hisoblaniladi. Sinonimlar odatda bir yoki bir nechta jihatdan farqqa ega bo’ladi. Shulardan biri ma’no qirrasidagi farq bo’lishi mumkin. Quyida ba’zi sinonimlarning semantik jihatdan farqlanishni misollar yordamida ko’rib chiqamiz. Masalan, ingliz tilidagi miss va lose so’zlarini farqlaganimizda quyidagi xulosaga kelish mumkin. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 65 We went to the cinema last night. It was great movie. We missed the first ten minutes - o’tgan tunda biz kinoga bordik. U ajoyib edi. Biz uni avvalgi 10 daqiqasini boy berdik. Ushbu gapdagi miss so’zi yo’qotmoq ma’nosida aynan qo’llanilmagan. Balki, boy bermoq va topib bo’lmaydigan vaziyatalar ma’nosi anglashilgan. Ammo : I lost my keys and suddenly I find them – Men kalitlarimni yo’qotib qo’ydim va tasodifan ularni topdim. Ushbu gapda lose so’zi esa, boy bermoq ma’nosida emas, aksincha yo’qotmoq, ya’ni biror bir predmetni yo’qotish ma’nosini kasb etgan. Bundan tashqari, yana shunday so’zlar borki, ma’no farqlash jarayonida turli qiyinchiliklarni vujudga keltiradi. Arrive va reach so’zlarini farqlab ko’rganimizda, ulardagi ma’noviy farq matn ichida namoyon bo’ladi. Finally, I reached my prize - Vanihoyat, men o’z yutug’imga erishdim. Ya’ni, reach leksemasi biron bir narsaga o’z mehnati evaziga erishish, qo’lga kiritish sxemasini ifodalab kelgan. I arrived home - men uyga yetib keldim. Arrive esa joy yoki makonga nisbatan yetib kelish holatlari uchun ishlatiladi. Reach va arrive so’zlari xam o’zaro sinonim bo’lsa-da, ular faqatgina matn ichida boshqa ma’no ifodalashi mumkin. Pick va select so’zlarini tahlil qilganimizda, ular orasidagi farq juda yaqin ekanligini ko’ramiz. Ya’ni select so’zi tanlash jarayonida imkoniyat borligini anglatadi. Masalan : Select Christmas present for a child - bolalar uchun rojdestvo sovg’asini tanlash ya’ni bu yerda tanlash uchun imkoniyat bor, xech qanday cheklov yo’qligini ko’rishimiz mumkin. Pick esa, kelajakda ishlatilishi mumkin bo’lgan predmetlarni tanlash, ya’ni ishora qilish uchun ishlatiladi. Misol uchun: pick new words - yangi so’zlarni tanlash . Answer va reply so’zlarini farqlash jarayonida, answer ko’proq og’zaki nutq uslubi uchun xosligi, reply so’zini esa yozma nutq uslubi uchun xosligini bilishimiz va buni so’zlashish jarayonida kuzatishimiz mumkin. Bundan tashqari, reply umumiy holatlar uchun, answer qisqa javob beriladigan vaziyatlar uchun mosdir. Bu o’zaro sinonimlarni predloglar yordamida farqlashimiz xam mumkin. Misol uchun, answer a question, lekin answer to question shaklida gap tuza olmaymiz. Balki, reply to a question. Reply so’zi o’ziga to predlogini qabul qilishi bilan xam farqlanishi mumkin ekan. Sinonim so’zlarni farqlar ekanmiz, ularning turli xil ekanligini, xar xil emotsional xarakterga ega ekanligini, matn ichida turlicha, semantik jihatdan yagona ma’noga ekanligini ko’rishimiz mumkin. Ma’nodosh so’zlarni yagona ma’noga ega ekanligi emas, ularning xar biri o’zgacha ma’no kasb etayotganligini kuzatishimiz mumkin. Ko’p foydalaniladigan so’zlardan biri survive va outlive - yashamoq, uzoqroq yashamoq. Misol uchun: No mother wants to outlive her children - xech qaysi ona farzandlari bilan yashashni xohlamaydi. Yoki, She survived her husband by ten years - u turmush o’rtog’i bilan 10yil yashagan. Ushbu so’zlarni o’zaro taqqoslash jarayonida ulardagi qo’shimcha ma’noga xam e’tibor qaratish lozim. Har ikki so’z xam bir xil ma’noga ega, ammo survive so’zi omon qolmoq ma’nosida xam ishlatiladi: She definitely didn’t know how to survive in the forest - u aniq bilmaydi qanday qilib o’rmonda tirik qolgan. Xulosa qilib aytganda, ingliz tilidagi ma’nodosh so’zlar rang-barang bo’lib, ularni nutq jarayonidami yoki matn bilan ishlayotgan vaqtda xam keng qo’llay olish imkoniyati mavjud. Bu esa nutqimizni mahsuldor bo’lishi uchun, turli xil zerikishlardan qochish uchun xizmat qilib, kelajakda xar taraflama yordam beradi. Chunki, sinonimlar ya’ni shakldosh so’zlar nutq jarayonida ham, yozma shaklda ham qo’llanilganda tinglovchiga qiziqish uyg’otadi. O’rganishimiz mobaynida СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 66 sinonimlardan oqilona va gap tarkibida qanday shakldosh so’z qo’llashimizga e’tibor berishimizga, ularni noto’g’ri ishlatilmasligiga ya’ni gaplarimiz g’aliz chiqmasligini oldini olishga yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati: 1. Давлетбаева Д.Н. Lectures on English Lexicology.Казан 2018. 28-bet 2. Арнольд И.В.Лексикология современного анлийсково языка.Москва.Высшая школа.1986. 78-79bet 3. Ginzburg R.S, Khidekel S.S, Knyazaeva G.Y, Sankin A.A. A course in Modern English Lexicology. Moscow 2006 4. Иванова Н.К. English Lexicology .Иваново 2019 5. Фамина Н.В Лексикология Английского языка. Москва МАДИ 2018. 6. Осиянова О.М, Романюк М.Ю. English Lexicology Оренбург ИПК ГОУ ОГУ 2019. 7.Grinberg L.E, Kuznets M. D, Kumacheva A. V, Meltser G. M. Exercises in Modern English Lexicology. Moscow 1960 8. Leonhard Lipka. An Outline of English Lexicology. Max Niemeyer Verleg Tubingen 1992 9. Nino Tevdoradze. English Lexicology. Antrushina 2019 СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 67 Дадахонов Аъзамжон Олтмишевич Докторант (PhD) Халқаро журналистика назарияси ва амалиёти кафедраси Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети [email protected]; [email protected] МЕДИАКОНВЕРГЕНЦИЯ ШАРОИТИДА ЖУРНАЛИСТИК ФАОЛИЯТ ВА ТАЪЛИМДАГИ ИННОВАЦИЯЛАР http://dx.doi.org/10.26739/2181-9297-2023-1-10 АННОТАЦИЯ Ушбу мақола медиаконвергенция жараёни, унинг характерли хусусиятлари, журналистика ва соҳадаги таълимга таъсирини тадқиқ этишга бағишланган. Муаллиф томонидан турли илмий адабиётлар ва манбалар, журналистик амалиётдаги янгиланишларни ўрганган ҳолда конвергенция жараёнларининг ОАВ таҳририятлари тузилиши ва журналистларнинг кундалик иш тартибини ўзгартириб юбораётгани очиб берилади, “универсал журналист” феномени таҳлил этилиб, миллий ва хорижий ОАВ ходимлари амалиётидан мисоллар келтирилади. “Конвергент таҳририят” тушунчаси, журналистлардан талаб қилинаётган янгича технологик ва ижодий касбий кўникмалар хусусида сўз юритилади. Соҳадаги сўнгги инновацияларнинг журналистик таълим жараёнларини ташкил этишга ҳам янгича талаблар қўяётгани таъкидланади, мавзу юзасидан зарурий умумлашма хулосалар чиқарилади. Калит сўзлар. Конвергенция, рақамли технологиялар, конвергент таҳририят, 90, 180, 270, 360 даражали мультимедиавий янгиликлар хоналари (ньюсрум), универсал журналист, касбий ижодий кўникмалар, таълимга гумантар ва технологик ёндашувлар. Дадахонов Аъзамжон Олтмишевич докторант (PhD) Кафедра теории и практики международной журналистики Узбекский государственный университет мировых языков [email protected]; [email protected] ИННОВАЦИИ В ЖУРНАЛИСТСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ И ОБРАЗОВАНИИ В КОНТЕКСТЕ МЕДИА КОНВЕРГЕНЦИИ АННОТАЦИЯ Данная статья посвящена изучению процесса конвергенции СМИ, его характеристикам, его влиянию на журналистику и образование в данной области. В статье рассматриваются различные научные литература и источники, обновляется журналистская практика, раскрывается, что процесс конвергенции меняет структуру СМИ и распорядок дня журналистов, анализируется феномен «универсального журналиста» и приводятся примеры из практики национальных и зарубежных СМИ. Понятие «конвергентная редакционная СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 68 статья» относится к новым технологическим и творческим профессиональным навыкам, необходимым журналистам. Отмечено, что последние нововведения в данной области также предъявляют новые требования к организации образовательного процесса журналистики, по этому вопросу делаются необходимые выводы. Ключевые слова. Конвергенция, цифровые технологии, конвергентная редакционная статья, мультимедийные редакции новостей 90, 180, 270, 360 градусов (ньюсрум), универсальная журналистика, профессиональные творческие навыки, гуманитарные и технологические подходы к образованию Dadakhonov Azamjon Oltmishevich PhD student Theory and Practice of International Journalism Department Uzbekistan State World Languages University [email protected]; [email protected] INNOVATIONS IN JOURNALISTIC ACTIVITY AND EDUCATION IN THE CONTEXT OF MEDIA CONVERGENCE ABSTRACT This article is devoted to the study of the process of media convergence, its characteristics, its impact on journalism and education in the field. In this study, the author examines various scientific literature and sources, updates in journalistic practice, reveals that the convergence process changes the structure of media editorials and the daily routine of journalists, analyzes the phenomenon of "universal journalist" and gives examples of national and foreign media practice. The concept of "convergent editorial" refers to the new technological and creative professional skills required of journalists. It is noted that the latest innovations in the field also place new demands on the organization of the educational process of journalism, the necessary conclusions are drawn on the subject. Key words. Convergence, digital technologies, convergent editorial, 90, 180, 270, 360 degree multimedia newsrooms (newsroom), universal journalism, professional creative skills, humanitarian and technological approaches to education. Кириш Ахборот жамияти қонуниятлари ҳаётга татбиқ этилиб, жамият ривожланишнинг янги босқичига кирган бугунги даврда ахборот олишнинг тезлиги, ҳажми ва сифати ижтимоийиқтисодий тизимларнинг барқарор ва самарали ишлаши учун муҳим омил бўлиб хизмат қилади. Янги оммавий коммуникация каналлари – Интернет ва мобил алоқа, ижтимоий тармоқларнинг пайдо бўлиши бутун жамият аъзоларига ва ҳар бир шахсга глобал телекўрсатувлардан тортиб, бутун дунё бўйлаб газета, журнал, ахборот агентликлари маҳсулотларига очиқликни таъминлади. Бугунги кунда оммавий ахборот воситаларининг муҳим роли шундан иборатки, улар ўзаро мулоқот қилишади, бирлашади, ҳамкорликни йўлга қўяди. Натижада бутун дунё бўйлаб ахборотни тарқатишда янги имкониятлар пайдо бўлади. Журналистлика бу соҳада ишлайдиган кишиларнинг тинимсиз меҳнатлари сабабли жамиятнинг ахборотлашуви ва тараққий этиш жараёнларида ҳал қилувчи роль ўйнайди. Буни қуйидагича изоҳлаш мумкин: Биринчидан, жамиятдаги тараққиётини таъминлайдиган ахборот ва технологик янгиликларнинг барчаси бевосита профессионал журналистик фаолият билан узвий боғлиқ ҳолда тарқатилади. Иккинчидан, оммавий ахборот тизимидаги кескин ўзгаришлар рўй бермоқда ва бу журналистлардан ўз устида тинимсиз изланиш зарурлигини тақозо этмоқда. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2024 69 "Медиа конвергенция" тушунчаси ОАВ соҳасидаги асосий тараққиёт тенденцияларидан биридир. Мазкур тушунчанинг долзарблиги ахборот-коммуникация соҳасининг келажакдаги ўзгаришлари ҳақидаги илмий мунозараларда бу феноменга турлича ёндашувлар ва шарҳларнинг кўплиги билан изоҳланади. Ҳозирги босқичда конвергенция жараёни келгуси ўн йилликлар ичида нафақат оммавий ахборот воситалари ва коммуникация тизимларини, балки касбий фаолиятнинг турли соҳаларини, жумладан, кадрлар тайёрлаш ва қайта тайёрлаш соҳасини ҳам бутунлай ўзгартириши мумкин бўлган жараёндир. Малакали ва билимли кадрларнинг етишмаслиги билан боғлиқ эҳтиёжлар, конвергент характердаги ахборот соҳасида касбий фаолият учун тайёрланган, журналист кадрларни тайёрлаш ва қайта тайёрлаш зарурлигига асос бўлади. Асосий қисм Конвергенция – (лотинча convergere – яқинлашиш, қоришиш) ОАВ фаолиятининг тубдан янгиланишига туртки бўлаётган тамойиллардан бири. Конвергенция жараёнларида ОАВ барча форматдаги ахборот ишлаб чиқариш фаолиятини амалга оширишга имкон берадиган медиа маконга айланади. Аслида oнлайн журналистика ривожланиши билан кўпчилик таҳририятлар ўзларининг интернетдаги клонларини ёки веб-сайтларини яратишга киришишди. Конвергент характери сабабли онлайн ОАВ – матбуот, радио, ТВ – барча форматдаги ахборотни тайёрлашни журналистлар олдига асосий талаблардан қилиб қўяди. Чунки анъанавий газета ўз электрон шаклида фақат матн билан иш кўриш орқали ахборот асри аудиторияси эътиборини жалб эта олмайди ва онлайн макондаги рақобатда ўзиб кета олмайди. Коммуникация воситалари ривожланиб борар экан мультимедиавий контент (видео, аудио, фотосуратлар, шарҳли фотосуратлар, инфографика) энди нафақат Интернет орқали, балки уяли телефон орқали ҳам бемалол олиш, кузатиш, ҳатто шундай форматдаги ахборотни йиғиш, қайта ишлаш ва тарқатиш имконияти пайдо бўлди [5, 7]. Аслида, журналистикада конвергенция атамасининг пайдо бўлиши ХХ асрнинг 70йилларига бориб тақалади. У илк марта хорижлик олимлар Негропонте (1976, 1995) ва И.Де Сола Пуль (1983) томонидан ишлатилган. 1990 йилнинг охирларидан, рақамли технологиялар натижасида журналистикадаги инновацияларга сабаб бўлган улкан ўзгаришлар бу тушунчани алоҳида аҳамиятга эга бўлишига олиб келди. Шу даврга қадар турли олимлар бу тушунчага турлича таърифлар бериб келишди. “Конвергенция” атамасига берилган таърифларда учта ёндашув ёки учта илмий мактаб фикрлари юзага келди. Хронологик тартибда берилса, улар конвергенцияни 1) маҳсулот; 2) тизим; 3) жараён сифатида таърифлашди [2, 21]. Мазкур тушунчa ўзидa турли OAВ гa хoc хуcуcиятлaрнинг бир oммaвий кoммуникaция кaнaлидa бирлaшиши, қoришиб кетишини ифoдaлaйди. Медиа конвергенция тушунчасига таърифларни шу даврга қадар хорижлик олимлардан С.Куин, Д.Фишер, А.Грант, Ж.Уилкинсон; россиялик олимлардан Е. Л. Вартанова, A.Г. Вартанова Качкаева, С. Д. Балмаева, М. М. Лукина, Д. Рендалл, С. Квинн, И. В. Кирия;, ўзбек олимларидан Н.Қосимова, Н.Муратова, С.Дониёров, М.Нуритдинова ва бошқаларнинг асарлари ва олиб борган тадқиқотларидан учратиш мумкин. Ўзбек олималаридан М.Нурутдинова медиаконвергенциянинг роли ҳақида қуйидагиларни ёзади: “...журналистика соҳасида юзага келган оммавий ахборот воситаларининг конвергенцияси амалда мавжуд форматлар ва жанрларнинг ўзаро бирлашиб, интегратив фаолият юритиши, яъни яхлит мультимедиавий контентига замин яратди. Замонавий журналистиканинг ижодий фаолияти тубдан ўзгарди... бир қанча вазифаларни жамловчи медиаплатформалардаги ОАВ интеграцияси маълумотларни формат, жанр ва турли мукаммал дастурларда тақдим қилиш имкониятини яратди” [9, 19]. Журнaлиcтик aмaлиётдa кoнвергенция бир нечa кўринишлaрдa нaмoён бўлмoқдa: 1. Тaйёрлaнaётгaн журнaлиcтик мaтериaлнинг кoнвергенциялaшуви – бундa журнaлиcт тoмoнидaн тaйёрлaнaётгaн ҳaр бир мaтериaл мaтн, видеo, aудиo cингaри қиcмлaрдaн ибoрaт бўлaди вa бaрчa OAВ кaнaллaридa узaтиш мумкин. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 70 2. Журнaлиcт кacбининг кoнвергенциялaшуви. Журнaлиcт мультимедиa вocитaлaридaн фoйдaлaнгaн ҳoлдa мaтериaл тaйёрлaйди. Ундaн бaрчa OAВ тури учун тaъcирчaн aхбoрoт тaйёрлaш уcул вa кўникмaлaри бўйичa етaрли билим бўлиши керaк бўлaди. 3. Aхбoрoт бoзoрининг кoнвергенцияcи. OAВ caнoaти телекoммуникaциoн вocитaлaр вa aхбoрoт-кoмпьютер технoлoгиялaр билaн бирлaшуви aхбoрoт бoзoридa янги иштирoкчилaр: cунъий йўлдoшли кaнaллaр, интернет телевидение, кoмпьютер кoмпaниялaри, интернет прoвaйдерлaр кaбилaрни бирлaштирди. Кoнвергенциялaшув шaрoитидa мультимедиа вocитaлaри, тaрмoқ хизмaтлaри, кoмпьютер технoлoгиялaри вa дacтурий инжиниринг cингaри coҳaлaрнинг имкoниятлaри бир кoммуникaция кaнaлигa бирлaшaди. Бу эca келaжaкдa нaфaқaт OAВ тизими, бaлки у билaн бoғлиқ aхбoрoт caнoaтини ҳaм ўзгaртириши мумкин [3, 115]. Компьютерлар, телекоммникациялар ва оммавий ахборот воситаларининг технологик қўшилиши туфайли улкан глобал ва регионал консорциумлар (монополистик бирлашмалар) шаклланди. Компьютер компаниялари, телефон тармоқлари, кабель станциялари, йўлдошли телевидение, янги бозордаги таваккалчиликни қисқартиришга ҳаракат қилган ҳолда, рақобатлашадилар, бирлашадилар. Мультимедиавий журналистика имкониятларига эга бўлган оммавий ахборот воситалари замонавий медиамаконда барча форматлардаги ахборот яратишга интеграциялашган таҳририятларни бунёд этилишига олиб келмоқда. Хорижий илмий адабиётларда “мультимедиавий таҳририят”, “конвергент таҳририят” деб аталган ижодий муҳит, замонавий журналистик таҳририят хонаси ҳақида кўплаб таҳлиллар учрайди. Бундай таҳририятларда ахборот марказлаштирилган ҳолда тайёрланади ва тарқатилади, унинг таркибидаги бир неча хил ОАВ бир гуруҳ ҳолида ишлайди ва анъанавий ОАВ даги тузилмалар сингари автоном бўлмайди. Конвергент таҳририят – бу битта медиакомпания таркибидаги оммавий ахборот воситалари (матбуот нашрлари, радио, телевидение, ахборот агентликлари, Интернет) учун янгиликлар, тезкор хабарлар, эълонлар, ахборот материалларига гиперҳаволалар ва реклама майдончалари каби медиамаҳсулот ишлаб чиқарувчи интеграллашган ижодий тузилма. Конвергент таҳририятлар турли хил йирик ОАВ - газета, радио, телевидениенинг бир тузилмага бирлашиши асосида пайдо бўлади. Конвергент таҳририятнинг ривожланишини белгилайдиган муҳим омил, ҳозирги босқичда оммавий ахборот воситаларининг фаолиятини мувофиқлаштириб турадиган ва ўзаро таъсирини таъминлайдиган кенг қамровли вазифаларини бажариш билан бир қаторда, ахборотни бир марта яратиш ва турли йўллар билан – газеталар, телевидение ва радио, тармоқ порталлари, мобил телефонлар ва бошқа коммуникация каналлари орқали тарқатиш имконини берадиган технологиялардир. Бундай технологиялар кенг кўламли уланишларга эга: макро даражада – бу рақамли контентни тарқатиш учун канал, микро даражада – бу "мультимедиавий янгиликлар хоналари" номини олган рақамли журналистика воситалари бўлиб, медиакомпаниялар учун ахборот марказларига ҳамда янгиликлар “двигателлари" га айланиш имконини беради[10]. Тадқиқотлар натижасида шу маълум бўладики, мультимедиа янгиликлар хоналари (ньюсрумлар) очиқ журналистик ижод майдони (таъбир жоиз бўлса, уларни ҳозирда кенг тарақалаётган ко-воркинг марказларига ўхшатиш мумкин). Уларда: ▪ Раҳбарлар ва ходимлар яқин доирада ишлашади; ▪ қулай ижодий муҳит ва иш ўринлари оқилона жойлашади; ▪ энг сўнгги русумдаги АКТ, рақамли медиа технологиялар мавжуд бўлади; ▪ очиқ майдон концепциясига мувофиқ ишлаб чиқариш мажлислари ва катта йиғилиш заллари бўлади; ▪ ижодий студиялар – бир нечта ОАВ – телевидение ва радио студиялари учун янгиликларни ёзиб олиш, таҳририятга келган меҳмонлардан интервью олиш, кўрсатув ва радиоэшиттиришларни олиб бориш учун студиялар мавжуд бўлади. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 71 Дунё мамлакатларидаги янгиликлар хоналари (ньюсрумлари) интеграциялашувини ўрганган тадқиқотчилар молиявий ва технологик имкониятларга, шунингдек, журналистлар жамоасининг янги медиа технологияларда ишлашга тайёрлик даражасига қараб, улардаги рақамли технологиялар ривожланишига қараб янгиликлар таҳририятлари, хусусан, конвергент таҳририятларни турлича таърифлайдилар. Жумладан, рус тадқиқотчиси Людмила Петровна Шестеркина ўз докторлик диссертациясида мультимедиа янгиликлар хоналари 90, 180, 270, 360 даражали мультимедиавий интеграция турларига бўлиб таҳлил қилади [11, 100-101]. Олиманинг ўз ишида берган тасниф ҳамда хорижлик олимлар Марта Стоун (Martha Stone), Жан Беэрхофф (Jan Bierhoff) ларнинг “Европада мультимедиа хоналарининг ҳолати” (“The State of Multimedia Newsrooms in Europe”) номли мақоласи [12] да илгари сурилган фикрларидан келиб чиқиб, мультимедиавий янгиликлар хоналарини қуйидаги жадвалда тавсифлашга ҳаракат қилдик (Жадвал 1). Жадвал 1 Конвергент таҳририятларда мультимедиа янгиликлар хоналари (ньюсрум) лар таснифи № Мультимедиав ий янгиликлар хонаси (ньюсрум) даражаси Конвергенцияла шган ОАВ Имкониятлари Мисоллар 1. 90 даражали янгиликлар хоналари Бир ОАВ ўзининг тўлақонли онлайн версияси / электрон нашри босма оммавий ахборот воситалари, телевидение ёки радиоэшиттириш журналистлари нафақат одатий кундалик ва ишончли материални, балки Интернетверсиясини (электрон нашри) 24 соатлик янгиликлар циклига тайёрлаб, сўнгра тўла ҳуқуқ билан эртаси куни нашрни тарқатишади. “Хабар” газетаси ва унинг муассислигидаги “xabar.uz” ахборот-таҳлилий портали 2. 180 даражали интеграциялаш ган мультимедиа янгиликлар зали интернет журналистикаси имкониятларини ҳам бирлаштирган ОАВ нинг 2 тури камида иккита оммавий ахборот воситасининг иштирок этишини, икки ОАВ форматидаги ва ҳар хил таркибдаги янгиликлар пакетларини яратишни талаб қилади, бунда матнларга қўшимча равишда бошқа маълумотлар базаларига, видеоклипларга, анкеталарга ва бошқаларга ҳаволалар мавжуд бўлади. “Даракчи”, “Даракчи Плюс”, “Суғдиёна” газеталари, “darakchi.uz” сайти, “Mening yurtim” (MY5) телеканали 3. 270 даражали интеграциялаш ган мультимедиа янгиликлар хонаси интернет журналистикаси имкониятларини ҳам бирлаштирган ОАВ нинг 3 ва ундан ортиқ тури Таркибида бирлашган ОАВ сонини кўп бўлади, унинг мультимедиавий фаолияти радио, телевидение, газета ва Интернетга қўшимча равишда интеграциялашган. Тампадаги Неwс Cентер Мультимедиа маркази (Флорида, AҚШ) 4. 360 даражали Барча ОАВ бугунги кунда дунё ахборот Шаклланиш мультимедиа каналлари, компанияларининг мультимедиа босқичида янгиликлар имкониятлари ҳаракатларига йўналтирилган конвергент хонаси бирлашган таҳририятларнинг энг тўлиқ версияси. технологиялар Мультимедиа ходимларига эга ва тўлиқ конвергент Мультимедиа маҳсулотини ишлаб таҳририят чиқарадиган бундай янгиликлар хоналари ҳали ҳам ташкилий босқичда, аммо Интернет сайтларидан видеоларни осонгина кўришга имкон берадиган кенг тармоқли уланишлар яқин келажакда уларнинг кўринишини ҳақиқатга айлантиради. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 72 Aнъанавий нашрдан мультимедиа янгиликлар хонасига ўтиш жараёнида таҳририят жамоаси ишини ташкил қилиш талаблари сезиларли даражада ўзгариб боради. Бундай ўзгаришлар инглиз тадқиқотчиси Поль Бредшоунинг "Model for a 21st Century Newsroom" китобида тасвирланган. Муаллиф таъкидлашича, Интернет-медиа ўз ишида бир-бирини тўлдирувчи ва ўзаро қарама-қарши бўлган омиллар: тезлик ва сифат билан ишлайди. Янги технологиялар янгиликларни олдинги алоқа воситаларига - радио ва телевизорга қараганда тезроқ тарқатишга имкон беради. Шу билан бирга, Умумжаҳон Интернетнинг чексиз майдони ва вақти, гиперматннинг табиати, барча оммавий ахборот воситаларини бир-бирига улаш имконияти воқеликни яхшироқ, кенгроқ ва чуқурроқ тавсифлаш учун имкониятларини оширади [1]. Онлайн оммавий ахборот воситаларининг тезлиги ва сифатининг бундай ўзаро таъсирида, конвергент таҳририят ишининг асосий моҳияти барча оммавий ахборот воситалари учун контент яратиш ва ушбу ахборот оқимини ягона марказдан бошқаришдир. Бу нашриётчилар бирон-бир маҳсулотидан воз кечиб, бутунлай Интернетда ишлашга ўтишади дегани эмас. Бу турли хил ахборот каналларининг барча оммавий ахборот воситаларининг максимал интеграциялашувига эришилган битта ижодий конвергент таҳририятда бирлашувини англатади. Таҳририятни “анъанавий” кўринишдан “конвергент” тузилишга ўтказиш кундалик ахборот ишлаб чиқариш ва ижодий жараёнга ҳам таъсир қилади: - материалларни режалаштириш ва реклама қилиш тамойилларини ўзгартиришга олиб келади; - материаллар ишлаб чиқариш ва уларни нашр этиш циклини ўзгартириш; - авваллари якка тартибда ишлаб чиқарилган фотосуратлар, видео, аудио, инфографика, матнли ва бошқа хабарларни бир мультимедиавий маҳсулот таркибига жойлаштириш; - ўзаро реклама контенти яратиш, уларни алмашиш ва тарқатиш фаолияти; - мультимедиавий маълумотларнинг янги манбаларидан фойдаланиш; - янги бизнес моделларини, хизматларини, тўғридан-тўғри реклама форматларини ва бошқа ўзгаришларни киритиш ва бошқалар шулар жумласидандир [5, 71-72]. Бундай ҳолда журналистларга янги техника билан ишлаш кўникмаларини шакллантириш учун қўшимча тренинг машғулотлари ташкил этиш зарурати ҳам пайдо бўлади. Шунга мос равишда янги ахборот тайёрлаш ва тарқатиш муҳити журналистикада янгича иш ўринлари ва вазифаларни юзага келтиради Инглиз журналисти ва тадқиқотчиси Поль Бредшоу замонавий оммавий ахборот воситаларининг асосий ахборот манбаларига қараб, Интернетда, таҳририят ва шахсий маълумотлар базаларида, ижтимоий тармоқларда ва ахборот агентликларининг янгиликлар тасмаларида – конвергент таҳририятда қуйидаги янги иш ўринларини ажратиб кўрсатади (таъкидлар бизники – А.Д.): - агрегатор-муҳаррир – фаолият доираси маълумот тўплашга (агрегацияга) , фойдали ва тегишли материалларни саралашга (фильтрлаш), (сайтда, босма нашрларда, ижтимоий саҳифаларда ва блогларда) нашр қилишга йўналтирилган ходим; - Интернетдан “ташқарида”ги воқеаларни топишга қодир мобил журналист; - Интернет маълумотлар базалари ва жадваллар билан ишлаш, ўлчов мезонларини аниқлаш, статистикани биладиган журналист-аналитик; - бутун ахборот контенти учун масъул бўлган мультимедиа продюсери; - соҳа ихтисослашувини бошқариб турадиган эксперт-муҳаррир; - онлайн ҳамжамият муҳаррири, унинг вазифаси жамоаларни шакллантириш, мунозарани бошлаш ва боришини таъминлаб туриш, саволларга жавоб бериш, тушунтириш, фойдаланувчиларга индивидуал лойиҳалар бўйича ёрдам бериш ва конструктив фаолиятни рағбатлантириш [5, 89-91]. Шу ўринда конвергент таҳририятдаги ушбу ихтисосликлар рўйхатидан биз турли оммавий ахборот форматидаги янгиликлар материалларини яратишга қодир журналистлар фаолиятига тавсиф бериш ўринли бўлади. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 73 Журналист ўзи профессионал равишда ишлайдиган ва маълум бир янгиликни ёритишга мос келадиган форматда материал яратиши зарур. Масалан, веб-сайтда видео ёки аудио билан тўлдирилган ахборот материали, газета саҳифаларида эса экспертлар томонидан таҳлил ва шарҳлари берилган мақола жойлаштирилиши мумкин. Ҳозирги кунда Интернет, ижтимоий тармоқлар ва блоглар журналистлар учун тезкор ахборот манбаи, ўз мухлислари билан интерактив мулоқот қилиш майдони бўлиб қолган. Шунинг учун дунёдаги машҳур тележурналистлар ўз муаллифлик кўрсатувларитни тайёрлаб эфирга узатиш билан бирга, ижтимоий тармоқларда фаол бўлиш, ўз шахсий блогини юритиши, шунингдек, кўрсатувларини YouTube каби ижтимоий тармоқларда тарқатиши ёки телеканал веб-саҳифасида ҳам фаол бўлиши кузатилади. Маълумотларга кўра, РИA журналисти Ирина Ясина, РИA веб-сайтида ўзининг иқтисодий телевизион кўрсатувини тайёрлаб узатади, аудитория билан ишлаш бўйича ҳам социологик кузатув ва амалий тажрибалар ўтказади – айрим шаҳарларнинг телекомпаниялари аудиторияларини қиёсий ўрганган ҳолда веб-сайт имкониятларидан келиб чиқиб, ўз мухлислари сонини кенгайтиришга ҳаракат қилади [5, 7]. Ўзбекистондаги йирик медиа компаниялар айни вақтда жаҳоннинг ривожланган давлатларидаги медиа марказлари мультимедиа янгиликлар хоналари каби техник жиҳозларга тўлиқ эга эмас, аммо уларнинг конвергенция шароитида ишлаши ҳам журналистларнинг касбий фаолиятидаги ўзгаришлар борасида маълум ижобий натижаларга олиб келмоқда. Масалан, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигининг сайти мавжуд. Бундан ташқари вазирлик муассислигидаги “Инсон ва қонун” газетаси бугунги кунда онлайн нашрлар билан ҳам рақобатга киришиб, 2020 йилнинг 26 февралида “hudud24.uz” ахбороттаҳлилий сайти фаолиятини йўлга қўйди. Ҳозирги кунда газетанинг мухбирлари камсонли бўлишса-да, сайт контентини тўлдириш ва газетани тайёрлаб чоп этиш ишларини амалга оширадилар. “hudud24.uz” ахборот-таҳлилий сайти “@hudud24official” манзил номи билан телеграм каналида, Facebook, instagram, Twitter, Youtube тармоқларида ўз материаллари ва контентини тарқатади ва ахборот истеъмолчиларини шу йўл билан кенгайтиришга интилади. Бироқ ҳозирча ушбу тузилма ўз ходимлари штатлар бирлигини ва фаолияти доирасини аниқ белгиламаган – барча ходимлар асосан кундалик ахборот материаллари яратиш ва сайт, газета саҳифаларини тўлдиришга кўпроқ аҳамият беришади. Агар улар конвергент таҳририят талаблари асосида иш тақсимоти билан таъминланса, иш фаолияти самарадорлиги ортади. Лекин бунда ходимлар сони янада кўпайтирилишига эҳтиёж бўлади. Интернетда ўз шахсий блогини юритадиган телерадио журналисти, ўз-ўзидан, эшиттириш ва телевидение форматларини яхши билиши керак бўлади. Бундай вазиятда медиамарказдаги ишлаб чиқариш жараёнининг барча босқичлари: мухбир + муҳаррир + фотожурналист + оператор + монтажчи/дизайнер каби вазифаларни уддалай олган мутахассис универсал журналист бўлади. Ҳозирда шундай журналистлар дуёнинг йирик таҳририятлари ва медиакомпанияларида мавжуд. Битта сайтда турли хил маълумотларни тақдим этишдан фойдаланиш конвергент таҳририят фаолиятининг яна бир муҳим хусусиятидир. Конвергент тахририятлар ва конвергент ОАВ нинг пайдо бўлиши журналистикада узоқ йиллардан бери турли карикатураларда “олтита қўл ва тўрт оёқли шахс” сифатида образи тасвирлаб келинган “универсал журналист” тушунчасининг пайдо бўлиши олиб келмоқда. Конвергент журналист ва анъанавий журналист ўртасидаги асосий фарқ шундан иборатки, у маълум бир янгилик учун мақбул форматни аниқлаб, унда ўз материалини яратишга қодир. Хусусан, у интервью ўтказиш техникасини, далил ва маълумотларни танлай олиши, видеокамера, овоз ёзиш мосламасидан фойдаланиши, видео-, аудиова фотоматериалларни қайта ишлаши, график дизайн қилиш кўникмаларига эга бўлиши, (газета, радио, телевидение, Интернет учун) матнларни ёза олиши керак [7, 5]. Ўзбек тадқиқотчиларидан С.Дониёров ёзади: “Конвергенция шароитида ахборотни тарқатиш учун белгили-мазмунли тизимларнинг барча турли-туман кўринишлари қўлланилади. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 80 ўрганилади. Масалан: тутмоқ. ﺟو ْ ﺪ (wajada) – топмоқ; ﺟو ْ ﺪ (wajada) – бой бўлмоқ; و ْ ﺟ ﺪ ْ (wajida) – аза Бу ерда учала сўзнинг ҳам ўзаклари бир хил (wjd), аммо иккинчи ўзак ҳарфининг ҳаракатида (wajada – wajida) фарқ мавжуд ва маъно ҳам турлича. Иккинчи йўналиш «ﻲﻈﻔﻠﻟا كﺮﺘﺸﻤﻟا رﻮﺤﻣ قﺎﯿﺴﻟا» (as-siyāqu mihvaru al-mushtaraki al-lafẓiyyi) деб номланган. Унда турли морфологик ва синтактик шакллар (сўз туркумлари, кўплик, сўз бирикмаси) туфайли ўзаро шаклдошлик ҳосил қилган сўзлар ўрганилади. Масалан, Абу Тоййиб ўзининг «Murātibu an-naḥwiyyīni» номли китобида келтиради: «Халилнинг бир хил қофияли уч байти бор. Уларнинг талаффузи бир хил, маънолари эса турлича: ي◌ ا ﯾ ْ و ﺢ ْ ﻗ ْ ﺒﻠﻲ ﻣ ْ ﻦ ْ ﻲﻋاو ﻟا ْ ﮭ ْ ىﻮ ذ ا ﺣر ْ ﻞ ﻟا ْ ناﺮﯿﺠ ﻋ ْ ﻨ ْ ﺪ ﻐﻟا ُ بوﺮ ﺾ ﻐﻟا ُ بوﺮ ﻔﻛﯿ ْ و ﻣ ْ ْ ﻊ ﯿ ْ ﻋ ْ ﻲﻨ ْ و ﻗ ﺪ أ ْ ز ْ ﻣ ْ اﻮﻌ ط ْ ﺮ ْ ﻓ ﻲ ﺗا ﱠ ْ ﺒ ﺘﻌ ْ ْ ﮭ ْ ﻢ ﻧﺎ اﻮ ﮭﯿ ﻓو ْ ﻢ ط ْ ﻠﻔ ﺔ ﺣ ةﺮﱠ ﺗ ْ ﺘﻔ ﺮﱡ ﻋ ْ ﻦ ﺜﻣﻞ أ ﻗﻲﺣﺎ ﻐﻟا ُ بوﺮ 1) биринчи байтдаги «بوﺮﻐﻟا» (al-ghurūbu)нинг маъноси «қуёш ботиши»; 2) иккинчи байтдаги «بوﺮﻐﻟا» (al-ghurūbu) эса «بﺮﻏ» (gharbun), яъни «сув билан тўлган катта челак»нинг кўплик шакли; 3) учинчи байтдаги «بوﺮﻐﻟا» (al-ghurūbu) «чуқур, жарлик» маъносини англатувчи «بﺮﻏ» (ghurbun) сўзининг кўплик шаклидир». Ўқилиши: «Yā wayḥa qalbī min dawā‘i-l-hawā Idh raḥala-l-jīrānu ‘inda-l-ghurūbi ’Ittaba‘tuhum ṭarfī wa qad ’azma‘ūw Wa dam‘u ‘aynī ka-fayḍi-l-ghurūbi Bānūw wa fīhim ṭaflatun ḥurratun Taftarru ‘an misli ’aqāḥi-l-ghurūbi». Маъноси: «Ҳавойи майллардан қалбим ҳолига вой! Қўшнилар отланганда қуёш ботар чоғ, уларни кузатиб қолдим, азм этдилар. Кўз ёшим гўёки сув тўлган челак... Хайр-хўш қилдилар... Ораларида бир ҳур жардаги мойчечаклар янглиғ жилмаяр...» Биринчи йўналиш «ﻲﻈﻔﻠﻟا كﺮﺘﺸﻤﻟا و تﺎﻛﺮﺤﻟا فﻼﺘﺧا» (’ikhtilāfu al-harakāti wa al-mushtaraku allafẓiyyu)га тааллуқли шаклдош-талаффуздош сўзлар асосига қурилган, таъбир жоиз бўлса, санъат даражасига кўтарилган тармоқ ҳам борки, унинг шаклланиши ва тараққиётини Қуръони карим сўзларини тафсир қилиш ва ҳадиси шарифларни шарҳлаш натижасида тўпланган бой тажриба ҳамда араб насри ва шеъриятининг бадиий талқин имкониятлари билан боғлаш тўғри бўлади. Бу сўз санъати «мусаллас» деб номланади ва омонимлар ( كﺮﺘﺸﻣ ﻰﻈﻔﻟ), паронимлар (رﺬﺠﻟا كﺮﺘﺸﻣ) ва сўз вариантларини (ﻊﯾﻮﻨﺗ) ўз ичига қамраб олади. Хулоса. Мухтасар айтганда, зикр этилганлардан араб тилида шаклдошлик ҳодисаси бўйича қуйидаги хулосаларга келиш мумкин: – шаклдошлик (омонимия ва паронимия) ва кўпмаънолилик (полисемия) бошқа-бошқа ҳодисалар бўлиб, ҳар иккиси ҳам «al-mushtaraku al-lafẓiyyu» мавзусининг қамров доирасига киради ва шу йўналишда ўрганилади; – замонавий тилшуносликда омонимларнинг тўлиқ (مﺎﺘﻟا سﺎﻨﺠﻟا – al-jināsu at-tāmmu) ва тўлиқ бўлмаган (مﺎﺘﻟا ﺮﯿﻏ سﺎﻨﺠﻟا – al-jināsu ghayru at-tāmmi) турлари ажратилади. Бу турлар ҳам ўз ўрнида бир неча навларга таснифланади. Тўлиқ омоним (مﺎﺘﻟا سﺎﻨﺠﻟا – al-jināsu at-tāmmu)нинг содда, содда-ўхшаш, содда-ўхшаш бўлмаган, бирикмали, бирикмали-ясама, бирикмалиўхшаш, бирикмали-боғланган, бирикмали-тўқилган навлари бор. Тўлиқ бўлмаган омоним (مﺎﺘﻟا ﺮﯿﻏ سﺎﻨﺠﻟا – al-jināsu ghayru at-tāmmi) эса ўзаро талаффузи ва диакратик белгилари билан фарқ қилувчи, таҳриф, тасҳиф, музореъ-лоҳиқ каби навларга ажратилган. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 81 Фойдаланилган адабиётлар 1. ‘Umar ’Аhmad Мukhtār. Al-mu‘jamu al-mawsū‘iyyu li-alfāẓi al-Qur’āni al-karīmi wa qirā’ātihi. - Аr-Riyāḍu: Suṭūru al-ma‘rifati, 2002. – 1504 ṣ. 2. Jalālu ad-dīni as-Suyūṭiyyu. Аl-‘itqānu fī ’ulūmi al-Qur’āni al-karīmi. –Al-Маdīnatu: al-Maliku Fahdu, 2005. – 832 ṣ. 3. ‘Abdu al-Qāhiri al-Jurjāniyyu. ’Аsrāru al-balāghati. –Bayrūt: Dāru al-kitābi, 2001. – 120 ṣ. 4. ’Ibnu Durustawayh. Taṣ’ĥīĥu al-faṣīĥi wa sharhihi. –Al-Qāhiratu, 2004. – 599 ṣ. 5. Al-Mubarridu. Ма-ttafaqa lafẓahu wa-’khtalafa ma‘nāhu. –Bayrūt: Dāru al-‘ilmi, 2006. – 225 ṣ. 6. Ya’qūb Fallāhiy. ʼIbnu as-Sayyidi al-Batalyawsiyyu wa juhūduhu fī al-lughati. –Bayrut, 2009. – 356 ṣ. 7. Ibnu Mālikin. Al-ʼIkmālu al-ʼIʻlāmi bi-tathlīthi al-kalāmi. –Bayrut, 2000. 8. Muhammadun Мukhtār. Tārīkhu an-nahwi al-ʻarabiyyi. –Bayrut, 2011. – 858 ṣ. 9. Ahmadu Al-Hāshimiyyu. Mīzānu adh-dhahabi fī ṣināʻati shiʻri al-ʻarabi. –Al-Qāhiratu: Hindāwiy, 2016. – 484 ṣ. Интернет ресурслари 10. https://moluch.ru/archive/288/65112/ 11. https://moluch.ru/archive/288/65113/ СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 82 Сотволдиев Сирожиддин Махаммаддин ўғли Ўзбекистон халқаро ислом академияси [email protected] «МУСАЛЛАС» ТУРИДАГИ ЛУҒАТЛАРНИНГ АРАБ ЛЕКСИКОГРАФИЯСИДАГИ ЎРНИ http://dx.doi.org/10.26739/2181-9297-2022-1-12 АННОТАЦИЯ Араб тили ва ёзуви тарихига назар ташланса, унинг инсоният тамаддунидаги ўрни, ўзига хос тараққиёт йўли, бошқа тиллар тизимида учрамайдиган лексик, морфологик ва синтактик хусусиятлари яққол намоён бўлади. Бу эса унда кечаётган ҳар бир жараёнга хусусий ёндашувни тақозо этади. Жумладан, араб тилидаги омонимия, паронимия ва вариантдошлик ҳодисаларини умумий тилшунослик қоидалари асосида ўрганиш кўзланган натижага олиб келмаслиги мумкин. Бунда нафақат талаффуз, балки ёзув хусусиятларини ҳам ҳисобга олиш лозим. Чунки араб ёзувининг илк шаклланиш босқичида товушларни ёзувда ифодалашда ҳозиргидек диакратик белгилар ва қисқа унли ҳаракатларга эҳтиёж сезилмагани сўзларнинг шакл муносабатига кўра турлари жуда кенг қамровли бўлишига хизмат қилган. Қолаверса, махражлари (ҳосил бўлиш ўрни) бир-бирига яқин ҳарфларнинг мавжудлиги ҳам мазкур ҳодисалар араб тилида ўзига хос намоён бўлиши учун асосий омиллардан бири бўлиб хизмат қилган. Ушбу мақолада араб тилшунослигида ўзига хос тарзда намоён бўлувчи шаклдошлик ҳодисаси тадқиқ этилган. Араб тилида ёки ёзувида битилган манбаларни тадқиқ этаётган матншунос-манбашунос қатор қийинчиликларга дуч келади. Жумладан, бир хил ёзиладиган, бироқ турлича талаффуз қилинадиган сўзлар – омонимлар, паронимлар ва сўз вариантларининг хусусиятларини билиш манбашунос учун жуда муҳим. Шаклдош-талаффуздош сўзларни тадқиқ этиш ўзбек шарқшунослиги учун янги мавзу бўлмаса-да, уни ўрганиш методлари юзасидан ҳозиргача умумий нуқтаи назар мавжуд эмас. Бундай сўзларни назарий ва амалий баҳолаш, аниқлаш ва тасниф қилишда ҳатто араб тилшунослигида ҳам бир неча гуруҳга бўлиниш ҳолатлари учрайдики, бу ҳам мавзунинг мураккаб эканини кўрсатади. Калит сўзлар: шаклдошлик, омоним, пароним, сўз вариантлари, мусаллас, уржуза луғат, лексикография, шаклдош-талаффуздош сўзлар, Қутруб, Ибн Молик, ал-Баталявсий. Сотволдиев Сирожиддин Махаммаддин ўғли Международная исламская академия Узбекистана МЕСТО СЛОВАРЯ ТИПА “МУСАЛЛАС” В АРАБСКОЙ ЛЕКСИКОГРАФИИ СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 83 АННОТАЦИЯ Если вы посмотрите на историю арабского языка и письменности, то ее роль в человеческой цивилизации, ее конкретный путь развития, а также ее лексические, морфологические и синтаксические особенности, которых нет ни в одной другой языковой системе, очевидны. Это требует отдельного подхода к каждому процессу. В частности, изучение феномена ароматических, паронимических и вариаций в арабском языке на общих лингвистических принципах может не привести к намеченному результату. Важно учитывать не только произношение, но и особенности написания. Это связано с тем, что на ранних этапах написания на арабском языке при написании звуков диакритические знаки и короткие гласные не нужны, что является причиной широкого разнообразия слов. Кроме того, наличие букв близко друг к другу, что является одним из ключевых факторов возникновения этих явлений на арабском языке. В этой статье исследуется феномен образования, который проявляется в арабском языкознании. Исследователь текстоведения, изучающий источники, написанные на арабском или письменном языке, сталкивается с рядом трудностей. В частности, для исследователя источника важно знать характеристики слов, местоимений, фраз и слов, которые написаны одинаково, но по-разному. Хотя словообразование не является новой темой для узбекского ориентализма, до сих пор нет единого мнения о том, как его изучать. При теоретической и практической оценке, идентификации и классификации таких слов, даже в арабской лингвистике, существуют случаи группировки, что указывает на сложность предмета. Ключевые слова: омонимы, паронимы, варианты слова, мусаллас, словарь глоссария, лексикография, Кутруб, Ибн Малик, ал-Баталяусий. Sotvoldiev Sirojiddin Maxammaddin o‘g‘li International Islamic Academy of Uzbekistan DICTIONARIES OF "MUSALLAS" PLACE IN ARABIC LEXICOGRAPHY ANNOTATION If you look at the history of the Arabic language and writing, its role in human civilization, the way of its own development, and the lexical, morphological and syntactic features that are not encountered in any other language system are evident. This requires a separate approach to each process undergoing it. In particular, the study of the phenomenon of aromatic, paronimic, and variation in Arabic on general linguistic principles may not lead to the intended result. It is important to consider not only the pronunciation but also the peculiarities of the writing. This is because in the early stages of the formation of Arabic writing no voice was required, as in the present diacritical signs and short vowels, which contributed to the wide variety of words according to the form. In addition, the presence of letters close to each other, which is one of the key factors for the emergence of these phenomena in Arabic. This article explores the phenomenon of formation that is manifested in Arabic linguistics. The textual scholar-source researcher who studies sources written in Arabic or in writing faces a number of difficulties. In particular, it is important for the source researcher to know the characteristics of the words, pronouns, phrases and words that are written in the same but different way. Although word-research is not a new topic for Uzbek Orientalism, there is still no consensus on how to study it. In theoretical and practical evaluation, identification, and classification of such words, even in Arabic linguistics, there are cases of grouping, which indicates the complexity of the subject. Keywords: Formation, Hadeem, Paronim, Vocabulary, Muscle, Vocabulary, Lexicography, Vocabulary, Qutrub, Ibn Malik, al-Batalawsi. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 84 Кириш. Наҳвшунослар араб тилида «al-mushtaraku al-lafẓiyyu» сўзларни намоён бўлиш белгиларига қараб муайян йўналишларга тақсимлайдилар. Биринчи йўналиш « و تﺎﻛﺮﺤﻟا فﻼﺘﺧا ﻲﻈﻔﻠﻟا كﺮﺘﺸﻤﻟا» (’ikhtilāfu al-harakāti wa al-mushtaraku al-lafẓiyyu) деб номланиб, бунда бир хил ўзакли, фақатгина қисқа ҳаракатлар (унли товуш) билан фарқланувчи шаклдош сўзлар ўрганилади. Масалан: тутмоқ. ﺟو ْ ﺪ (wajada) – топмоқ; ﺟو ْ ﺪ (wajada) – бой бўлмоқ; و ْ ﺟ ﺪ ْ (wajida) – аза Бу ерда учала сўзнинг ҳам ўзаклари бир хил (wjd), аммо иккинчи ўзак ҳарфининг ҳаракатида (wajada – wajida) фарқ мавжуд ва маъно ҳам турлича. Мазкур йўналишга тааллуқли шаклдош-талаффуздош сўзлар асосига қурилган, таъбир жоиз бўлса, санъат даражасига кўтарилган тармоқ ҳам борки, унинг шаклланиши ва тараққиётини Қуръони карим сўзларини тафсир қилиш ва ҳадиси шарифларни шарҳлаш натижасида тўпланган бой тажриба ҳамда араб насри ва шеъриятининг бадиий талқин имкониятлари билан боғлаш тўғри бўлади. Бу сўз санъати «мусаллас» деб номланади ва омонимлар (ﻰﻈﻔﻟ كﺮﺘﺸﻣ), паронимлар (رﺬﺠﻟا كﺮﺘﺸﻣ) ва сўз вариантларини (ﻊﯾﻮﻨﺗ) ўз ичига қамраб олади. «ﺚﻠﺜﻤﻟا» (al-muthallath) ёки «ﺚﯿﻠﺜﺘﻟا» (at-tathlīth) сўзи араб тилида бирор нарса-буюмни унинг уч жиҳатига кўра тавсифлашни англатади. «Lisānu al-ʻarabi» луғатида бу сўз қуйидагича изоҳланган: و ﺔﺜﻠﺜﻣ ضرأ: ﺎﮭﻟ ﺔﺛﻼﺛ فاﺮطأ... و ءﻲﺷ ﺚﻠﺜﻣ: عﻮﺿﻮﻣ ثﻼﺛ ﻰﻠﻋ تﺎﻗﺎط «Мусаллас ер... унинг учта чети (томони) бўлади. «Мусаллас» нарса: уч дастак устига қўйилган нарсадир». келтирилган: маъно яқин шунга ҳам да» i lughat-al u hdhīb«Та Шунингдек, ) لﺎﻗ ﺚﯿﻠﻟا: ءﺎﻨﺛأ ﺔﺛﻼﺛ ﻰﻠﻋ ءﺎﯿﺷﻷا ﻦﻣ نﺎﻛ ﺎﻣ ﺚﻠﺜﻤﻟا( «Лайс айтади: «Мусаллас» уч шарт устига қўйилган нарсаларнинг умумий номидир». Қоҳира Араб тили академияси томонидан тайёрланган «Аl-muʻjamu al-kabīru» номли луғатда бу сўз жуда батафсил ёритилган. Ундан айрим лавҳаларни келтирамиз: «ثﻼﺛ» (thalāth) – бу сўз аккад, иброний, қадимги оромий, сурёний, жанубий араб ва ҳабаш тилида бир-бирига яқин талаффуз қилинади ва барчасида «уч» сонини англатади. «ﺚﯿﻠﺜﺗ» (tathlīth) – Нажд яқинидаги энг катта водийлардан бирининг номи. Яна Макка яқинидаги жойни ҳам шундай атайдилар. Яна Бану Уқайл ўлкаларидан бири ҳам дерлар. Яна «Тамим диёрларидан» ҳам демишлар. «Масиҳийлар эътиқодида «ﺚﯿﻠﺜﺗ» (tahtlīth)» тушунчаси ҳам бўлиб, бу ботил эътиқод замирида «ота», «калима» ва «руҳу-л-қудус» бирликлари туради. «ﺚﻟﺎﺛ» (thālith) – икки сонидан сўнг келувчи тартиб сон, яъни учинчи дегани. Арабларда «уларнинг бири» маъносида қўлланувчи «ﺔﺛﻼﺛ ﺚﻟﺎﺛ ﻮھ» (huwa thālithu thalāthatin), яъни сўзма-сўз «учтанинг учинчиси» ибораси ишлатилади. «ﺔﺜﻟﺎﺜﻟا» (ath-thālithatu) – фалакшунослар наздида сониянинг бир бўлагидир. Яъни вақт ўлчов бирлигида сониядан кичик бирлик саналади. «ﻲﺛﻼﺜﻟا» (ath-thulāthiyyu) – уч ашёга нисбат берилган ном. Масалан, «ﻲﺛ ْ ﻼ ْ ﺛ بﻮ ْ ﺛ» дейилса, узунлиги «уч зироъ кийим» англанади. Ёки « ﺔﱠ ﺛ ْ ﻼﯿ ْ ﺛ ﺔﻤ ْ ﻠ ْ ﻛ ْ » дегани уч ўзак ҳарфли сўз демакдир. «Муҳаддислар наздида сулосий» – ривоят қилаётган шахс (мухриж) ва Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам орасида фақат уч нафар ровий бўлган ҳадисни назарда тутади. Масалан, «Thulāthiyyātu al-Bukhāriyyi»да имом Бухорий ва Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам орасида фақат уч нафар ровий бўлган ҳадислар жамланган. Шунингдек, ўрта асрларда фанларни ўзаро яқинлигига кўра гуруҳларга ажратиш ҳам урф бўлганди. Жумладан, «ﻲﻧدﻷا ﻲﺛﻼﺜﻟا» (ath-thulāthiyyu al-adnā) гуруҳига грамматика, нотиқлик ва жадал (тортишув) фанлари киритилган. Бу учлик фанда «trivium» деб ҳам аталади. «ﺚﻠﺜﻤﻟا» (al-muthallath) – учдан бир қисми қолгунча қайнатиладиган ичимлик. Бу мусаллас атамасининг халқ орасидаги энг машҳур маъноси саналади. Ҳандаса (геометрия) фанида ҳам «ﺚﻠﺜﻤﻟا (al-muthallath)» атамаси қўлланилиб, унга «ўзаро кесишувчи кесмалар билан чегараланган геометрик шакл» деб таъриф берилади. Бу СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 85 учбурчакнинг айни ўзидир. Учбурчакнинг эса тўғри бурчакли, тенг томонли каби бир неча турлари мавжуд. Математиклар наздида эса «мусаллас» учта тўғри чизиқ билан қуршаб олинган сатҳни англатади. Тиббиётда ҳам «мусаллас» тушунчаси мавжуд бўлиб, экстракт (шарбат)дан олинадиган суюқликка нисбатан қўлланади. Унинг тайёрланишида уч асосий хом-ашё ишлатилиб, то аралашманинг учдан бири қолгунча қайнатилади...» Демак, луғатда «таслис», «мусаллас» ва «маслус» сўзларининг барчаси учта асосга ишора қилар экан. Тилшунослик истилоҳида ҳам «мусаллас» сўзи учта асосни англатади. Тилшунослар бу атама замирида шаклан ўхшаш учта ўзакни жамлайдилар. Ушбу сўзлар тўлиқ омонимлик ҳосил қилиши, бир ёки икки қисқа ҳаракат билан фарқланиши мумкин. Ҳаракатлари ўзгарсада, маънода ўзгариш кузатилмайдиган мусаллас (маъноси бир хил) – «ﻖﻔﺘﻤﻟا» (al-muttafiq) деб аталади. Агар маънода ҳам ўзгариш юз берса, у ҳолда (турлича) – «ﻒﻠﺘﺨﻤﻟا» (al-mukhtalif) дейилади. Албатта, мазкур турдаги мусалласни ташкил қилган сўзларга нисбатан ўзакдош терминини қўллаш тўғри бўлмайди. Уларнинг ҳар бири мустақил ўзаклар бўлиб, ўзаро шаклдошлик ҳосил қилган. Масалан, Ибн Хишом Лахмий Абул Ҳасан Ахфашдан ривоят қилиб келтирган мисол: «ﻢﺴﻟا» ўзагига эга учта сўз бор – касрали «син», фатҳали «син» ва ли «син». Бу «син» мусалласи деб номланади ва тилшуносларнинг эътирофича, биринчи мусалласдир». Яъни: заҳар; – ﻟا ﺴ ْ ﱡ ﻢ – – ﻢ ﱡ ﺴﻟا – заҳарлаш; – ﻢﱡ ﺴﻟا – игна тешиги. Тилшуносликда «мусаллас» терминини илк бор шу номли дастлабки тадқиқот муаллифи деб ҳисобланувчи Муҳаммад ибн Мустанир Қутруб (IX аср) « و اﺪﺣاو ﺔﺑﺎﺘﻜﻟا ﻲﻓ يﺮﯾ ﻢﺳا ﮫﺟوأ ﺔﺛﻼﺛ ﻲﻠﻋ فﺮﺼﯾ», яъни «ёзилиши бир хил, турланиши ҳар хил» бўлган учта сўзга нисбатан қўллаган. Кейинчалик яшаб ўтган олим Ибн Саййид Баталявсий эса Қутрубнинг юқоридаги асарига шарҳ битиш билан бир қаторда, ўз «Мусаллас»ини тузди ва унда: » ﺎﻣ ﺖﻘﻔﺗا ﮫﻧازوأ و ﺖﻟدﺎﻌﺗ ﮫﻣﺎﺴﻗأ و ﻢﻟ ﻻا ﻒﻠﺘﺨﯾ ﺔﻛﺮﺤﺑ ﮫﺋﺎﻓ ﻂﻘﻓ وا ﺔﻛﺮﺤﺑ ﮫﻨﯿﻋ ﻂﻘﻓ وأ ﺖﻧﺎﻛ ﮫﯿﻓ نﺎﺘﻤﺿ ن ﻼﺑﺎﻘﺗ ﻦﯿﺘﺤﺘﻓ و ﻦﯿﺗﺮﺴﻛ « яъни «вазнлари ўзаро мос, қисмлари тенг, фақат бир ёки икки ҳаракат билан фарқ қилувчи» сўзларни жамлади. Яъқуб Фаллоҳий эса ўзининг «Ибн Саййид Баталявсий ва луғатчиликдаги ўрни» рисоласида мусалласга «ўзакда, вазнда ва ҳарфлар тартибида ўзаро ўхшаш, биринчи ёки иккинчи ўзак ҳаракатида фатҳа, ва касра билан фарқ қилувчи учта калиманинг маънода бир ёки турлича бўлиши асосига қурилган услуб» деб таъриф беради. Юқоридаги таърифларни «мусаллас» учун берилган тўлиқ таъриф деб бўлмайди. Масалан, бир қисқа ҳаракат билан фарқ қилувчи сўзлар мусалласига «ﺮﻤﻏ» (ghmr) ўзаги бўйича мана бу сўзларни келтириш мумкин: « ﺮ ْ ﻤ ْ ْ ﻐ ﻟ »ا – «сув тўла челак»; « ﺮ ْ ﻤ ْ ﻐﻟا» – «тажрибасиз, ғўр»; « ﺮ ْ ﻤ ْ ﻐﻟا» – «ҳиқд, ҳасад». Шундай мусалласлар ҳам борки, унда икки қисқа ҳаракат билан фарқ қилувчи сўзлар жамланган. Масалан: ْ ﺴ ْ ﻢ« ْ ﺴ ْ ﻢ« ﺴ ْ ﻢ« ﻤ ْ ﺴﻟا» – «тулки»; ﻤ ْ ﺴﻟا» – «қизил чумоли»; ﻤ ْ ﺴ ْ ﻟا » – «сирач ўсимлиги». Айнан шу ҳолатни назарда тутиб, Ибн Саййид Баталявсий ўз таърифида «...ёки икки ҳаракат билан фарқ қилувчи» деган иборани қўшимча қилган эди. Шулардан келиб чиқиб, мусалласнинг аниқ таърифини қуйидагича келтириш мумкин: «ўзакда, вазнда ва ҳарфлар тартибида ўзаро ўхшаш, биринчи ёки иккинчи ўзак ҳаракатида ёки иккала ўзак ҳарфининг СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 86 ҳаракатида фатҳа, ва касра билан фарқ қилувчи учта калиманинг маънода бир ёки турлича бўлиши асосига қурилган сўз санъати». Кейинги тадқиқотларга назар солсак, атамани изоҳлашда дадил қадамлар ташлангани аён бўлади. Хусусан, Ризо Сувайсийнинг таърифи бўйича, «мусаллас» ёки «мусалласлар» бир хил морфем таркибли учта сўзнинг мажмуасидир. Уларнинг ўзак ҳарфлари ҳам бир хил бўлади, фақат бир ёки иккита қисқа ҳаракат билан фарқ қилиши мумкин. Бу ҳаракат ўзгариши маънода ҳам ўз аксини топади. Тилшунос Сулаймон ибн Иброҳим Ойид мусаллас таркибига кирган сўзлардаги тафовут охирги ўзак ҳарфида бўлмаслиги зарурлигига эътибор қаратади. У шунингдек, феълларда ҳам «мусаллас»лик кузатилишини таъкидлаб, бунда асосий хусусият иккинчи ўзак ҳаракатида қисқа унли ҳисобига фарқнинг юзага келиши эканини кўрсатади. Яна бир тадқиқотчи Саъд Ҳамдон Ғомидий эса XIII асрда яшаган Ибн Моликнинг шу мавзуга тааллуқли «Al-ʼIkmālu al-ʼiʻlāmi bi-tathlīthi al-kalāmi» асарини ўрганар экан, «мусаллас» 3 та содда сўзнинг йиғиндиси экани, бу сўзлар ўзак ҳарфлари ва уларнинг тартибида бир хил шаклга эга бўлиши, фақат ءﺎﻔﻟا ёки ﻦﯿﻌﻟا ўрнидаги ўзак ҳарфининг қисқа ҳаракати билан, ёхуд ҳар иккисининг ҳаракати билан муайян тафовутни намоён қилишини қайд этади. Бундан маълум бўладики, бу шаклий ўхшашлик фақат исм сўз туркумигагина хос эмас, балки феъл ва ҳарф сўз туркумларида ҳам – жуда кам ҳолатларда бўлса-да – «мусаллас»ларни кўриш мумкин. Юқоридаги таърифларни умумлаштирган ҳолда, «мусаллас»нинг барча турларига намуналар кўриб ўтайлик. Исм сўз туркуми доирасида: «ن ذ◌ﻷا» (al-ʼadhnu) – «қулоққа урмоқ» (масдар); « ن ذﻹ ْ ا » (al-ʼidhnu) – «рухсат»; «ن ذ ﻷا» (al-ʼudhnu) – «қулоқ». Феъл сўз туркуми доирасида: а) ўтган замонда: ﻋ ْ ﻠ ْ ﻢ« ﻠﻋ ْ ﻢ« ﻠﻋ ْ ﻢ« » – «у билди»; » – «илмидан фахрланди»; » – «юқори лабини ёрди»; б) ҳозирги-келаси замонда: «ﻊﺒ ْ ﻨ ْ ﯾ ْ » – «(булоқдан сув) чиқяпти»; « ﻊﺒ ْ ﻨ ْ ﯾ ْ » – «терлаяпти»; « ﻊﺒ ْ ﻨ ْ ﯾ ْ » – «кўриняпти». Феъл ва ҳарф сўз туркумлари ўртасида (бу жуда ноёб ҳолат бўлиб, Маждуддин Ферузободийдан биргина намуна нақл қилинади): « ﻦ ْ » – «кўзга айлан!»; « ﻦ ْ ﻋ » – «(хабар) олиб кел!»; «ﻦ ْ ﻋ» – «ҳақида». Иккита ҳаракат билан фарқ қилувчи сўзлар: «ﻢ ْ ﺴ ﻤ ْ ﺴ ْ ﻟا» – «сирач ўсимлиги»; « ﻢ ْ – »ﺴﻟا ْ ﻤ «қизил чумоли»; « ﻢ ْ ﺴﻤ ْ ﺴﻟا» – «тулки». Ўзагида «иллатли ҳарф» бўлган сўзлар: «نﻮﺒﻟا» – «устунлар (кўп.)»; «ﻦﯿﺒﻟا» – «(кўз илғагудек) ер майдони»; «ﻦ ْ ﺒﻟﯿا» – «ажратиш; жамлаш»; Ўзагида ҳамза ( ء ) товуши иштирок этган сўзлар: «ي ْ ﺠﺆﻟا» – «иш қуроли»; « ﻲ – » ﺌﺠﻟا «кўлмак, чуқурлик»; «ي ﺄﺠﻟا» – «қизил-қора аралашди (отга нисбатан)»; Мазкурлардан хулоса қилиб айтиш мумкинки, мусаллас «ўзакда, вазнда ва ҳарфлар тартибида ўзаро ўхшаш, биринчи ёки иккинчи ўзак ҳаракатида ёки иккала ўзак ҳарфининг ҳаракатида фатҳа, домма ва касра билан фарқ қилувчи учта калиманинг маънода бир хил ёки турлича бўлиши асосига қурилган» сўз санъати саналади. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 87 Бизгача етиб келган «Мусаллас»ларнинг энг қадимийларидан яна бири Абу Исҳоқ Зужжож (вафоти ҳижрий 311 йил) қаламига мансуб асардир. У 16 та сўзни ўз ичига олган бўлиб, муаллиф ўз далилларини Қуръони Карим ва араб шеъриятидан келтирган. Ушбу соҳага доир яна бир асар – «Al-ʼawrāqu min kitābi al-muthallathi» номли асар бўлиб, уни Абу Абдурраҳмон Қирвоний (ваф. ҳ. 412 й.) тузган. Қизиқарли жиҳати шундаки, мусанниф ўз китобига фақат ўтган замон қолипидаги феълларни киритган. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 88 Кейинги даврларда эса Қутрубнинг манзумасига назмий ва насрий шарҳлар ёзиш урфга кирган. Жумладан, Садидуддин ибн Баракот ал-Муҳаллабий ал-Баҳнасий (XIII), Иброҳим ибн Ҳибатуллоҳ ал-Маҳаллий ал-Лахмий (XIV), Маждуддин ал-Ферузободий (1328–1414) томонидан ёзилган шарҳлар муҳим манбалардан саналади. Номи зикр этилган охирги шориҳ Маждуддин Ферузободийнинг шаклдош сўзлар мавзусига бағишланган «Kitābu al-ghurari almubaththathati wa ad-durari al-muthallathati» номли мустақил асари ҳам бор. Ферузободий ўзигача давом этиб келган «мусаллас» тузиш анъанасини сақлаган ҳолда ўзи ҳам қатор янги «мусаллас»лар билан китобини бойитган. «Мусаллас» тузиш анъанасини XII асрда андалусиялик олим Ибн Саййид Баталявсий давом эттирди. Унинг асари тўла маънода изоҳли луғат талабларига жавоб бера олиши билан қимматлидир. Бу луғатнинг мўътабар нусхаси (1197 йилда кўчирилган) АҚШнинг Яле университети кутубхонасида сақланади. Қолаверса, Работ шаҳридаги Шоҳ кутубхонаси хазинасида сақланаётган нусха (1239) ҳам нисбатан қадимийдир. Араб тилшунослигининг бу тармоғида салмоқли хизмат қилган олим сифатида Ибн Молик (XIII) эътироф этилади. У шаклдош сўзларга оид учта рисола ёзиб қолдирган. Жумладан: 1) «Аl-ʼiʻlāmu bi-tathlīthi al-kalāmi» – бу асар манзума бўлиб, 2704 байтдан иборат. Аҳмад ибн Амин Шинқитий унга шарҳ ёзган. Ушбу рисола 189 та сўз варианти, 1205 та омоним ва пароним сўзларни ўз ичига олган; 2) «Аl-ʼiʻlāmu bi-muthallathi al-kalāmi» – насрий рисола бўлиб, 92 та сўз варианти, 697 та омоним ва пароним сўзларни қамраб олган; 3) «Al-ʼIkmālu al-ʼIʻlāmi bi-tathlīthi al-kalāmi» – насрда ёзилган ушбу рисола 163 та сўз вариантлари ва 2131 та омоним ва пароним сўзлардан тузилган. «Al-ʼIkmālu al-ʼIʻlāmi bi-tathlīthi al-kalāmi» асарининг мўътабар нусхаси ҳозирда Туркиянинг Файзуллоҳ Афанди кутубхонасида сақланаётгани маълум. 1324 йилда кўчирилган мазкур нусха «Аl-muthallathu al-musammatu» номи билан фиҳристга киритилган. Ибн Молик мусаллас асарининг яна бир қадимий қўлёзмаси Дамашқнинг Зоҳирия кутубхонасида сақланмоқда. «Risālatu fī tathlīthi al-kalāmi» деб номланган ушбу нусха 178 варақдан иборат бўлиб, насх хатида, 1337 йилда котиб Абдурраҳмон ибн Абу Бакр томонидан кўчирилган. Бундан ташқари, турли тарихий манбаларда «Мусаллас» услубида изоҳли луғат тузган, аммо асарлари бугунги кунгача сақланмаган мусаннифлар ҳақида ҳам маълумотлар учрайди. Улар орасида Абу Зайд Ансорийнинг «Аt-tathlīthu», Абу Абдуллоҳ Андалусийнинг «Ghāyatu al-mārāmi fī tathlīthi al-kalāmi», Абу Тоййиб ибн Яҳё Вашонинг «Аl-muthallath», Абу Саҳл Ҳаравийнинг «Аl-muthallath» ва яна бошқа кўплаб асарлар номларини кўриш мумкин. Хулоса. Мухтасар айтганда, «мусаллас» туридаги луғатлар тартиб бериш асрлар мобайнида шаклланган илмий анъана бўлиб, ўз қонун-қоидалари ва тартиб-таомилларига эга. Хусусан, муаллифлар бундай луғатни тузишда қуйидаги шартларга қатъий риоя этиши лозим: 3. араб тили лексикасига мансуб учта сўз битта «мусаллас» остида жамланади; 4. бу сўзлар ўзак таркиби жиҳатидан бир хил бўлиши керак; 5. сўзлар биринчи ўзак ҳарфининг ҳаракати ўзгаришига кўра, иккинчи ўзак ҳарфининг ҳаракати ўзгаришига кўра, учинчи ўзак ҳарфининг ҳаракати ўзгаришига кўра, биринчи ва учинчи ўзак ҳарфининг ҳаракати ўзгаришига кўра таснифланади; 6. «мусаллас»даги сўзлар ўзаро фақат бир ёки икки қисқа унли товуш ҳисобига фарқ қилиши мумкин; 7. агар «мусаллас»даги сўзларнинг бир ёки икки қисқа унли товуши ўзгарса ҳам, маъноси бир хил бўлса, у ҳолда муттафиқ деб номланади; 8. агар «мусаллас»даги сўзларнинг бир ёки икки қисқа унли товуши ўзгариши билан уларнинг маъносида ҳам ўзгариш кузатилса, у ҳолда мухталиф дейилади; СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 89 – «мусаллас»лар луғатда алифбо тартибида жойлаштирилади, шунингдек, аввал исм сўз туркуми бўйича, сўнг феъл, кейин эса ҳарф сўз туркуми бўйича «мусаллас»лар ўрин олади. Фойдаланилган адабиётлар 1. ‘Umar ’Аhmad Мukhtār. Al-mu‘jamu al-mawsū‘iyyu li-alfāẓi al-Qur’āni al-karīmi wa qirā’ātihi. - Аr-Riyāḍu: Suṭūru al-ma‘rifati, 2002. – 1504 ṣ. 2. Jalālu ad-dīni as-Suyūṭiyyu. Аl-‘itqānu fī ’ulūmi al-Qur’āni al-karīmi. –Al-Маdīnatu: al-Maliku Fahdu, 2005. – 832 ṣ. 3. ‘Abdu al-Qāhiri al-Jurjāniyyu. ’Аsrāru al-balāghati. –Bayrūt: Dāru al-kitābi, 2001. – 120 ṣ. 4. ’Ibnu Durustawayh. Taṣ’ĥīĥu al-faṣīĥi wa sharhihi. –Al-Qāhiratu, 2004. – 599 ṣ. 5. Al-Mubarridu. Ма-ttafaqa lafẓahu wa-’khtalafa ma‘nāhu. –Bayrūt: Dāru al-‘ilmi, 2006. – 225 ṣ. 6. Ya’qūb Fallāhiy. ʼIbnu as-Sayyidi al-Batalyawsiyyu wa juhūduhu fī al-lughati. –Bayrut, 2009. – 356 ṣ. 7. Ibnu Mālikin. Al-ʼIkmālu al-ʼIʻlāmi bi-tathlīthi al-kalāmi. –Bayrut, 2000. 8. Muhammadun Мukhtār. Tārīkhu an-nahwi al-ʻarabiyyi. –Bayrut, 2011. – 858 ṣ. 9. Ahmadu Al-Hāshimiyyu. Mīzānu adh-dhahabi fī ṣināʻati shiʻri al-ʻarabi. –Al-Qāhiratu: Hindāwiy, 2016. – 484 ṣ. Интернет ресурслари 10. https://moluch.ru/archive/288/65112/ 11. https://moluch.ru/archive/288/65113/ СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 96 aylanganlar. Xatni eltuvchi vositachilar dastlab qosid, roviy (rivoyat qiluvchi) deb nomlangan bo’lsa, ularning o’rniga asta-sekinlik bilan bodi sabo, tong nasimi singari maktubni yetkazuvchi obrazlar shakllangan. Shu tariqa maktub-nomalarda an’anaviy obrazlar ham shakllangan. Turli badiiy usul va vositalar esa maktubning adabiyot taraqqiyotida o’ziga xos o’rin tutishiga zamin hozirlagan. Xulosa: Mumtoz shoirlarimizning noma janridagi asarlari, ular tarkibidagi badiiy san’atlar, dunyoviy ishq-muhabbat mavzusi bilan bir qatorda diniy ahkomlar, ilohiy e’tiqod masalalarini ham qamrab olgan bo’lsa-da, ularda odob - axloqqa oid muhim pand-nasihatlar, kundalik turmush uchun zarur bo’lgan yo’riqnomalar ham targ’ib etiladi. Shuni alohida tahkidlash kerakki, kichik lirik janrlarda muxtasar holda olg’a surilgan hayotbaxsh da’vat va g’oyalar epik ko’lamda yanada chuqurroq va batafsilroq yoritilgan. Bu asarlarda kishilar o’rtasidagi o’zaro birodarlik, mehrmuhabbat, rahm–shafqat, saxovat va oliy himmatlik tushunchalari badiiy tarannum etiladi [8, 61]. Maktub-nomalarning umumbashariy g’oyalar tashishi, lirik obrazlarning mukammalligi, xaraterlarning hayotiyligi mualliflarni o’z davri an’analaridan yuqori ko’targan xususiyatlardan biridir. Ayniqsa, Xorazmiy ko’plab salaflari, zamondoshlaridan farqli ravishda, lirik obrazlarning tashqi portretiga zeb beribgina qolmasdan, ularning ruhiy-ma’naviy olamiga ham yo’l ochdi. Bir so’z bilan aytganda, shoir yaratgan lirik obrazlar muallifning yuksak ideallarini tashish bilan birga, hayotga juda yaqin keldilar va she’riyat muxlislarining ko’ngil mulkiga aylandilar. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. R.Vohidov, H.Eshonqulov. O’zbek Mumtoz adabiyoti tarixi. T.: 2006. 2. Y.Isoqov. So’z san’ati so’zlari. T.: 2014. 3. А.Ҳожиаҳмедов. Мумтоз бадиият малоҳати. Т.: 1999. 4. A.Asallayev, V.Rahmonov, F.Musurmonqulov. T.: 2015. 5. R.Orzibekov. O’zbek lirik she’riyati janrlari. Sam.: 2006 6. О.Носиров, С.Жамолов, М.Зиёвиддинов. Ўзбек классик шеърияти жанрлари. Т.: 1979. 7. S.Tohirov. O’zbek she’riyatida aruz. Sam.: 2010. 8. D.Salohiy. Tasavvuf - insoniylik ilmi. Sam.: 2017. 9. Muborak maktublar. T.: 1987. 10. Ishoqov Yo. Xorazmiy va uning “Muhabbatnoma” asari. O’zbek adabiyoti tarixi. 1-tom. T.: 1976. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 97 Ergasheva Dilrabo Allanazarovna Termiz davlat universiteti o’zbek tilshunosligi o`qituvchisi [email protected] ODIL YOQUBOV ASARLARIDA INSON RUHIY HOLATI IFODALANISHINING LISONIY MANZARASI http://dx.doi.org/10.26739/2181-9297-2020-1-14 ANNOTATSIYA Maqolada til va tafakkurning o`zaro munosabati, bu aloqadorlikning badiiy asar nutqida ifoda etilishi, unda til birliklarining aktuallashuviga sabab tug`diruvchi omillar to`g`risida so`z yuritiladi. Odil Yoqubovning “Ulug`bek xazinasi”, “Diyonat” nomli asarlari misolida qahramon ruhiy holatining ifodasi tahlil etiladi. Qahramonlarning turli hayotiy vaziyatlardagi ruhiy holati - zavqlanish, ruhiy a'ziyat chekishi, xafalanishi, g'azablanishi va boshqa hissiyotlari nutq vositalari orqali qanday ifodalanishi ilmiy tahlil qilinadi. Bunda psixolungvistik qarashlarga tayanib ish ko'rilgan. Shu asosda inson va uning ruhiyati hamda nutq vaziyati birbirini taqazo etadigan jarayon ekanligi ko'rsatib o'tilgan. Kalit so`zlar: til, tafakkur, ularning o`zaro munosabati, badiiy asar tili ijodiy tafakkurning namoyon bo`lish shakllaridan biri sifatida. Эргашева Дилрабо Алланазаровна Преподователь кафедры языкознания Узбекского языка Термезского Государственного Университета [email protected] ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ ВЗГЛЯД НА ВЫРАЖЕНИЕ ДУШЕВНОГО СОСТОЯНИЯ ЧЕЛОВЕКА В ТРУДАХ ОДИЛА ЯКУБОВА AННОТАЦИЯ В статье излагаются взгляды относительно взаимосвязи языка и мышления, отражения данного взаимоотношения в литературном тексте и факторов, влияюших на актуализацию языковых единиц. На примере произведений О. Якубова «Сокровище Улугбека», Совесть» анализируется выражение психологического состояния героя. В изображение душевных состаяний героев разнообразных жизненных ситуациях - вдохновении, разные сострадания, обиды, горячость и других чувств основательно обоснована на примерах материалов данных произведений. В этих анализах автор операется психолингвистических взглядов узбекских и иностранных языков. Ключевый слова: язык, мышление, их взаимоотношения, языковые особенности литературного произведения как способ проявления творческого мышления. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 98 Ergasheva Dilrabo Allanazarovna Lecturer at the Departament of Uzbek Linguistics Termez State University [email protected] LINGUISTIC LOOK AT THE EXPRESSION OF A PERSON’S MIND STATE IN THE WRITINGS OF ODIL YAKUBOV ANNOTATION In the article, the speech goes on about the relations of language and thought, the expression of this relationship in the speech of literal workthe factors cuasing the actualization of linguistic units in it. The expression of spiritual condition of a hero is analyzed in in the examples of the works “Treasure of Ulugbek”, “Conscience” by O. Yokubov. On the basis of analysis, the proficiency of the writer in the drawings of characters emotional state was exposed. The way of expressing emotional state of heroes in various circumstances of life such as, enjoyment, suffer, sadness, anger and other feelings by the means of speech were analyzed scientifically . This research was based on pyscholinguistic views. Consequently, it was shown that human beings and their emotions, as well as, the condition of speech are interconnected. Key words: language, thought, relationship between thew, language of literal works as on of the forms of creative thought. KIRISH: Badiiy matnni lingvopoetik jihatdan tadqiq etgan M. Yo`ldoshev o`z ilmiy ishida shunday deydi: “Tilni faqat va faqat kishilar o`rtasidagi aloqa vositasi sifati talqin etish insonning tabiiy tilini, bu murakkab va muhtasham hodisani, eng kami, jo`nlashtirishdan, aniq bir milliy qiyofa yoki milliyruhiy zamindan mosuvo bo`lgan sun`iy tilga (masalan, Esperanto kabi) tenglashtirishdan, yo`l harakatini tartibga solish maqsadida yaratilgan shartli “tilga” baravarlashtirishdan boshqa narsa emas. Xolbuki, odamlar til vositasida tuyg`u va kechinmalari, hayrat va hayronliklari, qalbdagi huzurlari kabi xilma-xil sezgilarni ham ifodalaydilarki, bular hamisha ham sof kommunikativ maqsadlarni ko`zda tutmaydi. [1:164]. Zamonaviy o`zbek tili ekspressiv bo`yoqdor so`zlarga boyligi bilan hamda fikrni berishda jimjimadorlikka yo`naltirilganligi bilan ajralib turadi. Ekspressivlik va jimjimadorlik bor joyda uni ifodalovchi shaxs ruhiy holati o`z-o`zidan aks etadi. O`z asarlarida mana shunday ekspressiv bo`yoqdor va jimjimador so`zlarni o`z o`rnida qo`llay bilgan hamda davr, mafkura, insonlar taqdiriga qanchalar kuchli ta`sir ko`rsatishi mumkinligi, ulug` o`zgarishlarga sabab bo`lishini qilqalami bilan ishonarli aks ettirgan mahoratli yozuvchi Odil Yoqubovdir. Odil Yoqubov o`tkir qalami va tasvir mahorati bilan tarixiy shaxslarni badiiy haqqoniyati va salobati bilan gavdalantiradi, real shaxslarni o`ta ta`sirchan badiiy obrazga aylantiradi. Davr ruhini hamda qahramonlar ichki ruhiyatini tasvirlashda u fonetik, leksik vositalar bilan bir qatorda morfologik vositalardan shunday unumli foydalanadiki, asarlarini o`qigan kitobxon qahramonlar bilan kuladi, qahramonlar bilan yig`laydi. ASOSIY QISM: Inson ichki ruhiyatini aks ettirishda ruhiy holat ifodalovchi fe`llar o`ziga xos o`rin tutadi [2; 34]. G.Kushkarova nemis tilidagi tovushga taqlid asosida yuzaga kelgan ruhiy holatni aks ettiruvchi fe`llarning quyidagi turlarini farqlaydi. 1)nutqiy muloqot jarayonida so`zlovchining ruhiy holatini beruvchi fe`llar; 2) emotsiyalarning tovushdagi ifodalanishi asosidagi fe`llar [3; 59]. Bu kabi fe`llarni o`zbek tilida, jumladan O. Yoqubov romanlarida ham uchratish mumkin. Masalan, “Tilla” so`zini eshitgan chol ijirg`anib gapirdi va yuzini burishtirdi... Mirza Abdullatif ijirg`anib gapirdi. (Odil Yoqubov “Ulug`bek xazinasi “85-bet). Bu matnlardagi ijirg`anib fe`li so`zlovchining nutqiy muloqot vaqtidagi ruhiy holati haqida ma`lumot beradi. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 99 Badiiy asar tili ijodiy tafakkurning namoyon bo`lish shakllaridan biri sifatida antropotsentrik mohiyat kasb etadi. Til va tafakkur hamkorligi yangi-yangi badiiy ifodalarni yuzaga keltirib, ham shaxs salohiyatini, ham tilining cheksiz imkoniyatlarini yuzaga chiqaradi [4; 802-803]. Quyidagi misollarda esa fe`llarda aks etgan harakatning tovushlar bilan bog`liq holda yuz berishi inson ruhiy holatini yuzaga chiqarishga yordam bergan: Mirzo Ulug`bek bu gaplarni xo`rsinish bilan aytdi. (“Ulug`bek xazinasi “38-bet) Nigoraning chiyillab gapirishi Sarkorning asabiga tegardi. (Osiy banda. 31-bet.) Ota holsizlanib o`tirib qoldi, yana telefon jiringladi. Bu safar Ivan bilan tishini g`ijirlatib so`zlashdi.(Osiy banda. 32-bet) Ma`lum bo`ladiki, o`zbek tilidagi tovushga hamda holatga taqlid so`zlar asosida yuzaga kelgan ayrim fe`llar ham inson ruhiy holatini ifoda etish uchun xizmat qiladi. Bir tomoni movlonoga ham qiyin, u hibsga tushgan dastlabki kunlari qattiq yotib qoldi, kechalari olovday yonib alahlab chiqar, yomon tushlar ko`rib uvvos tortib uyg`onib ketar, ko`zlariga allanimalar ko`rinib qorong`u burchakka tiqilib olar va bir nimalar deb pichirlar edi. ( Ulug`bek xazinasi. 118-bet). Bunda pichir-pichir tovushga taqlid so`zdan pichirlamoq fe`li xosil bo`lib, matnda insonning vasvasaga tushib qolish holatini aks ettirmoqda. Yoki: - Bundan chiqdi, shu bitta… isqirt piyanistani deb, sassiq qo`ng`izday hamma joyda sasib, yosh avlodni yo`ldan urib yurgan bir ig`vogarni deb shuncha odam, oliy ma`lumotli ikki yosh juvonmarg bo`p ketaveradimi? - Ie? – dedi Proxor, go`dakning ko`zlariday ma`sum ko`zlarini pirpiratib. – O`lgan odamni piyanista deb, qabih bir jinoyatni bosdi-bosdi qilib yubormoqchimiz hali?.. ( Diyonat. 231-bet). … Ali qushchining asabiy pirpiragan lablariga kinoyali tabassum yugurdi. (228-bet). Ushbu matnlarda ham holatga taqlid so`zdan yasalgan fe`l orqali insonning ichki ruhiy holati ochib berilgan. Ma`lum bo`ladiki, yuqoridagi matnlarda keltirilgan fe`llarda aks etgan harakatning tovushlar va holat bilan bog`langan holda yuz berishi inson ichki olamini yorqinroq yuzaga chiqarishga yordam bergan. Ruhiy holat fe’llari holat fe’llarining semantik tarkibiga kiruvchi, asosan, insonda yuz beradigan, uning ruhiyati bilan bog‘liq bo‘lgan muayyan bir jarayonni ifodalab keluvchi fe’llar hisoblanadi. Ruhiy holat fe’llari inson ruhiy faoliyatini, ruhiy holatini ifodalaydi. Ularga o‘ng‘aysizlanmoq, qo‘rqmoq, ajablanmoq, zavqlanmoq, xursand bo‘lmoq, xafalanmoq, achchiqlanmoq, yumshamoq, g‘azablanmoq, taajjublanmoq, ikkilanmoq, jiddiylashmoq, shodlanmoq, xo‘rsinmoq, siqilmoq, shavqlanmoq, xo‘mraymoq, maftun qilmoq, masxaralanmoq, masrurlanmoq, xunob qilmoq, ishonmoq, ma’yuslanmoq, mag‘rurlanmoq va boshqalar kiradi. Ushbu ruhiy holat fe’llari insonda yuz bergan yoqimli va yoqimsiz tuyg‘ularni, tinchlik-farog‘at, hayajonlanish va ma’yuslanish, dadillik va taraddudlanish, quvonish va g‘azablanish, qo‘rquv va shodlik kabi ijobiy va salbiy emotsional holatlarni ifoda etish bilan boshqa leksik-semantik guruh holat fe’llaridan ajralib turadi. Arxisemasi “holat”, integral semasi “psixik” bo‘lgan ruhiy holat fe’llari muayyan munosabatni ifodalashiga ko‘ra ikki guruhga ajraladi: Ijobiy munosabat ifodalovchi holat fe’llari va salbiy munosabat ifodalovchi holat fe’llari. Insonning ijobiy yoki salbiy munosabat ifodalovchi holat fe’llari ta’sirchanlik darajasi ortiqligiga, kuchliligiga ko‘ra alohida ahamiyatlidir. Bunday semantik guruhga kiruvchi so‘zlar ham xabar (darak), ham ta’sirchanlik ifodalashi, ba’zi hollarda esa tasirchanlik darak (xabar) mantiqiy ifodasiga nisbatan ustunligi, ortiqligi bilan ifodalanadi. Qiyoslang: dahshatlanmoq, telbalanmoq, shodlanmoq. Ijobiy munosabat ifodalovchi ruhiy holat fe’llari: quvonmoq, shodlanmoq, sevinmoq, suyunmoq, yayramoq, zavqlanmoq, maroqlanmoq, xursand bo‘lmoq, lazzatlanmoq, shavqlanmoq, faxrlanmoq, masrurlanmoq, rohat olmoq, rohatlanmoq, kayflanmoq, yengillashmoq, tinchlanmoq, tinchimoq, xotirjamlanmoq, xotirjam tortmoq, yuragi joyiga tushmoq, yuragi jizillamoq, ruhlanmoq, ko‘ngli ko‘tarilmoq, ko‘ngli yumshamoq, maftun bo‘lmoq, mahliyo bo‘lmoq, kayfini surmoq, suymoq va boshqalar. Bunday fe`llar Odil Yoqubovning barcha romanlarida qahramon ruhiy holatini ifodalashda asosiy rol o`ynaydi. Masalan: СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 100 Otaning so`ngi so`zlaridan Sarkor nihoyatda xursand bo`ldi. Axir besh-olti oydan beri uyqusida halovat yo`q.( Osiy banda). Mirzo Ulug`bek ahvolidan xabar topgach, Ali ancha xotirjam tortdi…(Ulug`bek xazinasi). Qalbini yorug` nur chulg`ab olgan Malikul sharob, mayni bir sipqorishda bo`shatib, kosani qo`yarkan: - Ooo! –bu hayot qanchalar lazzatli!- dedi va yana chol bilan bo`lgan voqeani eslab quvondi… ( Ko`hna dunyo) Qalbida ilk muhabbat g`unchalari paydo bo`lgan Haydar onasining gaplaridan sevindi. Ko`z oldiga Latofatning nur bilan yug`rilgan tiniq yuzi keldi-yu, chuqur xo`rsindi. U ich-ichidan shodlanardi. (Diyonat). Ziyodaxonning noz-ishvasi Sarkorni befarq qoldirmasdi. U qizning yoqimli suhbatidan doim rohatlanardi… (Osiy banda) va hokazo. Odil Yoqubov romanlaridan olingan matnlarni kuzatar ekanmiz, unda qahramonlarning ruhiyatini ifodalashda bir qator salbiy munosabat ifodalovchi fe`llarni ko`rishimiz ham mumkin. Bunday salbiy munosabat ifodalovchi ruhiy holat fe’llariga: xafalanmoq, xafalashmoq, jahllanmoq, g‘azablanmoq, yuragi og‘rimoq, ma’yuslanmoq, kibrlanmoq, qo‘rqmoq, xunobi chiqmoq, kayfi uchmoq, bag‘ri kabob bo‘lmoq, ko‘ngli xijil bo‘lmoq, xit bo‘lmoq, ishqori ozmoq, ichi achimoq, jigari suv bo‘lmoq, zardob yutmoq, zardasi tutmoq, zil-zambil bo‘lmoq, ichdan zil ketmoq, yuragi zirillamoq, bepichoq so‘ymoq, xo‘rsinmoq, siqilmoq, yuragi zirqillamoq, ko‘ngli cho‘kmoq, umidsizlanmoq, mulzam bo‘lmoq, xomushlanmoq, uyatli bo‘lmoq va boshqalar kiradi. Masalan: Latofat yosh to`la ko`zlari bilan Haydarga mo`ltirab qaradi, so`ng yuzini uning ko`ksiga yashirib, o`ksib-o`ksib yig`lab yubordi.(Diyonat). Otaqo`zi hovlida to`xtamay, to`g`ri uyga kirdi. Uning ketidan kirgan Haydar dadasining vajohatini ko`rib qo`rqib ketdi: rangi oppoq oqarib, sochlari to`zg`ib ketgan Otaqo`zi shishani derazadan zimiston boqqa qarab otdi. Haydarning vujudidan ilonday sovuq bir vahima o`rmalab o`tdi.( Diyonat). … Ibn Sino go`yo bu mudhish voqea o`ttiz yil muqaddam emas, hozir ro`y berganday, yuragi tinimsiz bezillab uzoq yotdi… …Sulton bebosh daryoday ko`pirib-toshgan bu olomonni ko`rib, bir daqiqa hushidan ayrilib, garang bo`lib qoldi. So`ng, Mozori kalon qabristonining qo`rg`oniga ko`zi tushdi-yu, dahshat ichida baqirib yubordi… Malikul sharob sekin boshini ko`tarib, qulog`ini ding qildi. Ammo bu baloi jahannamdan hech qanday sas chiqmadi. Malikul sharob siqilib ketdi, atrofga qaramoqchi bo`lib, burilgan edi, oyoqlari ostidagi bir to`nkaga qoqilib, yuztuban yiqildi…(Ko`hna dunyo) Yo tavba! Qo`yday yuvosh bu odamning vajohati shu darajada o`zgarib qoldiki, Sarkor hatto hozir militsiyasini chaqirib, “opketinglar bu odamni tegishli joylaringga!” deb yuboradimi, deb seskanib ketdi.(Osiy banda). Berilgan matnlar tahlili asosida shuni aytish mumkinki, yozuvchi salbiy munosabat ifodalovchi fe`llarini o`z o`rnida qo`llash orqali, qahramonlar ruhiyatini yaqqol tasvirlab bergan. Ruhiy holat fe’llarini ijobiy va salbiy munosabat bildiruvchi fe’llarga ajratish orqali ularning turli ma’no nozikliklari, uslubiy qo‘llanishi, ta’sir darajasining farqlanishi kabi qo‘shimcha jihatlarni ham qamrab oladi. Ruhiy holat fe’llari insonga xos bo‘lgan hissiy-ruhiy holatlarni ifodalashi bilan xarakterlanadi. O‘zbek tilida ruhiy holat fe’llarining hosil bo‘lishida inson ichki his-tuyg‘ularini ifodalovchi otlar, ruhiyati bilan bog‘liq bo‘lgan sifatlar asos bo‘ladi. Masalan, azob inson ruhiy holatini ifodalovchi ot so‘z turkumidan quyidagi ruhiy holat fe’llarini hosil qilishimiz mumkin: azoblamoq, azoblanmoq, azob chekmoq, azob bermoq, azob ko‘rmoq kabilar. Bu so‘zlar bir paradigmatik qatorni tashkil qiladi. Matnda o‘ziga xos uslubiy ma’nolari bilan farqlanadi. Buni to‘liqroq tushunish uchun quyidagilarga e’tibor qaratamiz: azob, alam, nafrat, ranj, afsus, araz, sog‘inch, sarosima, istehzo, ozor, zulm, kayf, tashvish, istihola, xayol, xavf, zavq, jabr, jahl, taajjub, faxr, xavotir, vahima, umid, jafo, shavq, lazzat, kibr, yig‘i kabi inson ruhiy holatini ifodalovchi СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 101 otlar; zor, zo‘r, tinch, tund, xotirjam, mag‘rur, tajang, vahshiy, ma’yus, nolon, ruhsiz, notinch kabi ruhiy holat sifatlari va otlari. Otaqo`zi qizining bo`g`ilib-bo`g`ilib yig`laganidan, uning haqsiz xo`rlanganidan azoblandi.(Diyonat.198-bet) Ibn Sinoni tanimay, unga yomon muomala qilganidan o`z-o`zidan uyalib, bir necha kun ma`yuslanib yurdi.(Ko`hna dunyo). Ruhiy holat sifatlaridan hosil bo‘lgan ruhiy holat fe’llari: shodlanmoq, masrurlanmoq, umidsizlanmoq, injiqlashmoq, notinchlanmoq, xafalanmoq, xotirjamlanmoq, dili g‘ashlanmoq, munglanmoq, xomushlanmoq, tundlanmoq, achchiqlanmoq, bezovtalanmoq, betoqatlanmoq, betoqat bo‘lmoq, bejolanmoq, begonasiramoq, bezor bo‘lmoq (qilmoq), dili g‘ashlanmoq, yovuzlashmoq, yuvvosh tortmoq, yuvvoshlanmoq, ilojsizlanmoq, ma’yuslanmoq, majburlamoq, masrurlanmoq, zoriqmoq, zorlanmoq, zo‘riqmoq, zo‘rlamoq, zo‘raymoq, injiqlashmoq, inoqlashmoq, notinchlanmoq, nolon bo‘lmoq, kayfsizlanmoq, yengillashmoq (ko‘chma ma’noda), yengillanmoq (ko‘chma), umidsizlanmoq, xafalanmoq, xafa bo‘lmoq, xafa qilmoq, xorlamoq, xor bo‘lmoq (qilmoq), xomushlanmoq, mulzam bo‘lmoq, mulzam qilmoq, xotirjamlanmoq, xotirjam bo‘lmoq, xomushlanmoq, xomush tortmoq, munglanmoq (kam qo‘llanadi), manzur qilmoq (etmoq), maza qilmoq, mazax qilmoq, mazaxlanmoq, mag‘rurlanmoq, muloyimlashmoq, toqatsizlanmoq, terslanmoq, tersaymoq, to‘zimsizlanmoq (kam qo‘llanadi), shodlanmoq, tajang bo‘lmoq, tajanglan(lash)moq, tinchlanmoq, tinchsizlanmoq, tinchimoq, tundlan(lash)moq, xitlanmoq, xijolat bo‘lmoq (tortmoq, chekmoq), zadalanmoq, vahshiylashmoq, vazminlashmoq (ko‘chma), takabburlanmoq, ruhsizlanmoq, sarg‘aymoq, telbalanmoq, jiddiylashmoq, g‘ashlanmoq, qiynalmoq, garangsiramoq, yomonlamoq, sergaklanmoq, dadillanmoq, o‘ng‘aysizlanmoq va boshqalar. Bunday fe`llarning ko`pchiligini o`z asarlarida qo`llagan Odil Yoqubov inson qalb tug`yonlarini noyob iste`dodi bilan yoritib bergan: U kechagina bo`lib o`tgan uchrashuvni qayta-qayta eslab shodlanar, qizning ma`yus tortib qolgan ko`zlarini ko`z oldiga keltirarkan, o`sha vaqt unga taskin bermaganidan xijolat tortib, notinchlanmoqda edi.( Diyonat). Berilgan matnda ruhiy holat sifatlaridan hosil bo`lgan ruhiy holat fe`llarining bir qanchasi ishtirok etgan hamda insonga xos bo`lgan turli kechinmalarni ifodalab bergan. XULOSA: Til ruhiy faoliyat mahsuli ekani Qur`oni karim oyatlarida ko`rinadi. Olloh taolo Odamning tanasini rostlab jon kiritgach: “Va u zot Odamga ismlarning barchasini o`rgatdi” (Baqara surasi, 31-oyat). Demak, Olloh taolo til deb atalmish bebaho ne`matni Odam atoning ongi-yu qalbiga jo qiladi. So`ngra farishtalarga yuzlanib, bilsangiz, mana bu narsalarning nomini aytib beringchi, dedi. Ular, zoti poking haqi, O`zing o`rgatgandan o`zga ilmimiz yo`q, deb javob qildi. Shunda yaratgan Zot Odamdan ular nomini aytib berishini so`radi. Odam barchasining nomini birma-bir aytdi(Baqara surasi 31-32oyatlar) [5;17]. Odil Yoqubov xoh tarixiy, xoh zamonaviy obraz yaratmasin, u lingvistik vositalar orqali inson ruhiy holatini yoritib bera olgan. Ruhiy holatni ifodalovchi fe’llar ruhiyat bilan bog‘liq bo‘lib, asosan shaxs psixikasini anglatib keladi. Ruhiy holat fe’llarining yasalishi jihatidan tasnifiga e’tibor bersak, uning 85 foiz qismi inson ruhiy holati bilan bog‘liq bo‘lgan otlar va ruhiyat bilan aloqador sifatlardan hosil bo‘lganligini ko‘ramiz. Inson qalbi poyoniga yetib bol`maydi. Negaki, davrlar osha insonning ongi va tushunchasi o`sib, o`zgarib borgani kabi, qalbi ham ham o`sib boradi. Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati: 1. Yo`ldoshev M.M. Badiiy matnning lingvopoetik tadqiqi: Filol. fan. d-ri…dis…-Toshklent: O`zR FA TAI, 2009. 164b. 2. Слово и текст в психолингвистическом аспекте // Сборник научных трудов. Тверь: ТГУ, 1992. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 102 3. Кушкарова Г. К. Коммуникативно – прагматические функции глаголов прямой речи в художественном тексте (на материале немецкой прозы ХХв.) . КД. Алматы.1999. С. 59. 4. Белинский В. Г. Собрание сочинений в 3-ч томах, т. 3, -М., 1989.-С. 802-803. 5. To`laganova S. Ruh va adabiyot. Tafakkur. 2001, 5-son, 17-bet. 6. Нурмонов А. Танланган асарлар. 3 жилдли. 3-жилд. – Тошкент: Академнашр, 2012. – Б. 262-263 7. Ҳакимов М. Ўзбек тилида матннинг прагматик талқини: Филол. фанлари д-ри ... дисс. автореф. – Тошкент: ЎзР ФА ТАИ, 2004. – 23 б. 8. Азимова И.А. Ўзбек тилидаги газета матнлари мазмуний перцепциясининг психолингвистик тадқиқи. – Тошкент: ЎзМУ, 2008. – 24 б. 9. Белянин В.П. Основы психологической диагностики(модели мира в литературе). – М:Тривола, 2000. -С.8. 10. Xudoyberganova D. Matnning antropotsentrik tadqiqi. Toshkent, 2013. 11. Yoqubov Odil. Ulug`bek xazinasi. Toshkent,1980. 12. Yoqubov Odil. Diyonat. Toshkent, 1979. 13. Yoqubov Odil. Osiy banda. Toshkent. 2016. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 103 KINO OPERATORLIK SAN’ATI VA KINO SAN’ATI REJISSURASI Umid Malikov Sahnalashtiruvchi operator Toshkent shahridagi S.A.Gerasimov VGIK o‘qituvchisi Annotatsiya: Ushbu maqolada kino operatorlik san’ati va kino san’ati rejissurasi haqida ma’lumotlar keltirib o‘tilgan. Shuningdek, o‘zbek kino san’ati tarixi, kinolarning yaratilish jarayonlari, dramaturg hamda kino operatorlarining ijodiy mehnatlari xususida fikr-mulohazalar bildirib o‘tilgan. Bundan tashqari, bugungi kundagi o‘zbek kino san’atida amalga oshirilayotgan islohotlar haqida ham ilmiy tahliliy yondashuvlar yoritilgan. Kalit so‘zlar: kino operator, kino san’ati, kino rejissurasi, dramaturg, kino, ijodkor, kadr КИНООПЕРАТОР ИСКУССТВО И КИНОРЕЖИССУРА Умид Маликов Оператор постановщик киностудии Узбекфильм, преподаватель Ташкентского филиала Всероссийского Государственного Института Кинематографии им С.А.Герасимова Аннотация: В данной статье представлена информация о кинематографе и кинематографии. Также были высказаны мнения об истории узбекского кинематографа, процессе создания фильмов, творчестве драматургов и кинематографистов. Кроме того, освещены научно-аналитические подходы к реформам, реализуемым сегодня в узбекском киноискусстве. Ключевые слова: кинематографист, киноискусство, кинорежиссер, драматург, фильм, создатель, кадр CINEMA OPERATOR ART AND CINEMA DIRECTION Umid Malikov D.O.P. & MD of cinematography Abstract: This article provides information about cinematography and cinematography. Also, opinions were expressed about the history of Uzbek cinematography, the process of creating films, the creative works of playwrights and cinematographers. In addition, scientific analytical approaches to the reforms implemented in Uzbek film art today are also covered. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 104 Keywords: cinematographer, film art, film director, playwright, film, creator, frame San'atning yangi turi bo'lgan kinoning vujudga kelishi va rivojlanishi fan, texnika taraqqiyoti hamda ungacha bo'lgan san'at turlarining erishgan yutuklari bilan bog'liqdir. Kinoning paydo bo'lishiga bir qator kashfiyotlar ham sabab bo'ldi. XIX asrning oxirlarida odamlar turmushiga elektr quvvati kirib keldi, kimyo fani rivojlandi, u fotografiya (surat olish)ning paydo bo'lishiga, keyinroq esa plyonkani ixtiro qilishda (1887 yil) katta rol o'ynaydi. Bo'lajak kino uchun J. Plato ixtiro etgan harakatlanuvchi rasmlarga ega bo'lgan apparat, Edisonning harakatni plyonkaga uzatuvchi apparati muhim ahamiyat kasb etdi. Ayni vaqtda proyeksion apparatni ham yaratish yuzasidan tajribalar olib borildi. Bir qancha mamlakatlarda (AQSH, Germaniya, Fransiya, Rossiyada) kinoni kashf etish yuzasidan aniq maqsadga qaratilgan izlanishlar olib borildi va asosiy texnikaviy kashfiyotlar qilindi: suratga oluvchi va ko'rsatuvchi (syomka va proyeksion) apparatlar yaratildi, maxsus kinoplyonka ishlab chiqildi. Xuddi mana shu narsalardan ixtirochi aka-uka L. va O. Lyumyerlar (1895 yil 28 dekabr) Parijda "Poyezdning kelishi", "Jiqqa ho'l sug'oruvchi", "Bolani ovqatlantirish" nomli dastlabki filmlarni suratga olish va namoyish qilish uchun foydalandilar. Ushbu kun kino san'atining vujudga kelish kuni hisoblanadi. Kinoning san'at turi sifatida shakllanishida an'anaviy san'atlar ham sezilarli ta'sir ko'rsatdi. 1961 yilda hukumat qarori asosida "O'zbekfilm" qoshidagi hujjatli kino bo'limi mustaqil faoliyat yurituvchi O'zbekiston ilmiy-ommabop va xronikal-hujjatli filmlar kinostudiyasiga aylantirildi. Shu ondan boshlab respublikaning hujjatli kino san'atida keskin rivojlanish va ko'tarilish davri boshlandi. Yosh hujjatli kinochilar M.Qayumov, A.Saidov, A.Tursunov, Sh.Zoxidov, A.Raximov, P.Rasulov, I.Gibalevich kabi taniqli hujjatli kino ustalari bilan yonmayon, ko'tarinki ruhda ijod qila boshladilar. Ular katta qiziqish va ishtiyoq bilan respublika solnomalarini yarata boshladilar. N.Ataulloeva, D.Salimov, T.Bobojonov, T.Nodirov, T.Ro'ziev, N.Azimov, K.Xasanov, M.Ismoilov va boshqa rejissyor va operatorlarning nomlari allaqachon respublikamizdan tashqarida ham ma'lum edi. O'zbekistonlik tasvirga olish guruhlarini Hindiston va Belgiyada, Shri-Lanka va Kanadada, Bangladesh va Angliyada, AQSh va Afg'onistonda, Vetnamda, Malayziya, Pokistonda va ko'plab boshqa yurtlarda kam uchratish mumkin edi. Respublika kino san'atining keskin rivojlanib borishi 60-yillarda boshlandi. 1961 yilda "O'zbekfilm" studiyasi Shayhontohur madrasasidan yangi qurilgan binoga, ya'ni Chilonzor hududiga ko'chib o'tdi. Studiya yangi jihozlar, xona va sexlarga ega bo'libgina qolmay, eng zamonaviy texnik jihozlar, ayniqsa eng zamonaviy tasvirga olish uskunalari va pavilonlariga ega bo'ldi. Keyinchalik 1966 yilda ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar studiyasi ham yangi binoga joylashadi. Ijodiy va texnik xodimlar jamoasiga yosh mutaxassislar kelib qo'shildi. Ular Butunittifoq davlat kinematografiya institutini (VGIK) tamomlagan, Leningrad kino muxandislari institutini (LIKI), Moskva Oliy ssenariy mualliflari malaka oshirish o'quv yurtini hamda Toshkent teatr va rassomlik institutini tamomlagan bir guruh bitiruvchilari, ijodkorlar yoshlar edilar.[3;89] Bularning barchasi badiiy, ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar ishlab chiqarish imkonlarini yanada kengaytirdi. Natijada sifat o'zgarishlari yuz berdi. Yoshlar o'z ijodiy imkoniyatlarini namoyish eta boshladilar. Ijodiy jarayonda uning uslub va uslubiyatida yangilanish ko'zga tashlana boshlandi. Kasbiy mahorat takomillashib o'sib bordi, mavzu va janrlar rangbarangligi ko'rinib zamonaviy mavzular keng va teran talqin etishga bo'lgan harakat yaqqol ko'rinish berdi. Yosh mutaxassislarning ijodkorlar safiga kelib qo'shilishi nafaqat mavzular va uslublarning yangilanishi, balki hujjatli kinoda shu paytgacha qo'llanilmagan yangi shakl va uslublarning yuzaga СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 105 kelishi va rivojlanishidan darak berar edi. Filmlarning tasviriy yechimini belgilashga tamomila yangicha yondashuv, suratga olish uslublariga, kadr kompozitsiyasiga yangicha nuqtai nazar va yangicha munosabatda bu yaqqol ko'zga tashlanar edi. Yangicha uslub mavzuni poetik idrok etish, turli metaforalarga boy tasviriy til va falsafiy umumlashmalarda namoyon bo'ldi. Yosh ijodkorlar M.Qayumov, M.Penson, A.Tursunov, P.Rasulov, I.Gibalevich, T.Nodirov va boshqa kasb ustalari tomonidan yaratilgan o'ziga xos ijodiy maktab an'analari, yillar davomida orttirilgan ulkan ijodiy tajribalar asosida yanada faol shakllandi, rivojlandi.[4;54] Zamonaviy materialga asoslangan kinokomediyada o'zbek xalqining hayoti va uning kundalik turmush tarzi o'zgarib borishi bilan birga, insonlarning ruhiyati, tafakkuri, dunyoqarashi ham o'zgarib, rivojlanib borayotgani, yoshlar taqdirini belgilashdagi turli irim-sirimlar, bid'at tushunchalarning asta-sekin yo'q bo'lib ketayotgani haqida hikoya qilinadi. Filmda asosiy rollarni R.Pirmuhammedov, L.Sarimsoqova, M.Yoqubova kabi iste'dodli, atoqli kino va teatr aktyorlari ijro etganlar va o'ziga xos yorqin obrazlar yaratganlar. Film operatori V.Vladimirov, postanovkachi-rassom E.Qalantarov o'zbek xalqining ruhiyatini, uning milliy xususiyatlarini yaxshi bilgan ijodkorlar sifatida film vatanimiz va dunyoning ko'plab mamlakatlarida keng namoyish etilib tomoshabinlar olqishiga sazovor bo'ldi. Butunittifoq va xalqaro kinofestivallarda bir qator faxrli mukofotlar va oliy darajadagi sovrinlarni, diplomlarni qo'lga kiritdi. Internatsionalizm, umuminsoniylik mavzusini Sh.Abbasov o'zining "Toshkent non shahri" (A.Neverovning shu nomli juda mashhur qissasi asosida yaratilgan) filmida davom ettirdi va aytish mumkinki bu mavzuni yanada chuqurlashtirdi. Bu film 60-yillar so'ngida o'zbek kino san'atidagi muhim ahamiyatga ega bo'lgan yutuq bo'ldi. Rejissyor Sh.Abbasov, operator X.Fayziev, rassom E.Qalantarov insonlarga bo'lgan samimiy muhabbat bilan, o'sha davr ruhiyatini ekranlarda mahorat bilan ko'rsatib bera olganliklari, badiiy haqiqat bilan tomoshabinlar diqqat e'tiborini tamomila zabt etdilar.[5;34] Ammo shuni ham takidlash zarurki zamonaviy mavzular barcha filmlarda ham o'zining yetarli darajadagi badiiy ifodasini topmadi. Hayot haqidagi yuzaki tasavvur, haqiqatni, voqelikni tasvirlashda biryoqlamalik va kasbiy mahoratning yetishmasligi filmlarning g'oyaviy va badiiy darajasiga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Biroq, shu bilan birga bir qator yaxshi kinofilmlar ham yaratildi. "Oq qushlar, oppoq qushlar", "Uyg'onish", "Surayyo", "Davra", "Nafosat", "Sevishganlar" kabi asosan yosh rejissyorlar tomonidan yaratilgan kinoasarlar o'sha davr o'zbek kinematografiyasini ko'p jihatdan boyitdi, uni ijodiy kamolot sari boshladi. Bularning barchasi kinostudiya ijodiy jamoasining kasbiy mahorati o'sib borayotganidan, ijodkorlarning zamonning dolzarb muammolarini o'ziga xos tarzda anglashga, tushunishga va ifoda etishga urinayotganliklaridan dalolat berar edi. Bu filmlar kino tadqiqotchilar va keng tomoshabinlar ommasi e'tiborini tortdi. Rejissor A.Hamraev, operator D.Fatxulin, ssenariy mualliflari Sh.Abdusalomov va O.Agishevlarning o'zaro hamkorligida 1966 yilda yaratilgan "Oq qushlar, oppoq qushlar" filmi zamonning ma'naviy-axloqiy muammolariga bag'ishlangan. U adabiy asosining, rejissurasining, operatorlik ishi va aktyorlik san'atlarining betakrorligi, o'ziga xosligi va juda mukammalligi bilan ajralib turardi. Film atrofida qiziqarli ijodiy bahs boshlandi. Ba'zilar film mualliflari hayot haqiqatiga tik boqqanliklari va asar qahramonlari atrofida yuzaga keskin, ziddiyatli dramatik vaziyatlar uchun qo'llab-quvvatladilar. Boshqalar esa film ijodkorlarini hayotiy me'yorlarni buzganliklari, filmning asosiy qahramonlari - Malik va Qayum atrofidagi muammoli, chigal muhitni sun'iy ravishda bo'rttirib ko'rsatganliklari uchun va o'z mualliflik pozitsiyalarini aniq belgilab olmaganlikda tanqid qilishdi. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 112 ilgari suriladi. Imom Buxoriy e’tiqodi va qarashlarida naqshbandiya tariqati, ya’ni “Dil ba yoru, dast ba kor” (Diling Ollohda, qo`ling mehnatda bo`lsin) degan g`oya yetakchi o`rinda turadiki, uzlat, ya`ni tarki dunyo qilish muammolarning yechimi emasligi aytib o`tiladi. Yo`q, uzlatdan najot yo`qdir bashariyatga, Tarki dunyo boshlab bormas oliy niyatga. Barcha o`zin xilvatlarga urib ketsa jim, Bashariyat rizq-u ro`zin yetkazadi kim? Poklik – iymon, irodatga bog`liqdir, illo, Tojlarda ham, balchiqda ham tillodir – tillo! Uzlat aro inson o`zin poklanishi mumkin, Biroq, mening nazarimda, ul inson – xudbin. El ichinda, yurt ichinda kezmasang kushod, Poklamasang, poklanmasang, nechun bu hayot?! Ollohni sevib, Ollohdan qo`rqib, Ollohga ishonib xalq orasida yurgan, xalqning quvonchi-yu g`amiga sherik bo`lgan, odamlarning mushkulini oson qilish evaziga savob olguvchilar Ollohning ham sevgan bandalari hisoblanishi, ularga oxirat kuni eng oliy mukofot ajri borligi e’tirof etiladi. Shu o`rinda yangicha bir bayon, ajib bir dalillash e’tiborimizni tortdi: “Tojlarda ham, balchiqda ham tillodir – tillo”. Asarda Buxoriy tilidan aytilgan bu fikr pok qalbli mo`minlar ta`rifi uchun keltirilgan bo’lsa-da, unda allomaning jaholat shamoli ufurgan, razolat buluti qoplagan, ma`rifat quyoshi to`sib qo`yilgan Buxoro zaminida tojlarni bezaguvchi tillo balchiqqa qorilgani; Nishopurda xo`rlangan va o`z tuprog`ida ham tuhmat, bo`hton balosiga uchraganligi; ona maskani Buxoroga sig`may, tuprog`idan yiroqlarga ketishga majbur bo`lganligi, vatangadolikda vafot etgani ham aks etadi. Daryodagi tosh singari dumalab emas, Har bir inson dunyo bo`lib oqmog`i lozim! Asarda ona yurtni sog`ingan, ona tuproqqa oshiqqan, Olloh va Vatan mehrini pok iymonli qalbiga jo qila bilgan mo`ysafid Buxoriyning Buxoroga qaytayotib (uch ko`rinishning oxirida) aytgan so`zlarida kuzatamiz: Ha, darvoqe, ketmoq kerak, yo`l olis, zotan. (sekin ortiga boqib) Umr ortda qolib ketdi… (oldinga qo`l cho`zib) Oldinda – Vatan. Yuzlarimga urilmoqda Turon shamoli, Taxayyulim ko`zgusida Olloh jamoli. Mazkur dramaning to`rtinchi ko`rinishida Buxoro hukmdori Amir Zuhariy huzuridagi mashvaratda qadim va boqiy Buxoro haqida shunday misralar keltiriladi: Salmon Forsiy bir hadisda eturkim ta`rif, Qiyomatda Xurosondan uch shahri sharif Nur taratib turar emish ziynatlar aro – Biri – Yashkard, Samarqand, biri – Buxoro. Jabroilning o`zi o`tib bundoq guvohga, Payg`om bermish Muhammadun-Rasullohga! Bu hikmatni eshitgan Amir mashvarat ahlidan yurt ravnaqining mezoni nima deb so`raganida, G`unjor ismli muarrix shu o`lkaning ilm-u urfoni deya javob beradi. Uning ilm-u ma’rifat haqidagi so`zlarini Barqo ismli ikkinchi bir vazir ham tasdiqlaydi. Asarda mazkur suhbat davomida muarrix G`unjor tilidan Amir Zuhaliyga Buxoroga Buxoriy kelganligi xabari shunday bayon etiladi: Shahrimizda nash’u navo topmish ko`p olim. Lekin bir zot keldilarkim, so`z indallosi, Jahon aro ul hazratning yo`qdir qiyosi. Buxoriydir! Tangri yozmish yurt iqboliga, СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 113 Butun shahar ko`chib chiqdi istiqboliga. Bamisoli izlab keldi bemorin tabib, Daryo oqib keldi go`yo o`zanin topib. Amir huzuridagi ma’rifat dushmanlari, jaholat peshvolari, razolat me’morlari bo`lgan bir necha saroy a’yonlari tirnoq ostidan kir qidirish payida shu so`zlardan ham fisq-u fujur, g`araz-u adovat izlaydilar. Kinoya bilan: Tabib keldi?! Juda og`ir ekan-da bemor? Daryo keldi?! Demak, endi toshqin xavfi bor? Amir Buxoriyning ayni paytda qanday yumushlar bilan mashg`ul ekanini so`raganda, madrasada toliblariga saboq beradi va yana kitoblar bitadi deya javob berishadi: Hazrat hadis borasida mumtoz, benazir, “Al-jome’ as-sahih” larin etmishlar hozir. Umrlarin fido aylab, kezib yurt, olam, Eng ishonchli hadislarni aylamishlar jam. Hasdgo`ylar Buxoriyni shakkoklikda ayblaydilar va Amirga ham shuni uqtirishga harakat qiladilar: Balki ilmi bo`lsa bordur Imomning, G`unjor, Biroq ilmi boshqa, dili boshqalar bisyor. Nishopurda cheklanmayin ilm-urfon ila, Xaloyiqning yuragiga solib g`ulg`ula, Hatto ahli ulamoni mensimasdan to – Ul zot oliy mansablarni etganmish da’vo! Ushbu bahsda Buxoriy ixlosmandlarining qo`li baland kelganidan keyin, Amir Zuhaliy Buxoriyni saroyga kelib, amirning farzandlari va qarindoshlariga saboq berishini aytib odam yuboradi. Ikkiyuzlamachi, mansabparast Amir Buxoriy tarafdorlarining gaplariga xayrixohlik bildirib, muxoliflariga: “Buxoriy hozir el nazarida, uni el e’tirof qiladi, el suyadi. Hozir unga qarshi chiqsak, xalq qo`zg`alishi tabiiy. Sizlar borib, unga Amir – din rahnamosi, denglar. Imomning nufuzidan foydalanib, yurtda o`z nufuzimizni mustahkamlab olaylik” – deydi. Hechqisi yo`q, saroyimga kelarkan ul zot, Ilm-u urfon homiysi deb chiqaraman ot. Bajarilgay men chiqargan farmon-u ahkom, El jilovin qo`llarimda tutgayman mahkam. Mabodo men saroyda u bilan murosa Qilolmasam, topajakman o`zga xulosa. Yo`q, hech qachon saroy ilm-u urfonga emas, Ilm-u urfon saroyga bosh egmog`i shart. Bas, Baskim, dunyo ko`zlariga surib turgan zot – Kelib surgay poyimni o`z ko`ziga, hayhot !.. Asardagi yana bir ko`rinishda Buxoriy o`tirgan kulbaga Abu Iso kirib keladi. Imomning suyukli shogirdi bu gapim ustozimni dilini ranjitmasmikan deb, biroz istihola qila turib, fikrini shunday bayon etadi: Sekin borib surishtirsam, men shul orada, Ular nizo chiqarmishlar sizning borada. Bilmam, ustoz, biri sizni atar pok, Ul bu guruh qichqiradur: – Buxoriy – shakkok! Madrasada Imom dars beradigan talabalarning uchtasi kelib, ikkitasining otasi Imomni shakkoklikda ayblaganini aytadi. Bittasi esa tahsilini davom ettirishini ma’lum qiladi. Buxoriy uchinchi talabani bag`riga bosib: Baxtli edim yaray olsam, sening koringga, Ming tashakkur, ul padari buzrukvoringga. O`g`lim, mushkul yo`l boshida turibsan garchand, СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 114 Buxorodan, mayli, faqat birgina farzand Chiqsa edi – mendan keyin ko`targuvchi tug` – Qiyomatda yuzim Olloh oldida yorug`! Shu payt saroydan ikki vazir kelib, Amir Imom Buxoriyni saroyga chorlaganini, u yerda kitoblarini Amirga o`qib berib, uning farzandlari va qarindoshlariga saboq berishini, saroyda yashashini buyurganini aytadilar. Vazir Varqo: (kibr bilan) Ilm-u urfon yarashadir mardumi xosga, Shart emasdir ilm o`rganmak avomun-nosgaBuxoriy: Ilm-u urfon borasinda chekmang, bundoq darz, Har mo`min-u mo`minaga ilm o`rganmak – farz. Adib Buxoriyning: “Ilm borib berilmaydi, kelib o`rganiladi. Men shohga ham gadoga ham bir xil ilm beraman” – degan javobini she`riy misralarda bunday keltiradi: (shiddat bilan) Men ilmni saroylarda yurmam xor qilib, U kimgaki lozim bo`lsa, o`rgansin kelib. O`z ilmimni hech kimsadan tutmayman pinhon, Eshigimiz ochiq erur – gadomi, sulton. Asarda Islom dinini mayoq qilib olgan, lekin dindan mutlaqo bexabar, jaholat botqog`iga botgan bir guruh qalandarlar obrazi Imom Buxoriyga, din va ma’rifat ahliga qarama-qarshi qo`yiladi. Aynan bu holat XX asr o`zbek adabiyotining yirik vakillaridan biri O.Yoqubovning buyuk ma’rifatparvar hukmdor, astronom olim Mirzo Ulug`bek hayoti va fojiasi aks ettirilgan “Ulug`bek xazinasi” romanidagi voqealarni eslatadi. Har ikki asarda ham xurofot dengiziga g`arq bo`lgan, ilmu ma’rifatdan, aql-u zakovatdan yiroq bo`lgan johil qalandarlar, aql-u donish dahosi, ilm-u urfon rahnamosi bo`lgan zotlarga, ya’ni Mirzo Ulug`bek va Imom Buxoriyga, oxir-oqibat ularning fojiasiga o`z ta’sirini o`tkazadilar, ma’rifat daraxtiga bolta uradilar. She`riy dramada mazkur qalandarlar tilidan keltirilgan she’riy parcha E.Vohidovning “Ruhlar isyoni” dostonidagi ayni shu mavzuda yaratilgan “Jaholat to`g`risida rivoyat” qismida muallif tilidan keltirilgan bir parcha bilan ham o`xshash ekanligiga guvoh bo`lamiz. Quyida mazkur ikki asardan olingan parchalarni aynan keltirib o`tamiz. “Ruhlar isyoni” dostonidan: Cho`g` temirda ko`ksin dog`lab, Dorga osmoq bo`ldilar. So`ng bo`yniga xarsang bog`lab, Suvga bosmoq bo`ldilar. Imom Buxoriy” dramasidan: Birinchi qalandar (Buxoriyni ko`rsatib) Buni dorga osmoq kerak ko`zini yoshlab! Ikkinchi qalandar So`ymoq kerak bu shakkokni tovondan boshlab! Uchinchi qalandar Bo`yniga tosh osib suvga g`arq qilmoq kerak! To`rtinchi qalandar Toshbo`ronlar qilib uni o`ldirmoq kerak! Mazkur parchalarni taqqoslashimizdan maqsad, Erkin Vohidov dostonidagi tabib va she`riy dramadagi Imom Buxoriy qismati o`xshaydi. Xalqimiz tarixida jinoyatchilarni elning ko`z o`ngida qizdirilgan temir bilan qiynash, dorga osib, suvga cho`ktirib, tovonidan boshlab terisini shilish tarzida qatl qilish odat bo`lganini yuqoridagi ikki adib ijodida kuzatamiz. Mazkur ikki asarda ikki adibning bir mavzu – jaholat haqidagi qarashlarini bir yo`sinda ammo ikki xil talqin qilganliklariga guvoh bo’lamiz. “Ruhlar isyoni” dostonidan: СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 115 Jaholatning zahri tekkan, Nodon, johil, gumrohlar. Shifosiga ojiz ekan Men kashf etgan giyohlar. Ko`r ko`zlarga mehrigiyodek, Nur baxsh etgan nashtarim. Qalblar ko`zini ochmoqqa lek, Kamlik qildi hunarim. “Imom Buxoriy” she’riy dramasidan: Jaholatning aso tutgan so`qir ko`zlari – Men haqman, deb da’vo qilsa, quyun singari Yopirilsa ma’rifatning chamanlariga, Qandoq chidash mumkin, axir, buning bariga? Falak, bu ne bedodlik, bu nechuk tahqir, Yo Rabbano?! Sening ko`zing ochiq-ku axir! Bu ikkala dostonda yana bir mushtarak jihat ko’zga tashlanadi: “Ruhlar isyoni” dostonidan: Bandasiga bermoq doru, Yaratganga isyondir. Demak, hakim ishi makr-u Uning o`zi shaytondir. “Imom Buxoriy” dramasidan: Birinchi qalandar (Buxoriyni ko`rsatib) Iblis bila, shayton bilan hamkorga o`lim! Ikkinchi qalandar Shum niyatin pinhon tutgan makkorga o`lim! Uchinchi qalandar Kufru g`araz yo`lin tutgan batkorga o`lim! To`rtinchi qalandar Dinimizni buzmoq bo`lgan g`addorga o`lim! Tarixdan ma’lumki, Buxoro amiri Buxoriyga Buxoroni tark etishni buyuradi. Yillar davomida Vatan sog`inchi qiynagan, endi diydoriga yetdim deganda, yana vatangadolik, vatandan ayrilish, vatan sog`inchi bilan yashash dardiga mahkum Buxoriy tilidan bu judolik shunday ifodalanadi: Vatan yolg`iz ilinj edi, so`nggi manzil, voy, Farzandiga bermadi u bir qabrlik joy! Ayurmishlar meni bundoq chamandan ham, Ketar bo`ldim Vatandan ham, Vatandan ham! She’riy dramaning oltinchi ko`rinishida Imom Buxoriy Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog`iga keladi va bu yerda ham johillar uni shakkoklikda ayblaydilar. U yerdan ketmoqchi bo`lib, do`st-u birodarlari bilan xayrlashar chog`ida to`satdan yiqiladi: Dunyoni keng, deb o`ylagan ekanman bekor, Bu dunyosi bir bandaga bo`lib qoldi tor. Kim yomonlik qilgan bo`lsa, yoddan o`chirdim, Yetkazingiz, zolimlarning zulmin kechirdim. Ham-m-masini kechirdim men! Ey Qodir Egam! Darig` tutma rahmatingni o`shalardan ham! Drama Imom Buxoriy kalima keltirib, hayotdan ko`z yumishi sahnasi bilan yakunlanadi: Alvido, ey foniy dunyo! Ey achchiq hayot! Assalom, ey abadiyat! Assalom mamot! Men tayyorman! Yuzim yorug`! O`zingda xayol! СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 116 Olar bo`lsang, bor Xudoyo, omonating ol! Lo iloha illalloh! Muhammadun abduhu va Rasuluhu!... Asarda muallif Imom Buxoriy tilidan quyidagi ikki misrani keltiradiki, kitobxon shu ikki satr orqali o`z qalbida Buxoriy haykalini tiklay oladi: Yuragimga bashar baxtin orzusi indi, Va o`z baxtim juda-juda kichik ko`rindi. Butun bashariyat baxtini o`z baxti deb bilgan, o`z baxtini xalq baxti yo`lida qurbon qilgan va jaholatga qarshi kurashishdan, jahonga ma’rifat ulashishdan baxt tuygan buyuk siymo Imom Ismoil al-Buxoriy hayoti, faoliyati va fojiali vafoti aks ettirilgan ushbu drama bizga IX asr Nishopur va Buxoro shaharlari, o`sha davr hukmron tabaqalari, oddiy xalq vakillari, talabalar, qaroqchilar, qalandarlar, olim-u ulamolar haqida ham bir qator ma’lumotlar berishi mumkinligiga guvoh bo`ldik. Zotan g`avvos ummonlardan olib chiqar dur, Lekin unga o`zga kaslar egalik qilur. She`riy dramada shoirning tush motiviga ham murojaatini kuzatamiz. Asosan, xalq og`zaki ijodi namunalari (doston, afsona, mif, latifa)da ko’p uchraydigan bu motiv yozma badiiy adabiyotda ham roman-u qissalarni, komediya-yu tragediyalarni bezaydi. Insonda shu singari sezgilarning borligiga ishora qiladigan va ishontiradigan tabiiy holatni badiiyatda aks ettirish tush motividan foydalanish deyiladi. Mazkur dostonda ham ana shu motivga personajlardan birining o`z fikrini dalillash maqsadida Amir va majlis ahliga roviylardan birining tushini misol qilib keltirish sababidan murojaat qilinadi: Roviylardan biri shunday qilmishkim bayon: Bir tush ko`rdim, Rasululloh bo`lmish namoyon. Sal norozi qiyofada tikilib, alhol, So`ngra menga aylamishlar shundoq bir savol: Shofeiydan tobakay dars berursiz, biroq Nega mening kitobimdan bermaysiz saboq? Bul dashnomdan dovdiradim, o`zni yo`qotdim, Nurlar aro shamday erib zo`rg`a so`z qotdim: “Yo Rasulim, sizning kitobingiz qaysidur?” Dedilarkim: Muhammad al-Buxoriy zotning “Al-jomi’ as-sahih” nomlig` asari erur. Dostonda tush bayoni shunday aniq, ravon, qisqa va tugal aks ettiriladiki, izohga, tahlilga hojat topmadik. Ammo bu tush motivi bilan so`zlaguvchi personaj Amir va a’yonlarga, shoir – muallif esa kitobxonga, o`quvchiga muhaddislar imomi Imom Buxoriyni va “Al jome’ as-sahih” asarini, uning musulmon olamidagi o`rni va ahamiyatining qay darajada benazir ekanligini isbotlab berish g`oyasini ilgari suradi. Asarda tabiat manzaralariga, hayvonot va nabotot olamiga murojaatni ko`p kuzatamiz. Tabiat hodisalaridan badiiy san’atlar yaratishiga, majoz va ramzlarni mohirona qo`llashiga va bu orqali kitobxonga mavzu va g`oyani badiiy talqinda, estetik ruh bilan yetkazish qobiliyatiga guvoh bo`lamiz. Avvalroq daryo-yu durlarga yuzlangan bo`lsa, keyingi sahifalardan birida tog` va quyosh, burgut va bo`rilar ramziylashtiriladi: Tog` qanchalar yuksak bo`lsa, bo`lsa purviqor, Uning boshi uzra yog`ur shunchalar ko`p qor. Yumronlarni cho`chitgaydir burgut parvozi, Shabpalaklar quyoshdan bir umr norozi. Gulxanga hech yaqin kelolmas bo`rilar, Lekin zulmat og`ushida yaqin irillar. Ushbu liro-epik dramada muallifning bir qator maqol va iboralardan foydalanganligi e’tiborimizni tortdi. “Yel bo`lmasa, qimirlamas daraxtning uchi”, “O`z chodirin chopgay, botir СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 117 chiqsa lo`lidan”, “Egasidan rag`bat olgan it battar hurar”, “Ushoq tosh, ko`z chiqargay”, “Qovurgaylar qirg`ovulni o`z yog`i bilan, Chog`ga tushgay har kimsa o`z oyog`i bilan”, “Yuz bor eshitgandan bir ko`rgan afzal” singari maqollarning qo‘llanganligi asar pafosini kiuchaytirishga xizmat qilgan. Xulosa. Istiqlol sharofati bilan diniy qadriyatlarimizga e`tibor oshdi, tarixmizda yashab o`tgan ulug` muhaddislar bosib o`tgan ibratli hayot yo`liga qiziqish ortdi, Bu esa adabiyotda ham shu haqda asarlar yozishga keng yo`l ochdi. Binobarin, Usmon Qo`chqorning “Imom Buxoriy” she’riy dramasi S.Siyoyevning “Ahmad Yassaviy” romani, E.Shukurning “Naqshband” dostonidan keyin shu mavzuda yaratilgan uchinchi asardir. Unda IX asrda yashab, faoliyat ko`rsatgan real shaxs, “Muhaddislar sultoni” deya e’zoz topgan vatandoshimiz Imom Ismoil al-Buxoriy hamda arab xalifaligi tasarrufida bo`lgan Buxoro, Samarqand, Nishopur shaharlari, o`sha davr ijtimoiysiyosiy, iqtisodiy hayoti haqidagi aniq va tarixiy faktlarni adabiy-badiiy talqinda kitobxonga yetkazib berilgan. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Раҳимжонов Н. Лирическая поэма (на основе материалов узбекской поэзии 1961-1973 гг.): Автореф дисс... канд. филол наук. –Ташкент, 1975. – 24 с. 2. Раҳимжонов Н. Ўзбек совет адабиётида поэма. –Тошкент, Фан, 1986. –174 б. 3. Раҳимжонов Н. Ўзбек совет поэмасининг тараққиёт жараёни. Китобда: Адабий турлар ва жанрлар. – Тошкент: Фан, 1992. –Б.171-292. 4. Раҳимжонов Н. Мустақиллик даври ўзбек шеърияти. – Тошкент: Фан, 2007. – 260 б. 5. Ҳасанов Ш. Замонавий достон поэтикаси. –Самарканд, 2001. –142 б. 6. Ҳасанов Ш. Давр ва достон // Шарқ юлдузи.– Тошкент, 2002.- № 4. –Б.148-150. 7. Ҳасанов Ш. ХХ асрнинг иккинчи ярми ўзбек достонлари поэтикаси: Филол.фанлари д-ри дисс... –Тошкент, 2004. –284 б. 8. Қувватова Д. XX аср иккинчи ярми ўзбек поэмаси. –Тошкент, Туpон замин зиё, 2014. – 176 б. 9. Қувватова Д. XX аср иккинчи ярми ўзбек поэмачилигида жанр ва услуб ранг-баранглиги. –Тошкент, Фан, 2014. –144 б. 10. Қувватова Д. ХХ аср иккинчи ярми ўзбек достончилигининг тараққиёт хусусиятлари: ДД. – Тошкент, 2016. – 268 б. 11. Ўроқова Н. Сўнггги давр ўзбек достончилигида ижодкор услуби ва индивидуаллиги (И.Отамурод ва У.Қўчқор достонлари асосида). Фалсафа доктори (PhD) диссератцияси. Qarshi, 2019. –148 б. 12. Usmon Qo’chqor. Imom Buxoriy// Sharq yulduzi, 2015, №1. –B. 68-85. 13. Каримов Ҳ. Истиқлол даври адабиёти. Дарслик. – Тошкент: Yangi nashr”, 2010. –364 б. 14. Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: O’qituvchi, 1980. –408 b 15. Normatov U. Doston va zamon// Sharq yulduzi, 1987. №10. – 173-180 b. 16. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. –Toshkent: A.Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. –224 b. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 118 Tajibayeva Latofat Farhodovna o‘qituvchi, Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti FURQAT IJODIDA MAVZU VA G‘OYA YAXLITLIGI http://dx.doi.org/10.26739/2181-9297-2020-1-17 ANNOTATSIYA Ushbu maqolada mumtoz adabiyotning mazmuniy yangilanishida Furqat ijodining ahamiyati xususida so‘z yuritiladi. Marifatparvarlik adabiyotini rivojlantirishda alohida o‘rin tutgan Furqat ijodi XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida madaniyat tarixida mustahkam o‘rin egallaydi. Umuminsoniy g‘oyalarni tarannum etgan shoir lirikasida tanqidiy tafakkur ustuvor. Ijtimoiy ongni xolis va haqqoniy ifodalash, realistik tamoyillar barqarorlashuvi aynan Furqat she’riyatidan ibtidolanadi. Shuningdek, Furqat badiiy mahorati ila mumtoz adabiyot an’analari yangi davr umumkayfiyatiga omuxtalashtirilganligi, Vatan va millat hayotidagi yangiliklarni, dardni, orzuarmonlarni she’rga ko‘chirganligi tahlillar asnosida ochib berilgan. Kalit so‘zlar: Furqat, “Gimnaziya”, “Ilm hosiyati”, “Nag‘ma bazmi xususida”, “Vistavka xususida”, “Suvorov”, an’ana, mumtoz adabiyot, ma’rifatparvarlik, ijtimoiylik, yangi davr. Таджибаева Латофат Фарходовна Бердахский Каракалпакский государственный университет, Преподаватель кафедры узбекского языка и литературы ЕДИНСТВО ТЕМЫ И ИДЕИ В РАБОТЕ ФУРКАТА АННОТАЦИЯ В данной статье обсуждается важность работы Фурката в семантическом обновлении классической литературы. Работа Фурката, сыгравшая особую роль в развитии просветительской литературы, занимает прочное место в истории культуры во второй половине XIX века и начале XX века. Критическое мышление преобладало в лирике поэта, которая прославляла универсальные идеи. Выражение общественного сознания объективным и правдивым образом, стабилизация реалистических принципов начинается с поэзии Фурката. В ходе анализа было также выявлено, что художественное мастерство Фурката адаптировало традиции классической литературы к общему настроению новой эпохи и воплотило в поэзии новинки, боли, мечты и чаяния Родины и нации. Ключевые слова: Фуркат, «Гимназия, Наука», «Нагма», «Выставка», Суворов, традиция, классическая литература, просвещение, социальность, новая эра. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 119 Tajibayeva Fotimaxon Voxidjon qizi O'zDJTU Tayanch Doktorantura 13.00.02. Ta'lim-tarbiya nazariyasi va metodikasi yo'nalishi 1-bosqich talabasi FILOLOG-TALABALARNING IJTIMOIY-MADANIY KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISHDA XALQ OG'ZAKI IJODI NA'MUNALARIDAN FOYDALANISH Annotatsiya: Mazkur maqolada filolog-talabalarning ijtimoiy-mada'niy kompetensiyasini rivojlantirishda xalq og'zaki ijodi na'munalaridan foydalanish, xalq og‘zaki ijodi terminlarining qiyosiy tipologiyasi, xalq og‘zaki ijodi terminlarini tipologik jihatdan ma’lum turlari haqida batafsil bayon etilgan. Kalit so'zlar: ijtimoiy-madaniy kompetensiya, xalq og'zaki ijodi, qiyosiy tipologiya, adabiyotshunoslik. Kirish: Xalq og‘zaki ijodi terminlarining qiyosiy tipologiyasi. “O‘zbek tili tarixini qiyosiy-tarixiy metod asosida o‘rganish natijasida qo‘shni qardosh turkiy tillarning leksik-grammatik va fonetik jihatdan umumiyliklari aniqlanadi. Tarixiy lingvistik ma’lumotlar, ya’ni tillardagi ba’zi umumiyliklar o‘zbeklarning bir qismi bilan uyg‘ur, qozoq, qirg‘iz, qoraqalpoq va turkmanlar orasida genetik yaqinliklar bo‘lganidan dalolat beradi. Shu xalqlar tillaridagi umumiy hodisalarning paydo bo‘lishiga olib kelgan eng muhim sabablardan biri xalqlar tarkibidagi ayrim qabila va urug‘lar orasida qardoshlik munosabatlarining mavjudligidir. Tillarni chog‘ishtirib o‘rganish tilning leksik va grammatik xususiyatlarini yoritish uchun, uning taraqqiyot manbalarini aniqlash uchun keng imkon yaratadi”. Adabiyotlar tahlili va metodologiya: Tilshunoslikda bir tillar oilasiga xos bo‘lgan tillarni qiyoslash, chog‘ishtirish masalasi doimo dolzarb bo‘lib kelgan. Bu borada o‘zbek va qirg‘iz tilshunosligi va adabiyotshunosligida muayyan ishlar qilingan bo‘lsa-da, ammo tadqiq etilishi lozim bo‘lgan jihatlari talaygina. Shuning uchun, qardosh xalqlar tilshunosligi va adabiyotshunosligida qiyosiy-tipologik kuzatishlar olib borish taqozo qilinmoqda. Asrlar mobaynida adabiyotning o‘ziga xos mustaqil ko‘rinishi tarzida shakllanib kelgan og‘zaki ijod turkiy xalqlar ma’naviy hayotining ajralmas qismi sifatida muhim o‘rin tutadi. Chunki xalqlar ijtimoiy hayotidagi o‘zgarishlar, voqelikni idrok etish tamoyillarining har bir davrga moslashib o‘zgarib turishi badiiy adabiyot takomillanishi barobarida og‘zaki ijodning ham taraqqiy etishiga, uning janrlari puxtalanishiga, badiiy-estetik qirralarining namoyon bo‘lishiga zamin yaratdi. Xalq badiiy ijodi mahsuli bo‘lgan badiiy adabiyot og‘zaki va yozma ko‘rinishda xalq ma’naviy-estetik ehtiyojini qoplashga xizmat qildi. Dastlab og‘zaki ko‘rinishda keyinchalik yozma adabiyot ko‘rinishida badiiy ijodning rivojlanishi, turkiy xalqlar hayot tarzi, ijtimoiy muhit va ijodiy jarayonlarning xilma xil kechishi folklor asarlarining ham o‘ziga xos xususiyatlar kasb etishiga olib keldi. Folklor asarlari sanaluvchi afsona va rivoyatlar, lof, latifa, maqol, topishmoq, ertak, doston, qo‘shiq, askiyalar xalq og‘zaki badiiy ijodining asosiy janrlari sifatida badiiy ijoddan mustahkam o‘rin egalladi. Barcha sohalarda bo‘lgani kabi insonning badiiy tafakkuri, ijodiy qobiliyati bilan bog‘liq bo‘lgan adabiyotshunoslikning ham o‘zi tadqiq qiladigan obyektlari, o‘rganadigan asosiy nazariy masalalalari mavjud. Adabiyotshunoslik alohida fan sifatida inson ijodiy mahsuli bo‘lgan adabiyotni o‘rganadi. Adabiyot doirasida xalqimizning asrlar davomida shakllangan og‘zaki poetik ijodini o‘rganish sohasi folklorshunoslik deb yuritiladi. Folklorshunoslik adabiyotshunoslik tarkibidagi mustaqil fan hisoblanadi. Uning ham tadqiq obyekti badiiy adabiyot. Shu bois keng ma’noda u adabiyotshunoslik fani bilan umumiy tomonlarga ega. Faqat adabiyotshunoslikda yozma adabiyot vakillari qalamiga mansub g‘azal, ruboiy, doston, noma kabi; she’r, hikoya, roman, drama kabilarning janr xususiyalari o‘rganiladi. Folklorshunoslikda esa xalq og‘zaki adabiyotidagi maqol, qo‘shiq, ertak, doston kabi janrlarning o‘ziga xoslik tomonlari tadqiq qilinadi. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 120 Folklor janrlari xalq tarixiy taraqqiyotiga bog‘liq tarzda shakllanadi va davrga bog‘liq holda yangi janrlar paydo bo‘ladi, ayrimlari eskirib tarixiy qatlamdan joy oladi. Masalan, miflar va afsonalar o‘z tabiatiga ko‘ra urug‘- qabilachilik davriga borib taqalsa, mavsum-marosim qo‘shiqlari ijtimoiy yashash tarzi, kasbkori bilan aloqadordir. Asrlar o‘tishi bilan esa lirik va tarixiy qo‘shiqlar, latifa va loflar yuzaga kelgan. Folklorshunoslikda xalq og‘zaki adabiyoti namunalari hisoblanuvchi turli maqol, qo‘shiq, ertak, doston, afsona, naql, rivoyat, ayrim termalar, latifa, loflar o‘rganiladi. Turkiyshunoslikda bu borada ancha ishlar amalga oshirilgan. Xalq og‘zaki ijodi terminlarini tipologik tomondan ma’lum turlarga ajratish mumkin. Biz quyida o‘zbek va qirg‘iz adabiyotshunoslik terminlari misolida ularni ko‘rib o‘tamiz. Keyingi yillarda qirg‘iz folklorshunosligida epik asarlarni madaniy-falsafiy tomondan keng miqyosda tadqiq etishga bo‘lgan qiziqish sezilarli darajada kuchaydi. Xalq eposlari qirg‘iz ma’naviy hayotida asosiy o‘rin tutadi. Natijalar: Qahramonlik eposlari qirg‘iz folklorining eng qadimgi janrlaridan biri bo‘lib, o‘zida qirg‘iz baxshichilik an’analarini mujassamlashtirgan noyob va qimmatli hodisa sanaladi. Manaschilik san’ati tafakkuri va madaniyatining yorqin namunasidir. Mahorat bilan ijro etilgan manaschilik qirg‘iz xalqining ruhi, o‘tmishini chuqur his qilishga imkon yaratadi. Manaschi o‘tmish va kelajakni bog‘lovchi zanjir halqasi bo‘lib, hozirgi davrda epik madaniyatning o‘z badiiy-estetik qimmatini yo‘qotmasligini ta’minlaydi. Qirg‘iz eposi – xalq og‘zaki poetik ijodining o‘ziga xos noyob namunasidir. Eposda xalq og‘zaki ijodining boshqa janrlariga qaraganda xalqning boy ma’naviy dunyoqarashi, atrofni o‘rab turgan voqelikning badiiy tasviri yorqinroq aks etadi. Eposda jamiyat hayoti va tafakkurining global kategoriyalari: tarix, din, moddiy va badiiy madaniyat, qirg‘iz mentaliteti asrlar mobaynida muhrlanib qolgan. Epos xalqning badiiy yilnomasi sifatida mohir baxshilar ijodida paydo bo‘ladi. Eposni ijro etish san’atida baxshi qirg‘iz folklorida eng murakkab va mas’uliyatli sanalgan ishni – janr qoidalariga asoslangan holda o‘z qoidalarini yaratadi. Eposning ahamiyati nihoyatda katta. Bu xalq hayoti va san’atining o‘ziga xos “qomusi”, xalq ma’naviy o‘zligining asosiy vositasi, millatni anglash manbaidir. Epos so‘zi qirg‘iz adabiyotshunosligida 1920-1930-yillarda xalq og‘zaki ijodini tadqiq etishga qiziqish tufayli yuzaga keldi. U asta-sekinlik bilan jomokni siqib chiqardi. Bu termin keng ma’noda Qirg‘izistondagi barcha epik ijodiyotni - ertakdan tortib dunyodagi eng katta epopeya deb tan olingan Manasgacha qamrab oladi. Tilshunoslikda bir tillar oilasiga mansub bo‘lgan tillarni qiyoslash, chog‘ishtirish muammosi har doim jiddiy bo‘lib kelgan. Bu borada o‘zbek va qirg‘iz tilshunosligi va adabiyotshunosligida muayyan ishlar qilingan bo‘lsa-da, ammo tadqiq qilinishi kerak bo‘lgan tomonlari talaygina. Shu bois, qardosh xalqlar tilshunosligi va adabiyotshunosligida qiyosiy-tipologik kuzatishlar olib borish taqozo qiomoqda. Respublikamizda ta’lim tizimining rivojlantirilishi uchun alohida e’tibor beriomoqda, eng ilgʻor xorijiy tajribalar asosida har jihatdan zamonaviy tizim yaratilmoqda, maktabgacha ta’lim tizimi mazmuni va uni amalga oshirishning zamonaviy pedagogik va axborot-kommunikatsion texnologiyalaridan foydalanishning maqbul mexanizmini yaratish ustida tadqiqotlar olib borilmoqda. Oʻsib kelayotgan yosh avlodni barkamol inson qilib tarbiyalash borasidagi zamon talablari darajasiga olib chiqishga erishish, yosh avlodga ta’lim-tarbiya berishda milliy va umuminsoniy qadriyatlarga tayanish orqali ta’lim-tarbiyaning mazmuni, mohiyatini rivojlantirish va shakllantirish, maktabgacha ta’lim pedagogikasi fanining qoida va qonunlarini xalqimizning boy tajribalari asosida boyitib borish va uning yangi qirralarini izlash bugungi kunning jiddiy muammolaridir. Bugungi kunda oʻquv ta’limiy fanlar boʻyicha, xususan, ingliz tilini oʻrgatuvchi texnologiyalarning yetishmovchiligi, ingliz tili oʻqituvchilarining kasbiy kompetensiyasi yetarli darajada shakllanmaganligini koʻrishimiz mumkin. Muhokama: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi farmonida “jamiyatda millatlararo totuvlik va dinlararo bag‘rikenglik muhitini mustahkamlash, milliy madaniy markazlarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada shakllantirish, millatlararo munosabatlar sohasida O‘zbekiston Respublikasi davlat siyosati konsepsiyasining izchil amalga oshirilishini ta’minlash, turli millat yoshlari uchun qo‘shimcha qulay shart-sharoitlar yaratish, ularda fuqarolik burchini anglash, vatanparvarlik, bag‘rikenglikka СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 121 asoslangan millatlararo muomala madaniyatini yuksaltirish, xorijiy mamlakatlar bilan do‘stlik aloqalarini shakllantirish niyatida do‘stlik jamiyatlari faoliyatini rivojlantirish” kabi ustuvor vazifalar belgilangan. Shunday ekan, davlatimiz ta’lim tizimi maqsadi, mohiyati va mazmuniga yuqorida keltirilgan masalalarni singdirish kerak. Ilmiy manba va adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, etnomadaniyat va etnokompetensiya tushunchasi mohiyati yetarlicha o‘rganilmagan. Lekin ta’lim amaliyotida “kompetentlilik” tushunchalaridan tez-tez foydalanilmoqda. Bu ta’lim mazmunini isloh qilish zarurati bilan uzviy bog‘liq. Inglizcha “competence” tushunchasi lug‘aviy jihatdan bevosita “qobiliyat” ma’nosini ifodalaydi. Mazmunan esa “faoliyatda nazariy bilimlardan samarali foydalanish, yuqori darajadagi kasbiy malaka, mahorat va iqtidorni namoyon eta olish”dan iborat. Talabalarda etnomadaniy kompetensiyani rivojlanishida professor-o‘qituvchilarning shaxsiy namunasi, mamlakat siyosati va kasbiga bo‘lgan fidoyiligi ham asosiy ahamiyatga ega. Shu sababdan ular kasbiy mahorati va kompetensiyasini yuqoriligi bilan talabalarga o‘rnak bo‘lishga intilishi zarur. Sanab o‘tilgan fikrlar asosida etnomadaniy kompetensiyaning shakllanishi bevosita talaba shaxsining individual xususiyatlari, qiziqishlari, shaxsiy istak va xohishlari zamirida paydo bo‘ladi deb aytish mumkin. Talabalarda etnik qiziqish va maylini inobatga olish zarur, uning zamirida kasbiy kompetensiya ham rivojlanadi. Ular orasida o‘zaro bog‘liklikni ta'minlanishi pedagogik oliy ta'limda bo‘lajak pedagoglar faoliyatini muvaffaqiyatli bo‘lishini ta’minlaydi. Hamda talabalarda muvaffaqiyatga erishish mas’uliyati ham tarbiyalanadi. Etnik bilimlar millatlarning o‘zaro bir-birini hurmat qilishi va harakatini amalga oshirishda muvaffaqiyatga erishishning muhim vositasi sanaladi. Shuningdek, talabalarning o‘z milliy madaniyati va qadriyatlarini o‘zga millat madaniyati bilan taqqoslash, umummadaniy jarayonlarda etnomadaniyatning ahamiyatini anglash, etnomadaniy ongni takomillashtirish, etnotsentrizm va shovinizm g‘oyalariga qarshi immunitet, etno bag‘rikenglik o‘z-o‘zini hurmat qilish va vatanparvarlik hissini rivojlantirishdan iborat. Xulosa: Xulosa o'rnida shuni aytish joizki, davlatimuzda amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlarda oliy ta’lim jarayonini sifatli tashkil qilish, samaradorlikni ta’minlash, ta’lim turlari o‘rtasidagi integratsiyani ta’minlash, kasbiy kometensiyani rivojlantirish bilan bog‘liq ko‘plab masalalar o‘rganilgan. Xususan, talabalarni pedagogik faoliyatga tayyorlashning ilmiy-pedagogik asoslari, tashkiliy-uslubiy jihatlari mahalliy olimlar tarafidan o‘rganilgan. O‘zbek adabiyotshunosligida xalq og‘zaki ijodining maqol, qo‘shiq, ertak, doston, afsona, naql, rivoyat, ayrim termalar, latifa, loflar kabi turlari mavjudligi qayd etiladi. Adabiyotlar ro'yxati: 1. Qodirov B.G‘., Begimqulov U.Sh., Abduqodirov A.A. “Axborot texnologiyalari”. Elektron darslik. 2002 2. Begimkulov U.Sh. Pedagogik ta’limda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etishning ilmiynazariy asoslari. Monografiya. -T.: Fan, 2007. 3. Turdiyev N.Sh., Asadov Yu.M. Akbarova S.N., Temirov D.Sh. Umumiy o‘rta ta’lim tizimida o‘quvchilarning kompetensiyalarini shakllantirishga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyalari. T.N.Qori Niyoziy nomidagi O‘zbekiston pedagogika fanlari ilmiy-tadqiqot instituti, T.: 2015. 4. Sodiqova SH.A. “Maktabgacha ta’lim yo‘nalishi talabalarini ijtimoiy pedagogik faoliyatga tayyorlash:” ped.fan.nom. diss. - Toshkent, 2010. 5. Ma’murov B.B. Bo‘lajak o‘qituvchilarda akmeologik yondashuv asosida ta’lim jarayonini loyihalash ko‘nikmalarini rivojlantirish tizimi: ped. fan. dok. ... avtoref. –Toshkent, 2018. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 128 adabiy ingliz tili aralash holda ishlatishi ko’rsatib berilgan. Tahlil ingliz va Singapur tillaridan olingan misollar bilan ko'rsatib berilgan. Aniqlangan farqlardan ma’lum bo’ladiki, Singapurda ingliz tilida gaplashilganda lug’aviy o’ziga xoslikni ham ko’zdan qochirmaslik kerak degan xulosaga kelinadi. Aslida, bu holat boshqa hududlarda ham kuzatilshi mumkin, lekin mavzu doirasida fikr yuritilayotganligi bois ushbu til nazarda tutilayapti. O’zga xalqlar tarafidan chet tilida muloqot olib borishdagi hodisa tabiiydir, chunki til ijtimoiy hodisadir. Kalit so’zlar: Ingliz tili turlari, ingliz adabiy tili, ingliz tili so’zlashuv doiralari, Singapur ingliz tilisi. Зохид Моминбаевич Матякубов Ургенчский государственный университет Преподаватель кафедры английского языка и литературы Email: [email protected] СРАВНИТЕЛЬНЫЙ АНАЛИЗ АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА КАК МЕЖДУНАРОДНОГО ЯЗЫКА (На примере сингапурского английского) АННОТАЦИЯ В этой статье рассматриваются происхождение английского языка, его международный статус и сравнительный анализ разговоров носителей этого языка. В частности, речь идет о характеристиках динамиков в Сингапуре. В статье дается краткий обзор использования и развития английского языка во всем мире и разнообразия английского языка путем сравнения сингапурских и литературных английских видов, которые являются частью расширяющегося круга английского языка для современной, глобализированной эпохи (Kachru 1988:5). Объяснилл. Было показано, что сингапурский и литературный английский, на которых говорят пользователи в Юго-Восточной Азии и Тихоокеанском регионе, используют смесь. Анализ иллюстрируется примерами из английского и сингапурского языков. Из выявленных различий ясно, что при разговоре по-английски в Сингапуре не следует забывать и о лексической специфике. На самом деле, такая ситуация может наблюдаться и в других регионах, но она рассматривается в контексте темы. Феномен общения на иностранном языке с другими народами естественен, поскольку язык является социальным явлением. Ключевые слова: Типы английского языка, cтандартный английский, модель кругов англичан мира, сингапурский английского языка. It is no secret that English is being examined and utilized as a implies of communication around the world nowadays. Relying on sources, more than one and a half billion individuals around the world utilize English as the language of business, trade and universal relations. For instance, to work or think about educating abroad, are required to have the capacity to communicate in English.At the moment, there is a wide range of opportunities for international students, but given that the English language in the educational institution they attend is multicultural, they need to be able to communicate with each other to adapt to this environment. Knowing English is manageable for them. So what exactly is the English language we are learning? What language is it? Is it only for English or can individuals of other nationalities also use this language? We will attempt to discover answers to such questions as follows. Most people know that English belongs to the Indo-European language family, the RomanGermanic language group. Historically, Germanic tribes such as the Angles, Saxons and Jutes, who inhabited the Scandinavian Peninsula, came to settle in British roles. Later, as time went on, the English gained an advantage over the other tribes, and this was one of the first steps in the emergence of the English language. Of course, the English language we use today has gone through many steps before it reached its current form. That is, Latin, French, and German are also involved. An etymological analysis of English words is enough to make sure of this. Several factors have СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 129 contributed to the current status of English as an international language. Originally, the language belonged to the people of the British Isles, and over time, the language began to be used by the peoples of the world. One of the main reasons for this is that the British Empire began to develop in all directions in the 16-17th centuries. From the 18th century onwards, the language gradually began to be used as a language of communication between the peoples of the world. The developed British Empire, in turn, traded with other nations and established social, economic, and political ties. These events allowed other peoples to speak English. “There are at least four books bearing the main title New Englishes: Pride (1982); Platt, Weber and Ho (1984); Foley (1988) on Singaporean English and Bamgbose, Banjo and Thomas (1997) on West African English. The pluricentrism is also captured in the eye-catching book title The English Languages (MacArthur 1998). Yet, as we shall see, neither ‘New Englishes’ nor ‘World Englishes’ is an entirely satisfactory term. Kachru (1983a) pointed out that the ‘New English’ of India was actually older than English in Australia, which is not generally considered ‘New’ since it is to a large extent a continuation of the norms of nineteenth-century first-language (henceforth L1) working-class British English. The second term ‘World English’ runs the risk of being over-general, since British English is not generally studied within this paradigm. Yet one might quibble that it is a ‘World English’ too (from a commonsense notion of the word ‘world’, anyway).”[10,3,23] McArthur (2003a:56) classified subgroups of “World Englishes” as following: Metropolitan measures: Regional dialects: Social dialects: Pidgin Englishes: Creole Englishes: Creoles are fully developed speech forms, which show so much restructuring as to bear little resemblance grammatically to their lexifiers. These languages are ‘mixed’ in the sense that typically their grammars and lexicons come from different sources (see Singler and Kouwenberg (in press) for recent debates over terminology in this field. Although a variety like Jamaican Creole is structurally an independent language, it has overlapping membership with the ELC in terms of its vocabulary and the possibilities of being influenced by English, which is the ‘authorised’ language of the education system. English as a Moment Dialect (ESL): English as a Remote Dialect (EFL): Language-shift Englishes: Jargon Englishes: Hybrid Englishes: Also called ‘bilingual mixed languages’, these are versions of English which occur in code-mixing in many urban centres where a local language comes into contact with English. Although sometimes given derogatory names, like Hinglish for the hybrid Hindi-English of north Indian cities, these hybrids may have prestige amongst urban youth and the young at heart in informal styles. A sketch typology like the one we propose brings as much controversy as clarity. Many issues raised in the characterisation of the ELC are worthy of closer scrutiny and debate.[10,3,23] Today, the language is widely used around the world as one of the six international languages, and even has the largest number of users. However, the English language used by the peoples of the world is different from Pure Literary English. This is because English is a term used by non-native peoples to refer to a type of languages such as World Englishes or English as a Lingua Franca. English is a lexical, grammatical, and phonetic difference between non-native peoples and English literary language. In this figure (Kachru 1988:5), we can see the multi-layered circles of English-speaking countries, created by Braj Kachru’s, spoken by the peoples of the world. Here he divides English into "inner circle", "outer circle", and "expanded circle". СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 130 Figure: 1 Braj Kachru’s Circles model of World Englishes (from Kachru 1988:5) To understand this deeper, we can look at the differences between the English spoken in Singapore (also known as “Singlish” among users) and the English literary language in the example of words. Singapore English Standard English Uzbek Cager Basketball player Basketbolchi Air-con Air conditioner Havo sovutgich To call To ask/to tell So’rash yoki aytish Blanco Correction fluid Siyohni ketkazishda ishlatiladigan suyuqlik To use To wear Kiyish/ taqish Stoned Tired Qattiq charchash To stay To live Yashash Medical hall Chemist’s/ drugstore Dorixona Figure: 2 Singapore English vs Standart English In the table, we have seen the differences between Singaporean English and Standard English language usage. Now we can see the difference between the English spoken in Singapore and the Standard English language through the text. The differences will be obvious when you look at the words that are written separately. Singlish text: 1. – Tom, you need to relak lah. – Very stoned lah. Now must koon. I’ll just open my shoes. Can you diam? Off the radio please.[7,36] Here, "relak lah" emphasizes to relax, and "lah" is typical of Singaporean speech. As a discourse marker “lah” has both longform and short form It is not mandatory to use “la/h” while speaking, moreover it is not utilized separately, and once “la” is used it could not give meaning. "Stoned" can be synonymous with Uzbek phrases such as “tosh qotish”, “tosh qotib qolish”,“qattiq charchash” Most often These expressions are СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 131 used a person fell asleep because of tiredness and/or if s/he is extremely exhausted. At that time it is difficult to wake them up. The words "koon" and "diam" in the following sentences indicate hybridisation of Singapore dialect and English. Standard English text: 1. – Tom, you need to relax. – I’m very tired. I must sleep now. I’ll just take off my shoes. Can you be quiet? turn off the radio please.[7,37] Singlish text: – Borrow me twenty sing? I want to buy new stylo mylo shoes. – Can.[7,37] “Borrow” is used to ask for something in literary English. In the example above, we can see the opposite. The use of the words "sign" and "stylo mylo" can be seen in a form typical of Singaporeans. Standard English text: – Can you lend me twenty (Singapore) dollars? I want to buy new stylish shoes. – Yes, no problem.[7,37] Singlish text: – You join me for makan? – I no mood. I’ve just taken my dinner. You go head, later I catch up. – Ok, but can you send me to the bus stop?[7,37] In this example, in addition to the mixed language phenomenon, we can also observe grammatical omissions (particles). Standard English text: – Would you like to join me to eat? – I am not in the mood. I’ve just eaten my dinner. You go ahead, I will catch you up later. – Ok, but can you drop me off by the bus stop?.[7,37] Singlish text: – Nice to meet you. What you doing now? – I’m a hawker. – And where do you stay? – In a maisonette. Standard English text: – Nice to meet you. what do you do for a living? – I’m a hawker (food seller at ‘hawker centres’ = outdoor food courts) – And where do you live? – In a maisonette (a flat on two floors).[7,38] Conclusion: In conclusion, although it appeared in Western Europe more than a thousand years ago, it is still widely used among the peoples of the world today. The realization of the existence of a new, World English species emerged in the second half of the 20th century. One of the factors contributing to the global spread of the English language is that it is beneficial to people on a global scale. World English has a wide range of uses in intercultural communication, and even with a good knowledge of Standard English, it is necessary to have some knowledge of their local languages to understand its users. As for the phrase “World Englishes”, language is a social phenomenon and it is related to society. Therefore, it is natural for the differences between the English literary language and the English spoken by other peoples to occur. References: 1. Christopher G. Haswell, Fukuoka University., “A Global Model of English”. How New Modeling Can Improve the Appreciation of English Usage in the Asia Pacific Region. Asia Pacifi c World 4(2) © Asia Pacifi c World doi:10.3167/apw.2013.040208 СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 132 2. David Graddol “English Next”., Designed and produced by The English Company (UK) Ltd., British Council 2006. 3. David Crystal “English as a Global Language" Published in the United States of America by Cambridge University Press, New York., 2003. 4. Dennis Freeborn with Peter French And David Langford., “Varieties of English”., Published by The Macmillan Press Ltd., Second Edition 1993. 5. Kachru Braj B., Kachru Yamuna, Nelson Cecil L. (eds.) The Handbook of World Englishes., Blackwell Publishing, 2006. 6. Braj B. Kachru “Asian Englishes Beyond the Canon” Hong Kong University Press 2005 7. Luís Guerra.University of Évora – Ulices., “Using Translation to Teach Native and Non-native Varieties of International English”., An e-journal of Teacher Education and Applied Language Studies., TEALS no. 5 |2014. 8. Mario Saraceni University of Portsmouth, UK., “The Relocation of English”., published 2010 by Palgrave Macmillan 9. Mark Kaunisto and Juhani Rudanko., “Variation in Non-finite Constructions in English”., published in 2019 in Carla Suhr, Terttu Nevalainen and Irma Taavitsainen, eds., From Data to Evidence in English Language Research, 109–130, Amsterdam: Brill. 10. Rajend Mesthrie and Rakesh m. Bhatt., “World Englishes: The Study of New Linguistic Varieties”., Published in the United States of America by Cambridge University Press, New York., Cambridge University Press 2008. 11. http://www.singlishdictionary.com/ 12. https://www.mrbrown.com/blog/1998/08/the_great_singl.html СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 133 Курганов Анвар Мухторович Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, Тилларни ўрганиш кафедраси бошлиғининг ўринбосари «БОБУРНОМА» АСАРИДА ҚЎЛЛАНИЛГАН ҲАРБИЙ ТЕРМИНЛАР ХУСУСИДА http://dx.doi.org/10.26739/2181-9297-2020-1-20 АННОТАЦИЯ Бугунги кунда соҳага оид адабиёт, ҳужжат ва кодексларда ёхуд луғатлардагина эмас, балки аждодларимиз томонидан ёзилган илмий, тарихий ва бадиий асарларнинг чет тиллар, хусусан, инглиз тилига ўгирилган нусхаларида ҳам ҳарбий терминларни учратиш мумкин. Ўз даврида ҳақиқий солнома ҳисобланган, ҳозирги кунга келиб ҳам ўзининг илмий-адабий қимматини йўқотмаган Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома” қомусий асари бир қатор таржимонлар томонидан инглиз тилига таржима қилинган. Жумладан, Жон Лейдн (1826), Ф.Г. Талбот (1909), Уилям Эрскин, Аннетта Сюзанна Бевридж (1921)лар шулар жумласидан. Ушбу мақолада “Бобурнома” асарини Уилер Тэкстон ва Салман Ружди томонидан инглиз тилига қилинган таржимасида қўлланилган ҳарбий терминларни асл тилда берилган терминларга мувофиқлигини қиёслаб кўриб чиқилган. Калит сўзлар: “Бобурнома”, ҳарбий термин, тарих, этнография, тилшунослик, адабиётшунослик, ҳарб илми, таржима, лашкар, қанот, қўшин. Курганов Анвар Мухтарович Академия МВД Республики Узбекистан, заместитель начальника кафедры изучения языков ВОЕННЫЕ ТЕРМИНЫ В ПРОИЗВЕДЕНИЕ «БАБУРНАМЕ» АННОТАЦИЯ Сегодня военные термины можно найти не только в литературе, документах и кодексах или словарях, но также в копиях научных, исторических и художественных произведений, написанных нашими предками на иностранных языках, особенно на английском. Энциклопедический труд Захириддина Мухаммада Бабура «Бобурнома», который в свое время считался настоящей хроникой и до сих пор не утратил своей научной и литературной ценности, был переведен на английский язык. Включая Джона Лейдна (1826), Ф.Г. Тэлбот (1909), Уильям Эрскин, Аннетта Сюзанна Бевридж (1921) были среди них. В этой статье сравниваются военные термины, использованные в английском переводе Бобурномы Уилером Текстоном и Салманом Руджи, с терминами, приведенными на языке оригинала. Ключевые слова: «Бабурнаме», военный термин, история, этнография, языкознание, литература, военное дело, перевод, пехота, крыло, армия. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 134 Kurganov Anvar Mukhtarovich Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan, deputy chief of the languages learning department. MILITARY TERMS IN THE WORK OF «BABURNAME» ANNOTATION Today, military terms can be found not only in literature, documents and codes or dictionaries, but in copies of scientific, historical and artistic works written by our ancestors in foreign languages, especially in English as well. The encyclopedic work of Zakhiriddin Muhammad Babur “Baburname”, which at one time was considered a real chronicle and still has not lost its scientific and literary value and was translated into English. Including John Leydne (1826), F.G. Talbot (1909), William Erskine, Annette Suzanne Bevridge (1921) were among them. The article compares the military terms used in the English translation by Baburname Wheeler Thaxton and Salman Rudzhi with those in the original language. Key words: «Baburname», military term, history, ethnography, linguistics, literature, military affairs, translation, infantry, wing, army. Кириш Бугунги кунда ҳарбий терминологиянинг ўзига хос жиҳатларини қиёсий жиҳатдан ўрганиш билан боғлиқ масалалар тобора долзарб бўлиб бормоқда. Бу бир қатор омиллар билан белгиланади: биринчидан, сўзларни шакллантириш, семасиология, шунингдек, ҳарбий терминологиянинг структур хусусиятларини чуқурроқ ўрганиш зарурияти; иккинчидан, терминологияни қиёсий таҳлил доирасида тадқиқ этишнинг аҳамиятини илгари суради ва бу, ўз навбатида, бизга терминологияни фаннинг замонавий ривожланиш даражасига мос келадиган ва лингвистик ҳодисалардан алоҳида бўлмаган ҳолда, балки бошқа кўплаб илмфан соҳалари билан (ҳарбий иш, тарих, сиёсатшунослик кабилар) ўзаро яқин алоқада бўлишга йўналтирилган замонавий тадқиқот тартиб-қоидаларига жавоб берадиган изчил тизим сифатида ёндашиш имконини беради; учинчидан, муаммоларни илмий ишлаб чиқишнинг етарли эмаслиги ва шунга мос равишда ҳар томонлама таҳлил қилиш зарурлигини қайд этилади. Шу муносабат билан, ушбу мақоламизда Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома” асаридаги ўзбек ва инглиз тилларидаги баъзи тарихий ҳарбий терминлар таҳлил этилган. Тилшуносликда тарихий ҳарбий терминлар тизими А.Матғозиев, Б.Аҳмедов, З.Чориев, Ҳ.Дадабоев каби олимлар томонидан анча мукаммал тадқиқ қилинган [1. 186]. Айнан “Бобурнома” асарининг кишини хайратга солувчи хусусиятларидан бири шуки, унда Бобур мирзонинг кўп қиррали шахс ва турли соҳалардан мукаммал билимларга эга бўлган олим эканлигини кўрсатувчи маълумотларнинг келтирилганлигидир. “Бобурнома” асарини ўрганган деярли барча олимлар унда келтирилган маълумотларнинг тарих, жуғрофия, биология, тиббиёт, этнография, тилшунослик, адабиётшунослик, ҳарб илми ва бошқа турли фан ва амалиёт соҳалари учун бебаҳо қийматга эга эканлигини эътироф этганлар. Бевосита ҳарбий соҳага оид терминлар хусусида тўхталадиган бўлсак ҳарбий мақсадлар ва ҳаракатларни баён қилишда Бобур Мирзо ҳарбий қўмондон сифатида фикр юритган ва ушбу фикрларни қоғозга туширган. Ҳарбий терминларнинг қўлланиш ўқтинлигига келсак “Бобурнома”нинг ҳарбга оид сўз ва иборалар ишлатилмаган саҳифаси топилмаса керак. Қуйида “Бобурнома” асари бўйича келтирилган мисоллар инглиз ва ўзбек тилларида таҳлил қилинган. буронғор, жувонғор, ировул/ҳировул СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 135 Хусусан, қуйида келтирилган гапдаги буронғор, жувонғор, ировул сўзлари ҳарбий терминлар бўлиб, қуйидагиларни англатади: буронғор – қўшиннинг ўнг қаноти, жувонғор – қўшиннинг чап қаноти, ировул – лашкарнинг олдинда борувчи қисми; авангард: Ғанимнинг буронғори бизнинг жувонғоримизни босиб орқаға эврулди, ировул ҳам ўнг қўл сари қолиб, олимиз яланг бўлди [2. 80]. Мазкур гапнинг инглизча таржимасида буронғор – right, жавонғор – left, ировул – van сўзлари билан таржима қилинган. Инглиз тилида қўшиннинг ўнг ёки чап қаноти тушунчаларининг фақат right ва left сўзлари билан ифодаланиши оддий ҳолат ҳисобланади ва бу сўзлар ҳозирги инглиз тилида ҳам ҳарбий терминлар сифатида истифода этилади: His right beat our left, then wheeled (again) to our rear. (As has been said), the front of our centre was bare through our van’s being left to the right [3. 80]. Van сўзи хусусида алоҳида тўхталадиган бўлсак, ушбу сўз ҳозирги инглиз тилида “илғор” ҳамда ҳарбий термин сифатида “илғор отряд” маъносида қўлланади. У XVII асрнинг бошларида vanguard сўзининг қисқартирилган шакли сифатида пайдо бўлган. Vanguard сўзи эса инглиз тилига XIV-XV асрларда француз тилидан кириб келган. Французча avant – олдин, garde – қоровул. “Бобурнома”да ировул сўзининг ҳировул шакли ҳам қўлланган. ясол, кежим, тўра, яёқ Қўшиннинг марказий қисмини Бобур бир неча ўринда ғул сўзи билан ифодалаган: Эртасига биз ҳам буронғор, жувонғор, ғул, ҳировулни тартиб қилиб, кежим кийиб, яроғланиб, ясол ясаб, тўра кўтарган яёқларни олимизға солиб, ғаним устига юрудук [4. 6465]. Next day we moved out against him, formed up with right and left, centre and van, our horses in their mail, our men in theirs, and with foot-soldiers, bearing mantelets, flung to the front [3. 113]. Мазкур мисолдаги “жанговар саф”ни ифодаловчи ясол, “отларга ёпиладиган зирхли ёпинчиқ” маъносидаги кежим, “одам бўйи баробар қалқон” маъносидаги тўра ҳамда “пиёда аскар” маъносидаги яёқ сўзлари ҳам ҳарбий терминлар сирасига киради. Инглизча таржимада ясол ясаб феълини таржима қилишда инглиз тилида ҳарбий термин сифатида одатда шу ва шунга ўхшаш маъноларда фаол истеъмолда бўлган to form феъли истифода этилган. “Бобурнома”да ишлатилган кежим сўзи инглиз тилига тарихий ҳисобланувчи “метал ҳалқалар ёки япроқлардан ясалган кийим ёки ёпинчиқ” маъносидаги mail сўзи билан таржима қилинган. Ушбу инглизча сўз айнан жанговар отларга кийдириладиган зирхли ёпинчиқни англатмаганлиги учун таржимон horses (отлар) сўзини қўллаб аниқлик киритган. “Одам бўйи баробар қалқон” маъносидаги тўра сўзи учун таржимон mantelet сўзини танлаган. Ушбу сўзнинг ҳозирги инглиз тили учун бир нечта маънолари қайд этилган. Биринчиси “елкага илиб юриладиган енгсиз нимча”, иккинчиси тарихий бўлиб “асосан ёғочдан ясалган катта ўлчамдаги қалқон, тўсиқ” ва ҳозирда фаол бўлган иккита маъноси ҳарбий соҳага алоқадор бўлган “ўт очиш нуқтасини ёпиб турувчи тўсиқ” ва “кузатувчи яширинган жой” маъноларини англатади. “Бобурнома”нинг инглизча таржимасида Бобур “пиёда аскар” маъносида қўллаган яёқ сўзини таржима қилишда “foot-soldier” сўзидан фойдаланилган, бироқ бу ибора ҳозирги инглиз тилида ҳарбий термин хусусиятига эга эмас ва асосан корхона, ташкилот ва шу кабиларнинг энг паст лавозимлардаги оддий ходимларига нисбатан ишлатилади. қўрғон, қоровул, чағдовул Яна бир мисолга эътиборни қаратамиз: Ушбу жиҳатлардин Муҳаммад Бурундуқнинг маъқул раъйи била амал қилмай, не қўрғон ишини мазбут қилибтур, не уруш яроғин марбут, не қоровул, не чиғдовулким ёғий келуридин огоҳ қилғай, не ясолда тартиб ва насақким ёғий келса уруш хотирхоҳ қилғай [2. 185]. Мазкур гапда келган биринчи ҳарбий термин қўрғон бўлиб, у “қўшин қишлайдиган ва юришларга тайёргарлик кўрадиган ҳамда мудофааланишга мўлжалланган комплекс иншоот”, яъни “қалъа”ни англатади. Қўрғон сўзи Урхун-Энасой хатида битилган VIII асрга оид ёзма ёдгорликларда шу маънода қайд этилган ва ҳозиргача ўзбек тилида қўлланади, СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 136 бироқ ҳарбий терминлик мақомини йўқотган. Мисолдаги қоровул сўзи ҳозирги ўзбек тилида ҳарбий термин сифатида қўлланилишдан ташқари, касб-кор турларидан бирини ҳам ифодалайди. Қадимги туркий тил ёзма манбаларида қарағу шаклида қайд этилган бу сўз XIIIXIX асрларга оид ёзма манбаларда қаравул шаклида битилган бўлиб, “қўриқлаш отряди” маъносини ифодалаган. Амир Темур қўшини тўғрисида бизгача етиб келган маълумотларга кўра, қўриқлаш хизматини олиб борувчи енгил отлиқлардан иборат қоровул гуруҳи биринчи бўлиб жангга кирган, ундан кейин бошқа кучлар етиб келган [5. 41]. “Асосий кучлардан орқада жойлашган қисм ва унинг бошлиғи” маъносини англатувчи чағдовул терминсига келсак, у илк бор XIV-XV асрлар ёзма обидаларида қайд этилган ва ҳозирги ўзбек тилида фаол истеъмолда эмас. Мазкур терминлар “Бобурнома”нинг инглиз тилига таржимасида fort, scout, rearward сўзлари орқали берилган: It was through this he did not accept Muhammad Baranduq Beg’s sensible counsel, did not strengthen the works (aīsh) of the fort, get ready fighting equipment, set scout or rearward to warn of the foe’s approach, or plan out such method of array that, should the foe appear, his men would fight with ready heart [3. 327]. Инглизча fort сўзи ҳам қўрғон сўзи каби қадимий бўлиб лотин тилидаги “кучли, мустаҳкам” маъносига эга fortis сўзидан келиб чиққан. Инглиз тилида “қалъа” маъносида XV аср ёзма манбаларида қайд этилган. “Бобурнома”да ишлатилган қоровул сўзи ушбу таржимада scout сўзи билан берилган. Бу сўз, инглиз тилининг изоҳли луғатида қайд этилишича, “душманнинг жойлашуви, кучи ёки ҳаракатлари тўғрисида маълумот тўплаш учун асосий кучлардан олдинга юборилган аскар ёки бошқа шахс” маъносини англатади. Мазкур сўз инглиз тилига XV асрларда француз тилидаги “эшитмоқ” маъносини ифодаловчи escouter сўзининг ўзлаштирилиши натижасида кириб келган. Мисолдан ўрин олган навбатдаги чағдовул сўзининг инглиз тилидаги муқобили сифатида танланган rearward сўзининг луғавий маъноси “орт томон, орқа қисм”дир. Бу сўз Ўрта асрлар бошида инглиз тилида ҳарбий термин сифатида “қўшиннинг орт қисми” маъносида қўлланила бошлаган. Ҳозирги инглиз тилида “бирор нарсанинг орт қисми”, “ортга ўгирилган” каби маънолари билан бир қаторда юқоридаги маънода ҳарбий термин сифатида қўлланилади. қилич тегурФеъл туркумига мансуб ҳарбий терминларнинг инглиз тилига ўгирилишини кузатиш ҳам қизиқарли натижаларни берди. Масалан, “Бобурнома учун қисқача изоҳли луғат”да “қилич урмоқ, қилич солмоқ” деб изоҳ берилган қилич тегурфеъли асарнинг инглизча таржимасида бир неча ўринда “work with his own sword” тарзида ўгирилган бўлса, бошқа ўринларда “get in with his sword” шаклида ҳам таржима қилинган. Мазмун нуқтаи назаридан “work with his own sword” ибораси “ўз қиличи билан ишламоқ” яъни ўз қўли билан қилич чопмоқ” маъносини ифодалайди. Ҳақиқатан, “Бобурнома”даги қилич тегурибораси қуролли жангда бевосита иштирок этиб ўз қўли билан ёғийни қилич билан яралаган ёки шаҳид қилган жангчига нисбатан ишлатилган ва А.С.Бевериж хоним ушбу маънони инглиз ўқувчисига етиб борадиган, тушунарли бўладиган кўринишда ифодалаш учун калом шаклини кенгайтиришни, яъни икки сўздан (от ва феъл) иборат қўшма феълни бешта сўздан (феъл, от, кўмакчи ва иккита олмош) ташкил топган калом воситасида ифодалашни лозим топган. Икки мартаба ўзи жамиъ йигитлардин ўзуб қилич тегурди: бир мартаба Ахси эшигида, яна бир мартаба Шоҳрухия эшигида [2. 10]. Twice out-distancing all his braves, he got to work with his own sword, once at the Gate of Akhsī, once at the Gate of Shāhrukhiya [3. 15-16]. Мазкур феъл таржимасининг иккинчи шакли ҳам эътиборга лойиқ. Мазмун нуқтаи назаридан “get in with his sword” каломидаги “get in” ибораси кенг маънодаги “кирмоқ” ҳаракатини ифодалайди десак, иборанинг сўзма-сўз таржимаси “ўз қиличи билан кирди” мазмунини англатади: Қосим эшик оға бу кун борчадин яхшироқ юруб, ўзуб қилич тегурди [2. 30]. That day Sayyid Qāsim, Lord of my Gate, outstripped the rest and got in with his sword [3. 53]. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 137 Ушбу контекснинг ўзида яна бир бор қайтарилган “қилич тегур” қўшма феълининг таржимаси қисқароқ шаклга эга: Sl. Aḥmad Tambal and Muhammad-dost Taghāī got theirs in also [3. 53]. Бу таржимадаги “got theirs in” бирикмасидаги “theirs” олмоши “ўзларининг қиличлари” маъносини ифодалаган ва бирикма мазмун нуқтаи назаридан “ўз қиличларини киритдилар” жумласига тўғри келади. Қуйироқда яна бир бор такрорланган “қилич тегур” бирикмаси “get in with his own sword” шаклида таржима қилинган ва бунда юқоридаги “work with his own sword” каломидаги каби “айнан ўзи эканлигига алоҳида урғу бериш мақсадида “own” олмоши киритилган: Ҳар тўй ва ош бўлғонда ҳар кимки элдин ўзуб қилич тегургон бўлса, ул улушни ул олур [2. 31]. Whoever outdistanced his tribe and got in with his own sword, took the portion at every feast and entertainment [3. 53]. “Бобурнома”ни нашрга тайёрлаган Порсо Шамсиев ушбу мисолдаги “тўй” ва “ош” сўзларини “уруш, маърака” деб тушуниш керак, деган мазмунда изоҳ бериб ўтган, лекин мазкур сўзлар таклиф этилган маънода қўлланилган бирор манбага ҳавола қилинмаган. чопмоқ, босмоқ Қуйидаги гапда келган “талончилик қилиш ёки душманни ваҳимага солиш мақсадида ҳужум қилмоқ” маъносида ишлатилган чопмоқ ва “тор-мор келтирмоқ; ғалаба қилмоқ” маъносидаги босмоқ феълларининг инглизча берилишига эътиборни қаратамиз: Яна Туркистонда Арс суйи ёқасида, Самарқанд навоҳисини чопиб, борадурғон ўзбек била Арс суйини муз била кечиб, яхши босиб, асир ва молни айриб, тамом эгаларига ёндура бериб, ҳеч нима тамаъ қилмади [2. 11]. His second battle was fought on the Urūs, in Turkistān, with Aūzbegs returning from a raid near Samarkand. He crossed the river on the ice, gave them a good beating, separated off all their prisoners and booty and, without coveting a single thing for himself, gave everything back to its owners [3. 16]. “Бобурнома”даги чопмоқ феъли инглизчада от сўз туркумига мансуб бўлган raid cўзи билан берилган. Ўзбек тилидаги энг қадимий сўзлардан бири бўлган чопўзаги қадимги туркий тилда “қамчиламоқ”, “уриб кесмоқ, кесиб узмоқ” маъноларида қайд этилган [6. 111, 139]. XIV-XVIII асрга оид ёзма манбаларда “талончилик ҳужуми” маъносида чапқун сўзи ишлатилган. Бундан ташқари “Бобурнома”нинг ўзида чопқунчи сўзи ҳам ишлатилган. Инглиз тилидаги raid сўзи айнан чапғун сўзининг муқобилидир. Мазкур raid сўзи манбаларда road сўзининг шотланд диалектидаги варианти эканлиги, XIII асрларда “отда юриш, сафар қилиш” ва юқоридаги каби маънода ишлатила бошланганлиги қайд этилган. Самарқанд навоҳисини чопиб, борадурғон гапининг инглизча таржимасига алоҳида эътибор берилса ва у ўзбекчага қайта ўгирилса, Самарқанд яқинидаги чопқиндан қайтаётган деган жумла ҳосил бўлади ва ушбу таржима хабарда келтирилган маънони тўлиқ акс эттиради, яъни таржимада камчилик мавжуд эмас деб ҳисоблаш мумкин: returning from a raid near Samarkand. Юқоридаги мисолда келган ва от шаклида инглиз тилига таржима қилинган иккинчи сўз босмоқ бўлиб, бу сўз ҳам энг қадимий туркий ўзаклардан бири ҳисобланади. Равишдош шаклидаги босиб сўзи инглиз тилига gave beating кўринишидаги феъл ва сифатдошдан (ёки отлашган феълдан) иборат бирикма билан таржима қилинган. Қуйида келтирилган мисолдаги чопсўзининг таржимасига ўзгачароқ ёндошилганлигини кўриш мумкин: ... биз ҳам Ўзганд устига мутаважжуҳ бўлдук. Ўзумиздин илгаррак Ўзганд навоҳисини чопқали чопқунчи ойирдук [2. 62]. We, for our part, marched on as for Aūzkīnt, detaching raiders ahead to over-run those parts [3. 108]. Бу гапда ҳам чоп феъли юқоридаги каби маънода қўлланилган, унинг бу ўриндаги инглизча таржимаси қадимий сўзлардан бири бўлган over-run бўлиб, унга луғатларда қуйидагича изоҳлар берилган: “қисқа вақт ичида босиб олмоқ”, “босиб олмоқ”, “тошиб СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 144 Дастлабки мисралардан аёнлашадики, бир кекса дарахтни ўз ўрнидан бошқа жойга кўчиришмоқчи. Шоиранинг бу кекса дарахти тилсиз бўлса ҳам, қалбсиз эмас. Унинг ҳам ҳавас қилгулик кечмиши бор. У ҳам кўплар қатори “қуёшдан шимириб”, “тупроқдан эмиб” ўсди. Илдизлари эса ернинг бағрига чиқур кириб, “бўйдор-куйдор дарахтларнинг сафига” кирди: Ва бир гўзал баҳор кўрсатди ғунча, Ва бир тўкин кузда берди нишона... Онадай, отадай меҳрга ўраб, Сахий боғбон этди уни парвариш. Ниҳол ўсаверди яшнаб, гуркираб, Ҳар йил янги кўркин қилиб намойиш. Лекин ҳамма ёз ҳам ва ҳамма куз ҳам Сийлаб бўлиқ мева этмади ҳадя. Гоҳ сел ювди, бўрон бошин этди хам, У тик турди ҳамон мен ҳаёт дея. Аслида ҳам ҳаёт бир текисда давом этмайди. Баъзан она бўлиб бошимизни силаса, баъзан қаҳрини ҳам кўрсатади. Лекин дарахт-инсон барига чидайди, яхши кунлардан умид қилади: ...Бир дарахтдан баланд, ўзгасидан паст, Ўз умридан рози кирарди кузга. Умр хотимасин биларди, албат, Биларди ниҳоллик қайтмасди ўзга. Хўш, уни ўрнидан қўзғатиш, бир умрлик ошёнидан айириш унчалик ҳам осон иш эмас. Гарчи унга “кунгай ва назаргоҳ” янги ошённи ваъда қилаётган бўлсаларда, дарахт “ўз кузини” шунда кутмоқни ният қилган. Бу ниятини амалга оширмоқ учун унга илдизлари, чайир томирлари ёрдамга келадики, булар шеърда инсон эътиқоди, аждодлар ва камолотга етказган заминга муҳаббатнинг рамзидир: Чуқур экан илдиз, Чайир томирлар, Ернинг чор ёғига кетганди сингиб. Бўронлардан сақлаб қолган омиллар Омон олиб қолди дардини енгиб. Кунгайдан ҳаётбахш экан ер баҳри, Ўз ўрнида яна кўкарди дарахт. Қуюқ шохларидан тиниқ куз наҳри Янги ҳосилларни бермоқда хушвақт...[4,142] Мана шу охирги мисралар бугунги кунда ҳаётга енгил-елпи қараётган кўпчилик инсонларга ибратдир. Яхши яшаш, қийналмай турмуш кечириш учун ўз юртини, туғилган тупроғини осонгина ташлаб кетаётганлар озми? Ёлғон ваъдаларга учиб, ватанини сотаётганлар камми? Муаллиф “Кунгайдан ҳаётбахш экан ер баҳри” деганда айнан мана шуни назарда тутган бўлса эҳтимол. Аждодларинг ўтган заминда “чуқур илдиз отиш”, “янги ҳосилларни бериш”, авлодлар бардавомлигини таъминлаш чинакам инсоний бахтдир. Баҳоркузларнинг келиб кетиши, авлодлар алмашиши ҳаёт узлуксизлигини таъминлайдиган мезондир. Зулфия ижодида фаслларга ёндош ҳолда ёлғиз дарахт тимсоли ҳам кўп учрайди. Шу жиҳатдан унинг “Дарахт” шеъри эътиборни тортади: Бир дарахт турарди йўл чеккасида, Шамол урар эди уни муттасил. Аввал кўк, сўнг заъфар-хазон тусида, СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 145 Кўркини йўқотди... ҳамон урар ел. Қурғади, букчайди курашда танҳо, Зилол қонларидан қолмади зарра. Шамол, шамол саваб қолмади аммо Илдиз-ла йиқилди охир бир зарбдан. Энди ел бўшлиқда кезар дарбадар, Танҳо қурбонининг қақшашин излаб... Биламан дарахтдай қуласам агар Менинг ҳаёт боғим қолмас ҳувиллаб[5,130]. Бир қарашда шеър кекса дарахт хазонининг ижодкорга таъсиридай таассурот қолдиради. Аслида бу шеърда ҳам ёлғиз дарахт тимсол сифатида алоҳида инсон образини ифодалайди. Шунинг учун уни бунда ҳам дарахтни шартли “дарахт-инсон” тарзида ифодалаш мумкин. “Аввал кўк, сўнг заъфар-хазон тусида” мисраси баҳор ҳамда кузни эмас, инсон умрини, аввал-охирини билдиради. Шамол эса умр йўлларидаги машаққат, қийинчилик ва синовларнинг рамзидир. Чинданда, инсон худди кекса дарахт каби яшиллик ва хазон орасида ҳаёт бўронларини енгиб яшаб ўтади. Бу дунё синов майдони. Аммо ундан шунчаки яшаб ўтиш ҳам жоиз эмас, инсон ўзидан яхши ном, гўзал амаллар, солиҳ фарзандлар қолдириши лозим. Шундагина кишининг “ҳаёт боғи” ёлғиз дарахтники каби “ҳувиллаб” қолмайди. Шеърда Зулфиянинг қизғин умридан, ҳаётидан мамнунлиги, уни беҳуда ўтказмаганлиги, келажакка ишонч кекса дарахтга қиёсан мухтасар очиб берилган. Зулфия шеъриятидаги фаслларнинг рамзий алмашинишига уйғун тасвирланган ёлғиз дарахт образи кейинги давр ижодкорларининг асарларида ҳам учрайди. Абдулла Ориповнинг “Ёлғиз дарахт” шеъри фикримизни тасдиқлайди: Адирда ўсарди ёлғиз бир дарахт, Биров билмас эди ким эккан, қай вақт. Унинг теграсида ҳатто янтоқ йўқ, Ҳар ён қовжураган хасларга тўлиқ. Зулфиянинг йўл чекасидаги ёлғиз дарахтидан фарқли ўлароқ А.Ориповда макон адирга алмашган. “Саратон чилласи” келганда дарахт саҳро қушларининг шойиста ошёнига айланарди, яшил барглар ором манбаи эди. “Қиш фасли изғирин қутурган онлар”да эса уни бўронлар қуршаб оларди. Кўрди у гуллаган баҳорларни ҳам, Лекин бўлди доим ёлғизлик ҳамдам. Бир кун чақмоқ чақди хулласи калом, Дарахт ёниб кетди, тамом вассалом. Бу мисраларда яна рамзийлик билан юзлашамиз. Шеърдаги саратон, қиш ва баҳорлар – инсон умрининг босқичларини ифодалайди. Ҳаётнинг бир текис эмаслигига ишора бор. Шоирнинг “Лекин бўлди доим ёлғизлик ҳамдам” деган фикрида эса инсонга берилган синовлардан мақсад ўзлигини англаш эканлиги, қалбан ўзлигини англамаган инсон ёлғизликка маҳкум, ҳаёти бесамар эканлиги аёнлашади. Тақдир, қайга борма кўрсатгайдир бўй, Биз адир устида қурган эдик уй. Ўтди болалигим яхшидир, ёмон, Олис у йилларни эслайман ҳамон. Сира ажабланма бир ҳолга, дўстим, Мен ўша дарахтнинг ўрнида ўсдим[9,353]. Зулфиядан фарқли ўлароқ, Абдулла Ориповда дарахтнинг инсонга нисбат берилган рамз эканлиги кенгроқ очиб берилган. Ёлғиз дарахтнинг йил фаслларга уйғун образи нафақат шеърларда балки кейинги давр достончилигида ҳам кўзга ташланади. Икром Отамуроднинг “Ёбондаги ёлғиз дарахт” достони фикримизга далилидир. Бу асар нафақат жанрда, балки СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 146 ифода услубида ҳам юқоридаги шеърлардан фарқ қилади. Аммо уларни бирлаштириб турувчи бир қанча жиҳатлар ҳам борки, уларни инкор этиб бўлмайди. Жумладан, унда қуйидаги муштарак жиҳатлар кўзга ташланади: 1) ёлғиз дарахт рамзий образининг мавжудлиги; 2) йил фасллари умр босқичларини ифодалаб келаши; 3) шамол, бўрон, жазирама иссиқ каби табиат ҳодисалари ифодаланганлиги; 4) дарахт умрининг ниҳояси тасвири бор; 5) фалсафийлик ва рамзийлик бўртиб туради в.ҳ. Достондаги қуйидаги мисралар Зулфиянинг “Дарахт”, А.Ориповнинг “Ёлғиз дарахт” шеърларидаги фасллар тасвирига ҳамоҳанг фикрларни эслатади: Лаби қувраб неча бор жавзо келгандир қақраб?! Зам қилгандаир неча бор қилчин қайраб ақраб?! Либос алмашлаб қайтган кўклам неча бор, балким?! Неча бор хайр айтган тирамоҳ, билмас ҳеч ким?![6,43] Бу достонни махсус ўрганган ёш олима Н.Ўроқова “Шоирнинг “Ёбондаги ёлғиз дарахт” достони лирик-фалсафий характери билан ажралиб туради. Унда шоир дарахтни инсонлаштиради. Яъни, чексиз ёбондаги ёлғиз дарахт ҳолати кимсасиз қолган инсонни ёдга солади[11,20]” - деб ёзади. Шунингдек, достонда “умр йўллари”, “ҳаётнинг бардавомлиги акс этганини” алоҳида таъкидлайди. Хулоса. Кўринадики, Зулфия ижодида йил фаслларига бағишланган шеърлар ва уларда дарахт образининг алоҳида ўрни бор. Шеърларда ифодаланган бу образ қуйидаги рамзийтимсолий маъноларни ифодалайди: 1. Дарахт – табиатнинг бир бўлаги сифатида, ҳаёт давомийлигини ва унга муҳаббатни ифодалайди. 2. Инсон садоқати ва сабр-матонатининг рамзи бўлиб келади 3. Инсон ва миллат тушунчаларини акс эттиради (“Боғлар қийғос гулда”, “Дарахт” шеърларида). 4. Меҳнат ва баланд толени ифодалаб келади ва ўзида гўзал қадриятларни намоён этади. 5. Ватанга муҳаббат, камолотга етказган заминга садоқат, юрт равнақига ишончни акс эттиради. Бу фикрлар Зулфия ижодида йил фаслларига бағишланган шеърлар ва уларда дарахт образининг алоҳида ўрни борлигини кўрсатади. Келтирилган шеърлар таҳлили эса фикрларимизни мустаҳкамлайди. Шу нуқтаи назардан Зулфия ижодини ўрганиш бугунги кун учун ҳам жуда муҳимдир. Адабиётлар: 1. Алишер Навоий. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик. 3-том. Хазойин ул-маоний: Ғаройиб ус-сиғар. – Тошкент: “Фан” 1988. – 616 б. 2. Бобур. Сочининг савдоси тушди: Шеърлар. Нашрга тайёрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи Э.Очилов, масъул муҳаррир В.Раҳмонов. – Тошкент: “Шарқ”, 2007. – 288 б. 3. Воҳидов Э. Танланган асарлар. – Тошкент: “Шарқ”, 2018. – 688 б. 4. Зулфия. Сайланма. Нашрга тайёрловчилар Ҳ.Олимжонова, О.Олимжонов. – Тошкент: “Шарқ”, 2015. – 272 б. 5. Zulfiya. Bahor keldi seni so’roqlab: She’rlar. – Toshkent: “Yangi asr avlodi”, 2019. – 192 b. 6. Икром Отамурод. Ёбондаги ёлғиз дарахт. www.ziyouz.com кутубхонаси. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 147 7. Муҳаммад Юсуф. Шоир севгиси. Тузувчи: Назира ас-Салом. – Тошкент: “Ношир”, 2014. – 196 б. 8. Орипов А. Танланган асарлар. 4 жилдлик. 1 жилд. Шеърлар ва достонлар Тошкент: “Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти”, 2000. – 432 б. 9. Орипов А. Эверест ва уммон. Шеърлар. – Тошкент: “Ўзбекистон”, 2017 йил. – 392 б. 10. Чўлпон. Яна олдим созимни. Роман, драма, шеърлар. – Тошкент: “Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъан нашриёти”, 1991. – 576 б. 11. Ўроқова Н. Сўнгги давр ўзбек достончилигида ижодкор услуби ва индивидуаллиги (Икром Отамурод ва Усмон Қўчқор достонлари асосида) филология фанлари бўйича фалсафа доктори [Рhd] диссертацияси. Қарши, 2019. 146 б. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 148 Одилова Гулноза Комилжоновна Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети Таржима назарияси ва амалиёти кафедраси доценти e-mail: [email protected] Аҳророва Шодияхон Сухробхон қизи Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети Таржима назарияси ва амалиёти факультети 4-босқич талабаси e-mail: shodiyona0997gmail.ru ЖОАН ХАРРИСНИНГ “ШОКОЛАД” АСАРИДА ШИРИНЛИК ТАСВИРЛАРИ УСЛУБИЯТИ ВА ТАРЖИМА МУАММОСИ http://dx.doi.org/10.26739/2181-9297-2020-1-22 АННОТАЦИЯ Ушбу мақолада XXI-аср жаҳон адабиётида таом тасвирларининг қўлланиши таҳлил қилинган. Жон Харриснинг “Шоколад” романида қўлланган ширинлик номларининг стилистик хусусиятлари таҳлилга тортилган. Асардаги ширинлик номларининг қаҳрамонлар портретини очиб беришдаги роли ўрганилган. Ширинлик номларини иккинчи тилга таржима қилиш масалалари тадқиқ этилган. Калит сўзлар: таом, таомланиш, глютонимлар, инсон қиёфаси, бадиий тасвир, таомланиш психологияси. Одилова Гулноза Комилжоновна доцент кафедры Теории и практики перевода Ташкентского Государственного университета узбекского языка и литературы имени Алишера Наваи. e-mail: [email protected] Ахророва Шодияхон Сухробхон кизи студентка Ташкентского Государственного университета узбекского языка и литературы имени Алишера Наваи. e-mail: shodiyona0997gmail.ru АННОТАЦИЯ В данной статье анализируется использование описаний глюттонических описаний в XXI веке. Анализируются стилистические особенности названий сладостей, использованных в романе Джона Харриса «Шоколад». Исследована роль номинатов сладостей как стилистическая описание портретов героев Были рассмотрены вопросы перевода имен десертов на второй язык. СЎЗ САНЪАТИ ХАЛҚАРО ЖУРНАЛИ | МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА | INTERNATIONAL JOURNAL OF WORD ART №3 | 2025 149 Ключевые слова: еда, питание, глюттонимы, образ человека, художественный образ, психология питания. Odilova Gulnoza Komiljonovna Phd.professor department of Theory and practice of translation at Tashkent state University of Uzbek language and literature named after Alisher Navai e-mail: [email protected] Axrorova Shodiyakhon Suxrob kizi the 4th year student of faculty of Theory and practice of translation at Tashkent state University of Uzbek language and literature named after Alisher Navai e-mail: shodiyona0997gmail.ru ANNOTATION This article analyzes the use of descriptions of gluttonic descriptions in the 21st century. The stylistic features of the names of sweets used in John Harris's novel “Chocolate” are analyzed. The role of sweets nominates as a stylistic description of the portraits of heroes was investigated. Issues of translating desserts into a second language were considered. Key words: food, nutrition, gluttonym, human image, artistic image, nutritional psychology. Таом-инсоният ва уни қуршаб олган ташқи олам билан ўзаро боғлиқ, унинг турмуштарзи ҳамда яшаётган жамият маданиятининг ажралмас қисми ҳисобланади. Инглизчада “Tell me what you eat, I will say who you are” яъни “Сен менга тановул қиладиган таомингни айт, мен сенга сенинг кимлигингни айтиб бераман” деган нақл бор. Шундай экан, таомнинг инсон қиёфасини тасаввур этиш ва руҳий дунёсини тушуна билишдаги ўрни катта ҳисобланади. Рус олими А.И.Козловнинг фикрича, жамиятда овқат “табиий”, “маданий”, “инсоний” ва илоҳий”, “ўз” ҳамда “ўзга” каби тушунчалар орасида рамзий маъно касб этади. Баъзан бировнинг “мақбул” таомдан воз кечиши, унинг ғайриинсоний ҳислати сифатида қабул қилиниши ҳам мумкин. Умуман олганда, ошхона ва таом - “ўзингники” ни “ўзганики” дан фарқлаш, ”улар” ва “биз” орасидаги чегарани аниқлаб олиш воситасидир[1.,177]. “Таом” тушунчаси инсон ҳаётининг турли хил жабҳаларида-тил, урф-одат, анъана ва маданиятида намоён бўлади. Адабиёт эса маданиятнинг ушбу ажралмас қисмини тақдим этиш воситасидир. Европа адабиётида ХVIII-ХIХ асрлардан бошлаб асарларда гастрономик мавзуни тўлиқ ёритиш бошланди. ХI-ХII асрга оид қадимги топилмалардаёқ таом ва ичимликлар ҳақидаги бадиий тасвирларни учратиш мумкин. Юнон ёзувчиси Ксенофонтнинг уй-рўзғор юритиш ва оила иқтисоди ҳақидаги “Уй-рўзғор юритиш” китобида рўзғорни ташкил этиш билан бирга дастурхон олдида ўзини қай йўсинда тутиш лозимлиги, ибодат кунлари тановул қилинадиган маҳсус таомлар ҳақида айтиб ўтилган [2.,177]. Таомни тадқиқ этиш ва инглиз тилида айтганда, “food studies” яъни “таомшунослик” бошқа ижтимоий фанлар антропология, тарих, маданиятшунослик ва социология ҳамда санъат негизида шаклланди. Таомшунослик овқатга доир барча жараёнларнинг: маҳсулот ишлаб чиқаришдан тортиб, таомланиш жараёнининг ижтимоий ҳаётдаги ўрни, овқатланишдаги одат ва маросимлар, тановул учун танланадиган ҳамроҳлар: уларнин этикаси ва табақаси кабиларни қамраб олади. Бу жараённи ўрганиш эса инсоннинг жамиятдаги ўрни ва миллий маданиятнинг ўзига хослигини кўрсатиб беришга имкон туғдиради. Психолог Лууле Вилманинг айтишича, инсоннинг таомга ва ошқозон ичак трактига қандай муносабатда бўлиши, унинг ўз ҳаёти ва ишига қанчалик боғлиқлики,қандай [Document text truncated for crawler view.]