ROSTLOVCHI INSHOATLARNING GIDRAVLIK HISOBI

newjournal.org zenodo.org 1 ROSTLOVCHI INSHOATLARNING GIDRAVLIK HISOBI Nuriddinov Sardor Boboyarovich, Olmaliq davlat texnika instituti dotsenti Axmadov Axtam Akobirjon o’g’li, Olmaliq davlat texnika Instituti 15-24 EM 2-bosqich talabasi Islamov Zoir Abulqosim o’g’li, Olmaliq davlat texnika Instituti 15-24 EM 2-bosqich talabasi Asosiy ishlatilishi bu suv xo‘jaligi tizimlarida suv oqimini boshqarish, tartibga solish va taqsimlash maqsadida qurilgan inshootlarning (masalan, shlyuzlar, suv o‘tkazgichlar, to‘g‘onlar, taqsimlovchi quvurlar, sug‘orish tarmoqlari va boshqalar) gidravlik parametrlarini aniqlash jarayonidir. Rostlovchi inshootlar Rostlovchi inshootlarning vazifasi suv manbayidan bosh kanalga suvni olish, kanalga suvni taqsimlash, suv sathini rostlash, kanalni toʻliq yoki qisman boʻshatish, kanallarda toʻplangan loyqalarni gidravlik usul bilan yuvish, iste'molchilarga beriladigan suvni oʻlchash hamda avariya holatlarida suvni tashlab yuborishdan iborat[1.4]. Rostlovchi inshootlar quyidagi belgilar: vazifasi boʻyicha va konstruksiyasiga koʻra tasniflanadi Vazifasi boʻyicha ùlarni uch guruhga boʻlish mumkin: suv sarfini rostlovchi (suv oluvchi va suv tashlovchi qurilmalar); suv sathini rostlovchi (dimlash yoki toʻsuvchi va avtomatik suv tashlagichlar); loyqa yuvuvchi qurilmalar (tezlikni rostlagichlar). Konstruksiyasiga koʻra ular ochiq, yopiq (quvurli) koʻrinishda boʻladi[2,3]. newjournal.org zenodo.org 2 1-rasim. Rostlovchi inshootlarning umumiy ko’rinishi Agar rostlovchi inshoot bosh, xoʻjaliklararo va xoʻjalik kanalining boshida joylashgan boʻlsa, u bosh inshoot deb ataladi. Ba'zi bir hollarda, kanallarda turli xil vazifani bajaruvchi bir nechta inshootlarni bir joyga joylashtirishga toʻgʻri keladi. Inshootlarning bu holatda joylashuviga inshootlar tuguni deb ataladi[5,7]. 2-rasm. Inshootlarning joylashuvsxemasi: a-toʻgʻri burchakli kanalda;btrapetsiadal kanalda; 1-kanal; 2-dimlovchi inshoot; 3-yon tomondagi suv oluvchi inshoot; 4 avtomatik suv tashlagich. Ochiq rostlovchi inshootlar Bunday inshootlar juda koʻp gurwhdagi rostlovchi inshootlarni birlashtiradi va ular har xil maqsadlar uchun foydalaniladi - sugʻorish va zax qochirish, suv ombori toʻgʻonlarining suv tashlovchi traktlarida, baliqchilik xoʻjaligida va hokazo. Ular katta va mayda kanallarda hamda katta miqdordagi suv oʻtkazuvchi kanallarda keng tarqalgan. Bunday inshootlar juda koʻp gurwhdagi rostlovchi inshootlarni birlashtiradi va ular har xil maqsadlar uchun foydalaniladi - sugʻorish va zax qochirish, suv ombori toʻgʻonlarining suv tashlovchi traktlarida, baliqchilik xoʻjaligida va hokazo. Ular katta va mayda kanallarda hamda katta miqdordagi suv oʻtkazuvchi kanallarda keng tarqalgan[3,6]. newjournal.org zenodo.org 3 3-rasm. Ochiq rostlovchi inshoot: 1-ponur oldidagi shpunt; 2-ponur; 3-markaziy shpunt; 4-suv urilma; 5-pastki shpunt; 6-risberma; 7-pastki byef qiyaliklarini plitalar bilan mustahkamlash; 8-yon devorlar; 9-xizmat koʻprigi; 10-zatvor;11-yuqori byef qiyaliklarini plitalar bilan mustahkamlash; 12-teskari filtr. Oqim sarfi: Q=μ⋅b⋅h⋅ Bu yerda:  – oqim koeffitsienti  – rostlovchi teshik kengligi  – suv balandligi (teshik ustidagi)  – erkin tushish tezlanishi (9.81 m/s²)  – suv bosimi  Energiya balansi (Bernulli tenglamasi): +h=H Ochiq o‘zan oqimi (kanallar) uchun munosabatlar[5,8]  Manning formulasi:  ⋅ ⋅ ⋅ — oqim kesim maydoni, — gidravlik radius, — energiya gradiyenti, — Manning koeffitsienti. Truba/kollektorda bosimli oqim (Bernulli + yo‘qotishlar): newjournal.org zenodo.org 4 + + = + + + +∑ – geodezik balandlik (nuqtaning sathdan balandligi), m – bosim (nuqtadagi gidrostatik bosim), Pa – suyuqlikning solishtirma og‘irligi (N/m³), ya’ni – oqim tezligi (m/s) nuqtalarda – erkin tushish tezlanishi (9.81 m/s²) – ishqalanish yo‘qotishlari (trubada yoki kanalda oqim davomida yuzaga keladigan energiya yo‘qotishi), m – lokal (minor) yo‘qotishlar yig‘indisi (kirish, chiqish, kesim kengayishi, qisqarishi, to‘siqlar, panjaralar sababli),[2,6] m 4-rasm. Oqim sarfi Q va suv sathi H o’rtasidagi grafik Formula: ⋅ ⋅ berilgan: : 1.8 : 2.0 m : 0.1 m dan 2.0 m gacha m: ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ m s m: newjournal.org zenodo.org 5 ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ m s m: ⋅ m s m: ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ m s Foydalanilgan adabiyotlar 1. Хасанов А.А., Тўхтамишев Б.Б. “Qurilish konstruksiyalari asoslari”, Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2018. 2. Абдуллаев Р.М. “Inshootlar va binolarning poydevorlari”, Toshkent: TMI nashriyoti, 2020. 3. Мирзаев А.Ш., Сидиқов Х.Х. “Qurilish mexanikasi va konstruktiv tizimlar”, Toshkent: TTYMI, 2017. 4. Норматив hujjatlar: O‘zbekiston Respublikasi Qurilish me’yorlari va qoidalari (O‘RQMQ) 2.02.01-21 — Binolar va inshootlarning poydevorlari. 5. Халилов Ф.Р. “Inshootlar barqarorligini ta’minlash usullari”, Toshkent: Fan va texnologiya, 2019. 6. Tokyay, M. “Fundamentals of Building Construction: Materials and Methods”, John Wiley & Sons, 2020. 7. Das, B.M. “Principles of Foundation Engineering”, Cengage Learning, 2019. 8. Bowles, J.E. “Foundation Analysis and Design”, McGraw-Hill, 2017