YORITISH JIHOZLARINI TANLASH

newjournal.org zenodo.org 1 YORITISH JIHOZLARINI TANLASH Nuriddinov Sardor Boboyarovich, Olmaliq davlat texnika instituti dotsenti Ro’zimurodov Ozodbek Shuhrat o’g’li, Olmaliq davlat texnika instituti 15-24EM 2-bosqich talabasi Qodirboyev Shohruz Komiljon o'g'li, Olmaliq davlat texnika instituti 15-24EM 2bosqich talabasi Mazkur maqolada gidroenergetika va issiqlik texnikasi obyektlari uchun yoritish tizimlarini loyihalashning texnik va funksional jihatlari tahlil qilinadi. Yoritish tizimlarining energetik samaradorligi, texnik ishonchliligi hamda xavfsizlik talablari o‘rganilgan. Shuningdek, obyekt turi va ish sharoitiga qarab yoritishning optimal ko‘rsatkichlarini tanlash mezonlari ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari asosida energetika inshootlarida samarali yoritish tizimlarini loyihalash, energiya tejamkorligini oshirish va ekspluatatsion xarajatlarni kamaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar keltirilgan[1,2]. Energetika sohasida yoritish tizimlari ishlab chiqarish jarayonlarining uzluksizligi va xavfsizligini ta’minlovchi muhim texnik elementlardan biridir. Ayniqsa, gidroelektr stansiyalar (GES) va issiqlik elektr stansiyalari (IES) kabi obyektlarda yoritish tizimlari nafaqat ishchi zonalarni yoritish, balki jarayonlarni nazorat qilish, favqulodda holatlarda evakuatsiya yo‘nalishlarini yoritish va energiya sarfini optimallashtirishda ham muhim rol o‘ynaydi. So‘nggi yillarda energiya tejamkor texnologiyalar, xususan, LED asosidagi yoritish tizimlarining joriy etilishi natijasida yirik energetik inshootlarda elektr energiyasi sarfini 40–60 foizgacha kamaytirish imkoniyati vujudga keldi. Shu sababli, energetika obyektlari uchun yoritish tizimlarini loyihalashda texnik-funksional yondashuvlar, ekspluatatsion talablar va iqtisodiy mezonlarning kompleks bahosi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda[3,2]. Gidroenergetika obyektlarida yoritishning asosiy vazifalari. Gidroenergetika inshootlarida yoritish tizimlarining asosiy maqsadi texnologik jarayonlarning xavfsiz va samarali boshqarilishini ta’minlashdan iborat. Ushbu obyektlarda yoritish quyidagi funksiyalarni bajaradi[4]: newjournal.org zenodo.org 2 1.Texnologik jarayonlarni kuzatish va boshqarish: turbinalar, generatorlar, nasos agregatlari hamda gidravlik tizimlarning ishlash holatini vizual nazorat qilish. 2.Xavfsizlikni ta’minlash: suv oqimi, yugurish yo‘llari, zinapoyalar va evakuatsiya yo‘nalishlarini yetarli darajada yoritish. 3.Energiya samaradorligi: elektr energiyasi sarfini minimallashtirish orqali ekspluatatsion xarajatlarni kamaytirish. 4.Barqaror ishlash: yuqori namlik, vibratsiya va harorat o‘zgarishlariga chidamli yoritish armaturalari qo‘llash. 1-rasm. Sanoat korxonalarida yoritish vositalari Issiqlik texnikasi obyektlarida yoritish vazifalar. Issiqlik elektr stansiyalarida yoritish tizimi yuqori haroratli va changli muhitda samarali ishlashi zarur. Uning asosiy vazifalari quyidagilardir Issiqlik almashinish jarayonlarini monitoring qilish; Issiqlik izolyatsiyasi holatini nazorat qilish; Yuqori harorat sharoitida xavfsizlikni ta’minlash; Energiya sarfini kamaytirish va issiqlik yo‘qotilishlarini minimallashtirish. Yoritish tizimlarining tasnifi. Energetika obyektlarida yoritish tizimlari uch asosiy guruhga bo‘linadi[2,4]: 1.Texnologik yoritish: asosiy ishlab chiqarish jarayonlari uchun mo‘ljallangan 2.Yordamchi yoritish: yordamchi xonalar, yo‘laklar va ustaxonalarni yoritadi. 3.Xavfsizlik yoritishi: favqulodda va evakuatsiya holatlarida ishlaydi. Yoritish jihozlarining texnik ko‘rsatkichlari Quvvat va yorug‘lik ko‘rsatkichlari. Gidroenergetika obyektlarida yoritish quvvatining o‘rtacha qiymati 15–25 W/m² oralig‘ida bo‘lsa, issiqlik texnikasi obyektlarida bu ko‘rsatkich 20–30 W/m² gacha yetadi. Yorug‘lik oqimi (lümen) jihatidan esa GES agregatlar zalida 500–700 lm/m², IES qozonxonasida esa 400–600 newjournal.org zenodo.org 3 lm/m² darajasida bo‘lishi tavsiya etiladi. Rang harorati 4000–6000K oralig‘ida saqlanishi yoritilgan muhitda inson ko‘rish qobiliyatining eng yuqori samaradorligini ta’minlaydi. Energetik samaradorlik Zamonaviy LED yoritish tizimlari 120–180 lm/W samaradorlikka ega bo‘lib, metallogen (80–110 lm/W) va lyuminestsent (60–80 lm/W) lampalarga nisbatan ancha tejamkor hisoblanadi. Shuningdek, LED armaturalarning quvvat omili (cos φ) 0.92–0.98 oralig‘ida bo‘lib, bu elektr tarmog‘idagi yo‘qotishlarni kamaytiradi. Loyihalash prinsiplari gidroenergetika obyektlarida yoritish sxemasi markaziy va perimetral yo‘naltirilgan chiroqlar orqali tashkil etiladi. Issiqlik texnikasi obyektlarida esa yoritish tizimlari yuqori haroratga chidamli armaturalar bilan jihozlanadi. Har ikkala holatda ham tizimlar avtomatik boshqaruv, avariya yoritish va energiya monitoringi modullariga integratsiyalashgan bo‘lishi maqsadga muvofiqdir. Hisoblash usuli Yoritish hisobi lümen usuli asosida amalga oshiriladi[2]: bu yerda: Enorm — normativ yoritish (GES: 300 lx, IES: 400 lx) S — xona maydoni, kz— zaxira koeffitsiyenti (1.3–1.5), kp — ifloslanish koeffitsiyenti (1.1–1.3), η — foydalanish koeffitsiyenti, N — yoritish manbalari soni. Energiya iste’moli quyidagicha aniqlanadi: Sinov va ekspluatatsiya ko‘rsatkichlari 1.Gidroenergetika obyektlarida sinovlar. Mexanik sinovlar vibratsiya (5–50 Hz), yuqori namlik (95%) va harorat sikllari (−20°C dan +50°C gacha) sharoitida newjournal.org zenodo.org 4 o‘tkaziladi. Elektrik sinovlar esa kuchlanish o‘zga rishlari, ortiqcha yuklanish va ishonchlilik testlarini o‘z ichiga oladi. 2.Issiqlik texnikasi obyektlarida sinovlar. Issiqlik sinovlari +80°C gacha bo‘lgan haroratda 500 soat davomida, issiqlik zarbasi va 1000 tsiklik o‘zgarishlar asosida amalga oshiriladi. 3.Ekspluatatsion ko‘rsatkichlar Energiya sarfi: GES – 8–12 kWh/m²/yil; IES – 10–15 kWh/m²/yil Yorug‘lik samaradorligi: LED – 120–180 lm/W O‘rtacha ish muddati: 25 000–50 000 soat Energiya tejamkorligi: 40–60% Investitsiyaning qaytarilish muddati: 3–5 yil 4. Monitoring va nazorat tizim. Zamonaviy yoritish tizimlari real vaqt rejimida monitoring va avtomatik boshqaruv imkoniyatlariga ega. Bunda sensorlar yordamida yorug‘lik darajasi, energiya iste’moli va chiroqning ishlash muddati kuzatilib boriladi. Bu esa ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirish va tizimning uzluksiz ishlashini ta’minlashga xizmat qiladi[3,4]. Xulosa Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, gidroenergetika va issiqlik texnikasi obyektlari uchun yoritish tizimlarini loyihalashda kompleks yondashuv muhim ahamiyatga ega. Texnik, iqtisodiy va ekspluatatsion omillarni inobatga olish yoritish tizimlarining energiya tejamkorligini oshiradi, xizmat muddatini uzaytiradi va ishlab chiqarish xavfsizligini ta’minlaydi. Zamonaviy LED texnologiyalarini joriy etish, avtomatik boshqaruv va monitoring tizimlarini integratsiyalash energetika inshootlarida elektr energiyasi sarfini kamaytirish bilan birga, uzoq muddatli ishonchlilikni ham kafolatlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1.Karimov, Sh. A., & Yusupov, B. B. (2021). Energetik tizimlarda yoritish samaradorligini oshirish yo‘llari. Toshkent: Energetika nashriyoti. 2.O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi. (2023). “Yorug‘lik texnologiyalarini modernizatsiya qilish dasturi 2030” rasmiy hisobot. Toshkent. newjournal.org zenodo.org 5 3.Hasanov, I. T. (2022). Zamonaviy sanoat korxonalarida yoritish tizimlarini loyihalash. Toshkent: Toshkent davlat texnika universiteti nashriyoti. 4. Raximov, D. A. (2021). Yoritish tizimlarining ekologik ta’siri va samaradorligi. Toshkent: TDTU ilmiy maqolalar to‘plami.