BOSHLANGʻICH TA'LIM MATEMATIKA OʻQITISHDA TA'LIM- TARBIYA UZVIYLIGI

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 238 BOSHLANGʻICH TAʼLIM MATEMATIKA OʻQITISHDA TAʼLIMTARBIYA UZVIYLIGI Normuminova Dilafruz Jizzax davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlang’ch ta’lim fakulteti 1-bosqich talabasi Annotatsiya: Maqolada pedagogik kuzatuv, tahlil va umumlashtirish metodlari orqali boshlang‘ich sinf darslarida tarbiyaviy imkoniyatlarni aniqlash hamda ularni samarali qo‘llash yo‘llari o‘rganiladi. Ushbu tadqiqot boshlang‘ich ta’limda matematika darslarining tarbiyaviy salohiyatini kuchaytirish bo‘yicha amaliy tavsiyalarni taklif etishi bilan dolzarb va ahamiyatlidir. Kalit so’zlar: Boshlang‘ich ta’lim, matematika darsi, ta’lim va tarbiya uzviyligi, tarbiyaviy kompetensiyalar, didaktik tamoyillar, integrativ yondashuv, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim, axloqiy tarbiya, fikrlash madaniyati,ma’naviy-axloqiy qadriyatlar, pedagogik metodlar, matematik kompetensiya, dars jarayoni samaradorligi, tarbiyaviy integratsiya, o‘qitish strategiyalari, o‘quv motivatsiyasi. Annotation:The article examines pedagogical observation, analysis, and synthesis methods to identify the educational potential of primary school mathematics lessons and to explore effective ways of integrating them into the teaching process. This research is considered relevant and significant as it offers practical recommendations for enhancing the educational and moral potential of mathematics teaching in primary education. Keywords:Primary education, mathematics lesson, unity of education and upbringing, educational competencies, didactic principles, integrative approach, learner-centered instruction, moral education, thinking culture, moral and ethical values, pedagogical methods, mathematical competence, lesson effectiveness, educational integration, teaching strategies, learning motivation. KIRISH Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 239 Ulkan iqtisodiy o‘zgarishlar yuz berayotgan hozirgi davrda matematikaning ahamiyati yanada oshdi, shuning uchun ham matematik ta’lim katta ijtimoiy ahamiyatga ega. Respublikamiz hukumati yoshlarga ta’lim va tarbiya berish tizimini takomillashtirdi.2020-yil 23-sentabrda qabul qilingan “Taʼlim to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Qonuni (O‘RQ–637) ta’limning barcha bosqichlarida, jumladan boshlang‘ich ta’limda ham ta’lim va tarbiya jarayonining uzviyligini majburiy prinsip sifatida belgilab berdi. Bu prinsip matematika darslarini o‘qitishda ham asosiy metodik yo‘nalishlardan biridir. Qonun asosida tasdiqlangan davlat standartlariga ko‘ra boshlang‘ich sinf matematika darslari o‘quvchilarni: fikrlash madaniyati, iqtisodiy savodxonlik, kommunikativ madaniyat, jamoada ishlash, muammoni hal qilish, o‘z mehnatini rejalashtirish ko‘nikmalarini tarbiyalashi shart. Boshlang‘ich ta’lim jarayonida matematika fani o‘quvchilarda nafaqat dastlabki bilim va ko‘nikmalarni shakllantiradi, balki ularning tafakkuri, xarakteri, dunyoqarashi va shaxsiy sifatlarining rivojlanishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ta’lim va tarbiyaning uzviyligi — boshlang‘ich ta’limning eng muhim pedagogik tamoyillaridan biri bo‘lib, dars jarayonida bilim berish bilan birga tarbiyaviy maqsadlarni uyg‘unlashtirishni nazarda tutadi. Avvalo, matematika o‘quvchilarni tartiblilik, aniqlik, izchillik va mas’uliyat kabi fazilatlarni egallashga o‘rgatadi. Masalan, misol yechishda qadam-baqadam ishlash, xatoni topish, isbotlash jarayonlari o‘quvchida intizom va mantiqiy fikrlashni kamol toptiradi. Bu esa tarbiyaviy jarayonning tarkibiy qismi sifatida ularga hayotiy muammolarni yechishda ham foyda beradi.Shuningdek, boshlang‘ich sinf matematika darslarida hamkorlikda ishlash, guruh bo‘yicha topshiriqlar bajarish, bir-birining fikrini tinglash kabi jarayonlar o‘quvchilarda muloqot madaniyatini, o‘zaro hurmat, o‘rtoqlik va birdamlik tuyg‘ularini tarbiyalaydi. Matematika fanining o‘ziga xosligi shundan iboratki, u hayot bilan chambarchas bog‘liq. O‘quvchilar kundalik hayotdagi sanash, o‘lchash, vaqtni belgilash, pul birliklari, masofa, og‘irlik kabi tushunchalarni o‘rganar ekan, ularda tejamkorlik, halollik, mehnatsevarlik, vaqtni qadrlash kabi muhim tarbiyaviy g‘oyalar hosil bo‘ladi. Masalan, “pul birliklari” Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 240 mavzusida bolaga narx, mehnat qadri, sarf-xarajatning o‘ylab amalga oshirilishi haqida tushuncha berish mumkin.Bundan tashqari, matematika darslarida ijodkorlik va mustaqil fikrlashni rivojlantirish ham ta’lim-tarbiya uzviyligining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Masala va misollarni alternativ yo‘l bilan yechish, turli usullarni taqqoslash, topqirlikni talab qiluvchi vazifalar berish bolani faollikka undaydi, uning tashabbuskorligini oshiradi. Shunday jarayonlarda o‘quvchi har bir xatodan to‘g‘ri xulosa chiqarishni, o‘z fikrini himoya qilishni, boshqalarning fikriga hurmat bilan qarashni o‘rganadi.Shu bilan birga, matematika o‘qitishda axborotkommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish ham ta’lim va tarbiyaning uzviyligini ta’minlaydi. Raqamlar, shakllar, modellar bilan ishlash orqali o‘quvchining vizual idroki, zamonaviy texnologiyalarga qiziqishi, mas’uliyatli foydalanish madaniyati shakllanadi. Bu esa ularda raqamli savodxonlik, tartiblilik va intizom sifatlarini mustahkamlaydi.Umuman olganda, boshlang‘ich sinf matematika darslari nafaqat arifmetik ko‘nikmalarni, balki o‘quvchining shaxsiy sifatlarini tarbiyalovchi kuchli vositadir. Ta’lim va tarbiya uzviyligi o‘quvchini kelajakda hayotiy muammolarni to‘g‘ri hal qila oladigan, mantiqiy fikrlaydigan, mas’uliyatli, ma’naviy barkamol shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.Ayniqsa, matematika darslari tartiblilik, aniq fikrlash, mantiqiy yondashuv, mas’uliyat va halollik kabi sifatlarni shakllantirish uchun keng imkoniyatlarga ega. Mazkur maqolada matematika o‘qitish jarayonida ta’lim-tarbiya uzviyligining mazmuni, metodlari va amaliy ahamiyati ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Ta’lim va tarbiyaning ajralmasligi qadimdan pedagogika fanining asosiy tamoyillaridan biri sanaladi. Boshlang‘ich ta’limda bu tamoyil ayniqsa muhim, chunki dars jarayonida o‘quvchi nafaqat bilim oladi, balki o‘z xarakterini ham shakllantiradi. Matematika darslari orqali quyidagi tarbiyaviy vazifalar samarali amalga oshiriladi:tartiblilik va intizomni shakllantirish; mantiqiy, izchil fikrlashni rivojlantirish; mas’uliyat bilan ishlash ko‘nikmasini mustahkamlash; vazifalarni oxirigacha bajarish odatini shakllantirish; Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 241 Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitishning amaliy maqsadi o‘z oldiga quyidagi vazifalarni qo‘yadi: a. O‘quvchilar matematika darsida olgan bilimlarini kundalik hayotda uchraydigan elementar masalalarni yechishga tatbiq qila olishga o‘rgatish, o‘quvchilarda arifmetik amallar bajarish malakalarini shakllantirish va ularni mustahkamlash uchun maxsus tuzilgan amaliy masalalarni hal qilishga o‘rgatish. b. Matematikada o‘qitishda texnik vosita va ko‘rgazmali qurollardan foydalanish malakalarini shakllantirish. Bunda asosiy e’tibor o‘quvchilarning jadvallar va hisoblash vositalaridan foydalanish malakalarini tarkib toptirishga qaratilgan. d. O‘quvchilarni mustaqil ravishda matematika bilimlarini egallashga o‘rgatish.O‘quvchilar imkoni boricha mustaqil ravishda o‘zlarining munosabatlarini ochishlari, kuchlari etadigan darajada umumlashtirishlar qilishlari, shuningdek, og‘zaki va yozma xulosalar qilishga o‘rgatilishlari kerak O‘qitish samaradorligining zaruriy va muhim sharti o‘quvchilarning o‘rganilayotgan materialni o‘zlashtirishlari ustidan nazoratdir. Didaktikada uni amalga oshirishning turli shakllari ishlab chiqilgan. Bu o‘quvchilardan og‘zaki so‘rash; nazorat ishlari va mustaqil ishlar, uy vazifalarini tekshirish, testlar, texnik vositalar yordamida sinash kabi usullardir. Didaktikada dars turiga, o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga bog’liq ravishda nazoratning u yoki bu shakldan foydalanishning maqsadga muvofiqligi masalalari, shuningdek, nazoratni amalga oshirish metodikasi yetarlicha chuqur ishlab chiqilgan.Boshlang‘ich maktabda matematika o‘qitish metodikasida mustaqil va nazorat ishlari, o‘quvchilardan individual yozma so‘rov o‘tkazishning samarali vositalari yaratilgan. Ba’zi didaktik materiallar dasturning chegaralangan doirasidagi masalalarning o‘zlashtirilishini reyting tizimida nazorat qilish uchun, boshqalari boshlang‘ich maktab matematika kursining barcha asosiy mavzularini nazorat qilish uchun mo‘ljallangan. Ayrim didaktik materiallarda (ayniqsa, kam komplektli maktab uchun mo‘ljallangan)o‘qitish xarakteridagi materiallar, Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 242 boshqalarida esa nazoratni amalga oshirish uchun materiallar ko‘proqdir.Boshlang‘ich matematika matematika darslarida didaktik materiallar uchun umumiy topshiriqlarning murakkabligi bo‘yicha tabaqalashtirilishidir. Bu materiallar tuzilishining o‘quvchiga ko‘ra ma’lum mavzu bo‘yicha topshiriqlarning biror usulini bajarish o‘quvchining ayrim bir usulni o‘zlashtirganligini haqiqiy o‘lchash emas, balki uni bajarishga o‘quvchini o‘rgatishga xizmat qilishi bilan izohlanadi. Xulosa Boshlang‘ich ta’limda matematika o‘qitish jarayoniga ta’lim va tarbiyani uyg‘un holda singdirish o‘quvchining intellektual va ma’naviy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega. Buyuk pedagog K.D. Ushinskiy: “Ta’lim tarbiyasiz samara bermaydi, tarbiya esa ta’limsiz to‘liq bo‘lmaydi”,- degan edi. Aynan matematika darslarida aniqlik, tartib, mantiqiy fikrlash kabi jarayonlar o‘quvchilarda intizom, qat’iyat, sabr va mas’uliyatni shakllantiradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Ахунов, Ш.Х. Boshlang‘ich sinf matematika darslarida ta’lim-tarbiya uzviyligi. — Toshkent: Fan, 2020. 2. Karimov, B. Boshlang‘ich ta’limda pedagogik yondashuvlar. — Toshkent: Sharq, 2019. 3. Jumayev, M.E. va boshqalar. Matematika o‘qitish metodikasi. — Toshkent: O‘zbekiston, 2021. 4. Murodova, N. O‘quvchilarda mantiqiy fikrlashni rivojlantirish metodikasi. — Toshkent: O‘zbekiston, 2021. 5. Islomov, A. Boshlang‘ich sinf matematika darslarida amaliy mashg‘ulotlar. — Toshkent: Fan, 2018. 6. Rustamov, T. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun matematika darsliklari metodikasi. — Toshkent: Sharq, 2020. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 243 7. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Boshlang‘ich ta’lim dasturi va metodik qo‘llanmalar. — Toshkent, 2022. 8. Normamatov, S. Boshlang‘ich sinfda masalalar yechish metodikasi. — Toshkent: O‘zbekiston, 2019. 9. Karimova, D. Boshlang‘ich ta’limda matematika fanini integratsiyalash. — Toshkent: Fan, 2020.