INGLIZ FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING SEMANTIK VA PRAGMATIK XUSUSIYATLARI

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 225 INGLIZ FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING SEMANTIK VA PRAGMATIK XUSUSIYATLARI Kamolova Xabiba Sadriddin qizi Filologiya va tillarni oʻqitish yoʻnalishi 2-bosqich talabasi, Ingliz filologiyasi va tarjimashunoslik fakulteti Samarqand davlat chet tillar instituti Sobirova Nasiba E. [email protected] Annotatsiya: Ushbu maqolada ingliz tilidagi frazeologik birliklarning semantik tuzilishi va ularning pragmatik funksiyalari lingvistik hamda lingvopragmatik yondashuvlar asosida tahlil qilingan. Frazeologizmlarning mazmun ko’lami, qo’llanish vaziyatlari, nutqiy maqsadga xizmat qilishi hamda konnotativ qatlamlari haqida ilmiy xulosalar berilgan. Kalit so‘zlar: frazeologiya, idiom, semantika, pragmatika, konnotativ ma’no, nutqiy vazifa. Abstract: This article analyzes the semantic structure of phraseological units in English and their pragmatic functions based on linguistic and linguopragmatic approaches. Scientific conclusions are given about the scope of meaning, situations of use, speech purpose, and connotative layers of phraseologisms. Keywords: phraseology, idiom, semantics, pragmatics, connotative meaning, speech task. Аннотация: В статье анализируется семантическая структура фразеологических едини английского языка и их прагматические функции на основе лингвистических и лингвопрагматических подходов. Даны научные выводы об объеме значения, ситуациях употребления, речевой цели и коннотативных слоях фразеологизмов. Ключевые слова: фразеология, идиома, семантика, прагматика, коннотативное значение, речевая задача. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 226 Kirish Tilshunoslikda frazeologik birliklar tilning eng qadim qatlamlaridan biri bo‘lib, ular xalqning tarixiy tajribasi, dunyoqarashi va mentalitetini aks ettiruvchi muhim lingvokulturologik ko‘rinishdir. Ingliz tilida frazeologiya mustaqil tadqiq sohasi sifatida XX asrning o‘rtalaridan boshlab jiddiy o‘rganila boshlagan. Shuningdek, ingliz tili frazeologiyasi o‘zining boy metaforik tizimi, ko‘p ma’noliligi va kontekstga bog‘liqligi bilan ajralib turadi. Shu bois, ularni semantik va pragmatik jihatdan o‘rganish bugungi global kommunikatsiya sharoitida dolzarb masalalardan biridir. Frazeologik birliklarning mazmunining o‘ziga xosligi shundaki, ular tarkibidagi so‘zlar o‘z to‘g‘ri ma’nosida emas, balki ko‘chma, obrazli ma’no asosida yangi semantik butunlik hosil qiladi. Pragmatik jihatdan esa ular nutq egasining bahosi, munosabati, emotsional holatini ifodalovchi vosita sifatida xizmat qiladi. Frazeologik birliklarning semantik xususiyatlari Frazeologizmlar semantik jihatdan bir butun bo‘lib, ularning tarkibiy qismlarining ma’nosi umumiy ma’noni hosil qilmaydi yoki cheklangan darajada ta’sir ko‘rsatadi. Vinogradov tasnifi bo‘yicha ingliz tilidagi frazeologizmlarning semantik xususiyatlari uch turda namoyon bo‘ladi. Masalan: Frazeologik chatishmalar (phraseological fusions) shuningdek,Ular butunlay yangi semantik birlik bo‘lib, tarkibiy qismlarning ma’nosi sezilmaydi. Ingliz tilshunoslari bu birliklarda obrazning tarixiy ildizlari muhim ekanini ta’kidlashadi.Yana bir misol tariqasida, Frazeologik qo‘shilmalar (phraseological units) Shu bilan birga,bu birliklarda ko‘chma ma’no aniq, obraz esa tushunarli bo‘lib, tarkibiy qismlar mazmuni umumiy ma’noga qisman ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur turdagi frazeologizmlar ko‘pincha madaniy stereotiplar, urf-odatlar, ijtimoiy hayot tasviridan kelib chiqqan. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 227 Frazeologik birlashmalarni oladigan bo'lsak ,Ularda tarkibiy qismlarning ma’nosi deyarli seziladi, ammo ular baribir turg‘un qo‘llanadi. Semantik jihatdan ko‘p hollarda ramziy ma’no ustuvor bo‘ladi. Frazeologik birliklarning nominativ vazifasi ularning real dunyo ob'ektlariga, shu jumladan vaziyatlarga munosabati; hamda nutqda bu predmetlarni almashtirish frazeologik ma‘nolari bo‗yicha faoliyat. To'ldirish tilning leksik tizimidagi lakunalarning mavjudligi xarakterlidir frazeologizmning nominativ vazifasi birliklar. Bu funksiya mutlaq ko'pchilikka xosdir frazeologik birliklar, chunki ular leksikaga ega emas sinonimlar. Nominativ funktsiyaning pastki turlari neytral-nominal va nominal funktsiyalar. Frazeologizmlarning pragmatik xususiyatlari Pragmatika frazeologizmlarning nutqdagi maqsadi va ularni qanday sharoitda qo‘llanishini o‘rganadi. Idiomlar esa ko‘pincha muloqotda hissiy ta’sirni kuchaytirish, hazil, kinoya yoki ijtimoiy masofani belgilash kabi kommunikativ vazifalarni bajaradi Masalan, “break the ice” iborasi suhbatni yengillashtirish yoki tanishuvni boshlab berish ma’nosida ishlatiladi. Bu frazeologizmning pragmatik qiymati suhbat muhitini yumshatish va ijobiy psixologik aloqa o‘rnatishdadir Frazeologik birliklarning pragmatik funksiyasi, shuningdek, ularning kontekstga mos qo‘llanishi bilan belgilanadi. Bitta idiomaning ma’nosi turli kontekstlarda har xil pragmatik effekt berishi mumkin. Masalan, “bite the bullet” iborasi ba’zan “og‘ir holatni bardosh bilan qabul qilish”, ba’zan esa “qattiq qaror qabul qilish” ma’nosida ishlatiladi Frazeologizmlarning madaniy va kognitiv jihatlari Frazeologik birliklar xalqning dunyoqarashi va madaniyatini aks ettiruvchi “til oynasi”dir. Ular orqali millatning qadriyatlari, tarixiy tajribasi va mental Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 228 stereotiplari ifodalanadi.Masalan, ingliz tili frazeologiyasidagi “time is money” iborasi ingliz jamiyatining pragmatik va iqtisodiy qadriyatlarini ko‘rsatadi. Shu kabi idiomalar tildagi konseptual metaforalarni va ijtimoiy tafakkurni tahlil qilishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi Frazeologik birliklarning semantik xususiyatlari, avvalo, ularning ko‘chma ma’noda qo‘llanilishida namoyon bo‘ladi. Ingliz idiomalarining asosiy qismi metaforik tabiatga ega bo‘lib, ular so‘zlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’nosidan uzoqlashib, yangi obrazli ma’no yaratadi. Masalan, “to spill the beans” iborasi “sirni oshkor etmoq” ma’nosini bildiradi, lekin tarkibiy qismlarining asl ma’nosi bilan bevosita bog‘liq emas. Bunday semantik o‘zgarish tildagi metaforik tafakkur mexanizmini aks ettiradi. Shu jihatdan frazeologizmlarni nafaqat til hodisasi, balki kognitiv jarayonning natijasi deb ayta olamiz. Ingliz tilidagi frazeologizmlarning ko‘pchiligi semantik jihatdan murakkab bo‘lsa-da, pragmatik vazifasi nutq jarayonida oydinlashadi. Nutq vaziyati, kontekst, muloqot ishtirokchilari va kommunikativ maqsad frazeologizmlarning haqiqiy mazmunini belgilaydi.Masalan, bir xil frazeologik birlik rasmiy kontekstda neytral, norasmiy kontekstda esa kulgili yoki tanqidiy ohangda qo‘llanishi mumkin. Bu holat ingliz tili frazeologiyasining pragmatik tabiatini ochib beradi. Xulosa Yuqorida ko‘rib o‘tilganidek, ingliz tilidagi frazeologik birliklar semantik jihatdan murakkab, tarixiy-madaniy asosga ega birliklar bo‘lib, ularning pragmatik xususiyatlari nutq jarayonida yuzaga chiqadi. Frazeologizmlar tildagi emotsionallik, baholash, o‘xshatish, ijtimoiy munosabatlar kabi ko‘plab funksiyalarning uzviy qismi hisoblanadi. Ularni semantik va pragmatik yondashuvlar asosida o‘rganish tilning ichki tizimini chuqur anglashga yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 229 1. Kunin, A. V. English Phraseology: A Coursebook. Moscow: Vysshaya Shkola, 1996. 2. Vinogradov, V. V. Osnovnye tipy frazeologicheskikh edinits russkogo yazyka. Moscow: Nauka, 1977. 3. Sklyarevskaya, G. N. Frazeologiya: Lingvokul’turnye aspekty. St. Petersburg University Press, 2002. 4. Moon, R. Fixed Expressions and Idioms in English: A Corpus-Based Approach. Oxford University Press, 1998. 5. Fernando, C. Idioms and Idiomaticity. Oxford University Press, 1996. 6. Lakoff, G. Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal About the Mind. University of Chicago Press, 1987. 7. Grice, H. P. Logic and Conversation. In: Syntax and Semantics, Vol. 3. Academic Press, 1975. 8. Sperber, D., & Wilson, D. Relevance: Communication and Cognition. Harvard University Press, 1986. 9. Naciscione, A. Stylistic Use of Phraseological Units in Discourse. Amsterdam: John Benjamins, 2010. 10. Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of the English Language. Cambridge University Press, 2003.