QURILISH MAHSULOTLARI TASHISHNI OPTIMALLASHTIRISH MASALASINING IQTISODIY TAHLILI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 69 QURILISH MAHSULOTLARI TASHISHNI OPTIMALLASHTIRISH MASALASINING IQTISODIY TAHLILI Rahimov Sanjar Abdulahodovich SamDVMCHBU, dotsent. e-mail: [email protected] Diyarova Mahliyo Islamovna SamDAQU, oʻqituvchi. e-mail: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17884690 Annotatsiya. Ushbu maqola Samarqand viloyati tumanlarida 2024 yil qurilishlarida qurilish materiallari yetkazib berishning holati oʻrganib chiqilgan. Qurilish mahsulotlarining yetkazib berish manzillari, yuk tashiladigan omborlar joylashgan tumanlar, bir birlik xomashyoning tashish va boshqa xarajatlari koʻrsatib oʻtilgan. Maqolada mahsulot yetkazib berishning holati va optimallashtirish yoʻllar iqtisodiy-matematik yordamida nazariy-amaliy jihatdan tadqiq qilingan hamda tahlil qilingan. Kalit soʻzlar: transport, yuk tashish, transport masalasi, matematik model, transport masalasining modeli, transport masalasining optimal yechimi. Аннотация. В данной статье рассматривается состояние поставок строительных материалов на стройках 2024 года в районах Самаркандской области. Указываются адреса доставки строительной продукции, районы расположения грузовых складов, транспортные и другие расходы на единицу сырья. В статье исследованы и проанализированы теоретико-практические аспекты состояния поставок продукции и оптимизации путей с помощью экономико-математических методов. Ключевые слова: транспорт, доставка, транспортная задача, математическая модель, модель транспортной задачи, оптимальное решение транспортной задачи. Annotation. This article examines the state of supply of building materials during construction in 2024 in the districts of the Samarkand region. The addresses of delivery of construction raw materials, the areas where the goods are transported, transportation and other costs per unit of raw materials are indicated. In the article, the state of product supplies and optimization of routes using economic and mathematical analysis of a theoretical and practical nature, a model of the relationship between their interaction is constructed and the optimal option is selected. Keywords: transport, freight, transport issue, mathematic model, transport issue model, transport issue optimal solution. KIRISH Ishning maqsadi qurilish mahsulotlarini tashish jarayonlarini optimallashtirish va haydovchilarning transport vositalariga tayinlanishini optimallashtirish uchun matematik modellarni ishlab chiqishdir. Ushbu modellar mutaxassislarning samaradorligini maksimal darajada oshirishga va transport xarajatlarini minimallashtirishga imkon beradi. Tadqiqot obyekti temir-beton buyumlar zavodi hisoblanadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 70 Tadqiqot mavzusi qurilish mahsulotlarini tashish jarayoni va haydovchilarni tayinlash jarayoni amalga oshirish masalasini hal qiladi. Tadqiqot davomida optimal qarorlarni qabul qilish usullari, xususan, Excel dasturlaridan foydalangan holda chiziqli dasturlash muammolarini hal qilish usullari qoʻllanilgan. Transport tarkibi tahlil qilindi. Qurilish omborlardan yetkazib beriladigan qurilish maydonchalari tezda (har kuni) oʻzgarishi mumkinligi aniqlandi. Shunday qilib, tariflar va transport rejalari oʻzgaradi. qurilish mahsulotlarini tashish uchun maqbul rejani hisoblash uchun doimiy ravishda ishlaydigan kompyuter tomonidan amalga oshiriladigan modelni ishlab chiqish zarurligini tasdiqlaydi. Qurilish mahsulotlarini tashish jarayonlarini optimallashtirishning doimiy ravishda ishlaydigan kompyuter tomonidan amalga oshiriladigan modeli qurilish buyumlarga boʻlgan talab darajasining oʻzgarishiga, ularning omborlardagi zaxiralarining oʻzgarishiga, transport tariflarining oʻzgarishiga, iste’molchilar sonining oʻzgarishiga va joylashishiga (qurilish maydonchalari) tezkor javob berishga imkon beradi va transportning umumiy xarajatlarini minimallashtirishni ta’minlaydi, shuningdek haydovchilarni transport vositalariga taqsimlashga yordam beradi. Shunday qilib, ularning ishlarining umumiy samaradorligi maksimal darajada boʻladi. Ishlab chiqilgan modellar amaliy foydalanish uchun sodda, koʻp qirrali va keng foydalanuvchilar uchun mavjud, ya’ni ular transport bilan bogʻliq har qanday korxonalarda qoʻllanilishi mumkin. Ushbu modellarning mavjudligi, birinchi navbatda, Excel dastur dasturlari toʻplamidan foydalanish bilan belgilanadi. TADQIQOT METODOLOGIYASI Ilmiy abstraksiya, kuzatish, qiyoslash, iqtisodiy-matematik model. MAVZUGA OID ADABIYOTLAR TAHLILI Sanoat va qurillish, xususan qurilish inshootlari va qurilish mahsulotlarini ishlab chiqarish haqida mahalliy va chet el olimlari tomonidan ilmiy-tekshirish va ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan. Xorij olimlari Svi Grillixes, I.Tinbergen, V.N. Afanasev, S.A. Ayvazyan, A.M.Gataulin, N.M.Goreyeva, T.A.Dubrova, Y. M. Bajenov, A. A Baykov, N.A.Belebeyskiy, N. M. Belyayev, V.M. Bondarenko va boshqalarning ilmiy tadqiqot ishlari muhim ahamiyat ega. Respublikamizda optimallashtirish masalalari boʻyicha tadqiqot ishlari olib borishgan olimlaridan S.S.Gʻulomov, B.Yu.Xodiyev, B.A.Begalov, B.Berkinov, T.Sh.Shodiyev, M.Sh. Sharifxoʻjayev va boshqalar sanoat hamda qishloq xoʻjalik mahsulotlari ishlab chiqarishni ekonometrik va iqtisodiy-matematik modellashtirish hamda prognozlashtirish masalalari boʻyicha tizimli ilmiy izlanishlari yangi sohalarni rivojlanisiga munosib hissa qoʻshib kelmoqda. MATERIALLAR VA USULLAR Tadqiqotlar tayyor mahsulotlarni tashish jarayonining sifatini boshqarishga qaratilgan. Logistika jarayonlari sifatini boshqarishning uslubiy asoslari tizimli va jarayon yondashuvlaridir. Transportni optimallashtirish-bir hil mahsulotlarni tashish uchun eng yaxshi rejaning ko’plab mumkin boʻlgan (muqobil) variantlarini tanlash jarayoni, ya’ni qabul qilingan maqbullik mezoni va ma’lum cheklovlar nuqtai nazaridan maqbuldir [15]. Hozirgi vaqtda turarjoy binolari va ishlab chiqarish binolari qurilishida oʻsish kuzatilmoqda. Qurilish maydonchalari soni oʻzgarganligi sababli, temir-beton mahsulotlarini yetkazib berish boʻyicha soʻrovlar har kuni oʻzgarib turadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 71 Biz qurilish maydonchalarida uy-joy kommunal xizmatlariga boʻlgan ehtiyojning dinamikasini oʻrganib chiqdik. Quyida grafik (1-rasm), bu yerda siz tashkilot uchun soʻrovlar qanday oʻzgarishini koʻrishingiz mumkin. Abtsissa oʻqida qurilish maydonchalari, ordinat oʻqida esa soʻralgan mahsulotlar soni koʻrsatilgan. Qurilish maydonchalari soni oʻzgarganligi sababli, qurilish mahsulotlarini yetkazib berish boʻyicha soʻrovlar har kuni oʻzgarib turadi. Biz qurilish maydonchalarida uy-joy kommunal xizmatlariga boʻlgan ehtiyojning dinamikasini oʻrganib chiqdik. Quyida grafik (1-rasm), bu yerda siz uchun soʻrovlar qanday oʻzgarishini koʻrishingiz mumkin. Absissa oʻqida qurilish maydonchalari, ordinat oʻqida esa soʻralgan mahsulotlar soni koʻrsatilgan. Ochiq kulrang 2024-yil 15-sentyabrda toʻrtta qurilish maydonchasida soʻralgan temir-beton konstruksiyalar sonini, quyuq kulrang esa 2024-yil 16-sentyabrda soʻralgan temirbeton konstruksiyalar sonini bildiradi. Shunday qilib, ehtiyojlaridagi kunlik oʻzgarishlar 9 % dan 13,3 % gacha. Shuningdek, omborlardagi zaxiralar soni va transport tariflari oʻzgarib bormoqda, bu temir-beton konstruksiyalarni ishlab chiqarishning oʻziga xos xususiyatlari va qurilish maydonchalari va transport vositalarining joylashuvidagi oʻzgarishlar bilan bogʻliq boʻlib, bu materiallarni tashish uchun tezkor rejalarni ishlab chiqishni taqozo etadi. Biz mahsulotlarni tashish uchun maqbul rejani hisoblash uchun doimiy ravishda ishlaydigan kompyuter tomonidan amalga oshiriladigan modelni ishlab chiqdik. Mahsulotlarni tashishning maqbul rejasini hisoblash vazifasi chiziqli dasturlash vazifalariga taalluqlidir va MSExcel dasturiy ta'minot to'plami yordamida amalga oshiriladi [15]. Optimallashtirish modelini ishlab chiqish uchun omborxonalar soni va ulardagi mahsulotlarning zaxiralari, iste'molchilar soni (qurilish maydonchalari) va ular uchun soʻralgan mahsulotlar soni, tovarlarni ombordan iste'molchiga tashish uchun tariflar (xarajatlar) toʻgʻrisidagi dastlabki ma'lumotlar ishlatilgan. Bir ish kuni ichida transport tashishlarini tahlil qilish natijasida olingan (1-jadval). Jadvalda kulrang fonda i-yetkazib beruvchidan j-iste'molchiga bir tonna qurilish materiallarni tashish uchun tariflar (ming so‘m) ko'rsatilgan. Optimallik masalasining tashish hajmi va tarifi haqida ma‘lumot 1-jadval Talab qiluvchi tumanlar Mahsulot zaxirasi, tonna 1-qurilish maydonchasi 2-qurilish maydonchasi 3-qurilish maydonchasi 4-qurilish maydonchasi 1-yuk ombori 590 575 800 663 73,86 2-yuk ombori 110 225 1100 550 42,96 3-yuk ombori 602 475 825 863 103,6 Talab 54 82 72 94 - Mahsulotlarni tashishning optimal rejasi matematik modelini ishlab chiqish uchun quyidagi bosqichlarni bajarish kerak: – maqsadni shakllantirish va optimallik mezonini asoslash; –boshqariladigan oʻzgaruvchilarni asoslash; – maqsadli funktsiyani shakllantirish; – cheklovlarni shakllantirish; – qaror qabul qilish usulini asoslash. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 72 Maqsad funksiyasi bu optimallik mezonining boshqariladigan va boshqarilmaydigan oʻzgaruvchilarga matematik bogʻliqligi. Ushbu modelda maqsad funksiyasi quyidagi tenglama bilan ifodalanadi: 14131211 2423222114131211 863825475602 5501100225110663800575590 xxxx xxxxxxxxP   Maqsad funksiya minimumga erishishi talab etiladi. Chegaraviy shartlarni tuzamiz. Talabni qondirish:         6,103 96,42 86,73 34333231 24232221 14131211 xxxx xxxx xxxx ;4,1;3,1,0 94 72 82 54 342414 332313 322212 312111             iix xxx xxx xxx xxx ij Ma’lumotlarni Excel dasturida yechamiz. Mahsulot joʻnatish boʻlimi faoliyatini tahlil qilish va matematik modelni yaratish natijalariga koʻra, biz MS-Excel dasturi omborlardan mahsulotlarni tashish uchun maqbul rejani hisoblash uchun doimiy ravishda ishlaydigan kompyuter tomonidan amalga oshirilgan modelni ishlab chiqdik. Quyidagi natijaga erishdik. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 73 TAHLIL VA NATIJALAR Masalaning yechimlari quyidagicha aniqlandi: 1. 1-mahsulotdan 2-qurilish maydonchasiga 44,82 tonna, 3-qurilish maydonchasi 29,04 jami 73,86 tonna yuk tashiladi. 2. 2-mahsulotdan 3-qurilish maydonchasiga 54 tonna yuk tashiladi. 3. 3-mahsulotdan 1-qurilish maydonchasiga 42,96 tonna yuk tashiladi; 3-mahsulotdan 2qurilish maydonchasiga 37,18 tonna yuk tashiladi; 3-mahsulotdan 4-qurilish maydonchasiga 66,42 tonna yuk tashiladi; jami 103,8,86 tonna yuk tashiladi. Yuklarni tashishning minimal qiymati P= 203785,52 mln.soʻm ekanligi kelib chiqdi. Optimallashtirish natijasida qilingan foyda 22451 mln.soʻm ekanligi kelib chiqdi. XULOSA VA TAKLIFLAR Samarqand viloyatida tumanlarida joylashgan qurilish xom-ashyolari va boshqa yuklarni tashish oldin qo‘yilgan narxlarda tashiladi. Samarqand viloyati tumanlarida joylashgan qurilish xom-ashyolari: sement xom-ashyosi, qurilish toshlari, gʻisht mahsulotlarini ko‘rsatilgan manzillarga yetkazib berilish yuqorida ko‘rsatilgan baholarda tashiladi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. B.B.Berkinov. Ekonometrika. Oʻquv qoʻllanma. Toshkent.: “Fan va texnologiya”, 2015,164 bet. 2. Shodiyev T.Sh. , Xakimov T.X. va boshqalar. Ekonometrika. Oʻquv qoʻllanma. Toshkent. 2007 yil. 3. A.N. Raximov. Ekonometrikaga kirish. Oliy ta’lim muassasalari uchun darslik. –T.: «Iqtisodiyot», 2023, 388 bet. 4. Кувайскова, Юлия Евгеневна. Економетрика: учебное пособие / Ю. Е. Кувайскова. – Уляновск: УлГТУ, 2017. – 166 с. 5. Raximov Abdulaxad Nematovich. Econometric analysis of production by german method. May.31.2022. European Journal of Interdisciplinary Research and Development, 3, 153– 157. Retrieved from http://ejird.journalspark.org/index.php/ejird/article/view/47 6. Qoʻshboqov Abduhamid Norjigitovich, Raximov Abdulaxad Nematovich. Klaster tizimi va bozor iqtisodiyoti munosabatlari. «Интернаука»: научный журнал – № 43(219). Част 4. Москва, Изд. «Интернаука», 2021. – 84 с. 7. Rahimov Sanjar Abdulahadovich. Issues on analyzing production processes by using practical econometric model. International journal of trends in commerce and economics ISSN: 2349-543X VOL. 11. Issue 1 8. http://academicjournalonline.org/index.php/ijtce/issue/archive. 2021 y. 9. Антипова Т.Н., Чекашкина Р.Н. Оптимизация процессов транспортировки строительных изделий в целях повышения экономической эффективности работы завода железобетонных конструкций. Научный журнал НИУ ИТМО. Серия Экономика и экологический менеджмент № 2, 2018 ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 74 10. https://samstat.uz/uz/rasmiy-statistika/agriculture-2. Samarqand viloyati statistika boshqarmasi ma`lumotlari ( of Uzbekistan. 2023 year. Data of the statistical Directorate of the Samarkand region). 11. Raximov Abdulaxad Nematovich. Iqtisodiy masalalarni yechishda ekonometrik tahlil va Darbin-Uotson mezoni. “Sustainable economic development of regions: international and national concepts” International scientific - practical conference. Page 399-405. 19-20 May, 2023| Samarkand branch of Tashkent state university of economics. www.sbtsue.uz. 12. Raximov Abdulaxad Nematovich. Qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarishning ekonometrik tahlili. He Journal of Economics, Finance and Innovation, 1(3), 2023. Page 18–23. Retrieved from http://sbtsuejournals.uz/index.php/EFI/article/view/25. Published 2023-06-12. http://sbtsuejournals.uz/index.php/EFI/issue/view/4 13. Raximov Abdulaxad Nematovich. Qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarishni Koyk modeli bilan tahlil qilish. “Sustainable economic development of regions: international and national concepts” International scientific - practical conference. Page 399-405. 19-20 May, 2023| Samarkand branch of Tashkent state university of economics. www.sbtsue.uz.