GLOBALLASHUV JARAYONIDA MA'NAVIY HAYOTIMIZDAGI YANGILANISHLAR DIALEKTIKASINING VATANPARVAR YOSHLARNI TARBIYALASHGA TA'SIRI

Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 251 GLOBALLASHUV JARAYONIDA MA’NAVIY HAYOTIMIZDAGI YANGILANISHLAR DIALEKTIKASINING VATANPARVAR YOSHLARNI TARBIYALASHGA TA’SIRI Shahrisabz davlat pedagogika instituti o’qituvchisi Ilmiy rahbar: Raxmatullayev Botir Sobir o’g’li Maktabgacha ta’lim yo’nalishi talabalari: Shodmonova Dildora Qahramon qizi Ro’zimova Dinora Bektursin qizi [email protected] https://orcid.org/0009-0001-8327-7309 Annotatsiya Ushbu maqolada globallashuv jarayonining ma’naviy hayotdagi yangilanishlar dialektikasiga ta’siri hamda uning vatanparvar yoshlarni tarbiyalashdagi o‘rni tahlil qilinadi. Raqamli transformatsiya, axborotlashuv va madaniy integratsiya sharoitida yoshlar ongida yuz berayotgan o‘zgarishlar, shu jarayonning ijobiy hamda salbiy ta’sirlari ilmiy yondashuv asosida yoritiladi. Maqolada ma’naviy tahdidlar, ommaviy madaniyat bosimi, axborot xurujlari kabi xavflarga qarshi mafkuraviy immunitetni shakllantirishning nazariy va amaliy asoslari izohlanadi. Shuningdek, ta’lim muassasalarida vatanparvarlik tarbiyasini kuchaytirish, yoshlarning milliy o‘zlikni anglash jarayonini chuqurlashtirish va zamonaviy global kompetensiyalarni rivojlantirish yo‘nalishlari asoslab beriladi. Tadqiqot natijalari globallashuv sharoitida ma’naviy hayotni uyg‘un tarzda modernizatsiya qilish va yoshlarni yuksak ma’naviyat ruhida tarbiyalashda muhim metodologik ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar Globallashuv, ma’naviy hayot, yangilanish dialektikasi, vatanparvarlik tarbiyasi, axborotlashuv, ommaviy madaniyat, ma’naviy tahdidlar, mafkuraviy Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 252 immunitet, axborot xurujlari, yoshlar ma’naviyati, media savodxonlik, milliy identitet, estetik madaniyat, raqamli transformatsiya. Аннотация В данной статье анализируется влияние процессов глобализации на диалектику обновления духовной жизни и их роль в воспитании патриотически настроенной молодежи. Рассматриваются трансформации, происходящие в сознании молодых людей под воздействием цифровизации, информационных потоков и культурной интеграции. Особое внимание уделено духовным угрозам, давлению массовой культуры и информационным атакам, а также теоретическим и практическим основам формирования идеологического иммунитета у молодежи. В статье также обоснованы направления совершенствования патриотического воспитания, укрепления национальной идентичности и развития глобальных компетенций в рамках образовательных учреждений. Полученные выводы имеют важное методологическое значение для гармоничной модернизации духовной жизни и воспитания молодого поколения в условиях глобализации. Ключевые слова: Глобализация, духовная жизнь, диалектика обновления, патриотическое воспитание, информационное общество, массовая культура, духовные угрозы, идеологический иммунитет, информационные атаки, молодежь, медиаграмотность, национальная идентичность, цифровизация. Annotation This article examines the impact of globalization on the dialectics of spiritual renewal and its significance in fostering patriotically minded youth. It analyzes the transformations occurring in young people’s consciousness under the influence of digitalization, information flows, and cultural integration. Special attention is given to spiritual threats, the pressure of mass culture, and information attacks, as well as to the theoretical and practical foundations of building ideological immunity among youth. The article also substantiates key directions in strengthening patriotic Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 253 education, enhancing national identity, and developing global competencies within educational institutions. The findings provide valuable methodological insights for the harmonious modernization of spiritual life and the upbringing of morally mature youth in the age of globalization. Keywords: Globalization, spiritual life, dialectics of renewal, patriotic education, information society, mass culture, spiritual threats, ideological immunity, information attacks, youth, media literacy, national identity, digital transformation. Kirish XXI asr – axborotlashuv, globallashuv va raqamli transformatsiya avj olgan davrdir. Bu jarayonlar nafaqat iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy hayot, balki insonning ma’naviy-ruhiy dunyosiga ham bevosita ta’sir etmoqda. Ayniqsa, yoshlar – globallashuvning eng faol ishtirokchilari va shu bilan birga, uning turli oqimlariga eng ochiq qatlam hisoblanadi. Internetning keng tarqalishi, global madaniyatning kuchayishi, virtual aloqalarning ko‘payishi natijasida ma’naviy hayotda tub o‘zgarishlar yuz bermoqda. Globallashuv sharoitida yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularda mafkuraviy immunitetni shakllantirish, ma’naviy yangilanish jarayonining mohiyatini anglashga o‘rgatish eng muhim vazifalardan biriga aylanmoqda. Chunki bugungi globallashuv nafaqat imkoniyatlar, balki murakkab tahdidlar va ma’naviy xurujlarni ham yuzaga keltirmoqda. Asosiy qism Globallashuv termini ilmiy muomalaga XX asrning oxirlarida kirib kelgan bo‘lib, iqtisodiy, madaniy, siyosiy va axborot makonlarining o‘zaro integratsiyalashuvi jarayonini anglatadi. T.Levitt (1983) tomonidan global bozorlar nazariyasi ilgari surilganidan so‘ng, mazkur tushuncha keng teranlik kasb etdi. Etimologik jihatdan “global” so‘zi lotincha “globus” – “yer shari” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, jarayonning umumbashariylik mohiyatini aks ettiradi. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 254 Axborot oqimlarining keskin tezlashuvi, ijtimoiy ongning shakllanishida virtual makonning ustuvorligi, madaniyatlararo muloqotning kuchayishi,ommaviy madaniyatning keng tarqalishi, ma’naviy qadriyatlardagi transformatsiya, kabi jarayonlar orqali namoyon bo‘lmoqda. Globallashuvning dialektikasida ikki qutb mavjud: Yaratilish (ijobiy) tomoni – bilim almashinuvi, texnologik taraqqiyot, global hamkorlik, zamonaviy dunyoqarashning shakllanishi. Inkor (salbiy) tomoni – milliy identitetning yemirilishi, ma’naviy tahdidlar, madaniy ekspansiya, axborot xurujlari. Aynan mana shu dialektika – yangilanish va tahdidlarning uyg‘unligi – bugungi ma’naviy hayot mazmunini belgilab bermoqda. Bugungi raqamli jamiyatda axborot – eng kuchli strategik resurs. O‘zbekiston Prezidenti tashabbusi bilan olib borilayotgan raqamlashtirish siyosati natijasida jamiyatning barcha bo‘g‘inlari global axborot maydoniga faol kirib bormoqda. Shu bilan birga, axborot oqimlari: Ijobiy ta’sirlar: onlayn ta’lim platformalari (Coursera, edX, Udemy) orqali zamonaviy bilim olish imkoniyati; masofaviy ish va frilansning kengayishi; global tajriba va innovatsiyalarni o‘zlashtirish; til o‘rganish va madaniyatlararo kommunikatsiya ko‘nikmalari rivoji. Salbiy ta’sirlar: Axborot ifloslanishi, soxta ma’lumotlar (feyk news); yoshlar ongiga qaratilgan ekstremistik, buzg‘unchi mafkuraviy oqimlar; “ommaviy madaniyat” bosimi orqali milliy qadriyatlardan begonalashuv; psixologik muammolar – solishtirish kompleksi, stress, depressiv kayfiyat. Bu holatni birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov “mafkuraviy kurash maydonini egallash uchun axborot eng asosiy qurolga aylangan davr” deb baholagan edi. Prezident Sh.M.Mirziyoyev esa hozirgi tahdidlar – terrorizm, ekstremizm, axborot xurujlarining kuchayib borayotganini alohida ta’kidlaydi. Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 255 Ma’naviy hayotdagi yangilanishlar globallashuv ta’sirida tezlashar ekan, u milliy o‘zlikni saqlash masalasini yanada dolzablashtirmoqda. Yangilanish dialektikasi quyidagi bosqichlar orqali namoyon bo‘ladi: Qabul qilish – tashqi madaniy oqimlarni tanqidiy baholab, faqat foydali jihatlarni o‘zlashtirish. Moslashuv – milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish. Yangicha mazmun yaratish – milliy va jahon tajribasi sintezidan kelib chiqadigan yangi madaniy modellarni yaratish. Shu bois ma’naviy yangilanish – bu “begona ta’sirni ko‘r-ko‘rona qabul qilish” emas, balki ongli ravishda yangilanish, milliy asosda modernizatsiyadir. Globallashuv sharoitida ma’naviy tahdidlar va ularga qarshi immunitet. Bugungi tahdidlarning asosiy ko‘rinishlari: ekstremistik g‘oyalar; individualizm va egotsentrizmni targ‘ib qiluvchi kontentlar; internetdagi zo‘ravonlik, pornografiya, axloqsizlik; tarixiy xotirani zaiflashtiruvchi axborotlar; milliy qadriyatlardan begonalashtiruvchi “ommaviy madaniyat”. Yoshlar ongini himoya qilishda quyidagi mexanizmlar muhim: Mafkuraviy immunitet Yoshlarni tanqidiy fikrlashga o‘rgatish, har bir axborotning asl maqsadini tushuntirish. Axborot madaniyatini shakllantirish. Internetdan foydalanish madaniyati, media savodxonlik, faktcheking ko‘nikmalari. Ma’naviy tarbiya Oila, maktab, oliy ta’lim muassasalari va jamoatchilikning uzviy hamkorligi. Milliy identitetni mustahkamlash. Til, tarix, urf-odat, an’ana va merosga hurmatni oshirish. Vatanparvar yoshlarni tarbiyalashda globallashuv sharoitining imkoniyatlari Globallashuv vatanparvarlik tarbiyasiga quyidagicha ta’sir ko‘rsatadi: Yoshlar boshqa mamlakatlarning taraqqiyotini ko‘rgan sari, o‘z yurtining qadri, uning taraqqiyoti uchun mas’uliyatni chuqurroq anglaydi. IT, biznes, tibbiyot, texnologiyalar sohasida global tajribani o‘zlashtirgan yoshlar O‘zbekiston rivojiga hissa qo‘sha oladi. Jahon bozoriga chiqa oladigan yoshlar milliy madaniyatni ham dunyoga tanitadi. Ta’lim – ma’naviy yangilanishning bosh omilidir. Bu jarayonda: tanqidiy fikrlashni rivojlantirish, axborot-psixologik xavfsizlikni ta’minlash, Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 256 estetik madaniyatni shakllantirish, o‘quvchi-yoshlarning ijtimoiy faolligini oshirish, milliy istiqlol g‘oyasining mazmunini chuqur o‘rgatish, asosiy vazifalardir. Shu bilan birga, ta'lim muassasalarida: media savodxonlik darslari, axborot madaniyati treninglari, ma’naviy meros darslari, yoshlarni ijtimoiy loyihalarga jalb qilish, singari faol metodlar samarali natija beradi. Xulosa Globallashuv jarayonlari kuchayib borayotgan hozirgi davrda ma’naviy hayotimizdagi yangilanishlar, ayniqsa yoshlar ongida kechayotgan ijtimoiy-ruhiy o‘zgarishlar tobora murakkablashib bormoqda. Raqamli axborot makonining kengayishi, madaniy integratsiya va ommaviy madaniyatning ta’siri yosh avlodni tarbiyalashga yangicha yondashuvni talab etmoqda. Shu bois ma’naviy yangilanish dialektikasini chuqur anglash, uning ijobiy jihatlarini samarali o‘zlashtirish va salbiy oqimlariga nisbatan mafkuraviy immunitetni shakllantirish vatanparvar yoshlarni tarbiyalashning muhim shartidir. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, yoshlarning milliy o‘zligini anglash, tarixiy xotiraga hurmat bilan qarash, axborot oqimlarini tanqidiy tahlil qilish, media savodxonlikni rivojlantirish va global dunyoqarashga ega bo‘lishi ularning ma’naviy barqarorligini mustahkamlaydi. Ta’lim muassasalari, oila va jamoatchilikning hamkorligi asosida shakllantirilgan bunday tarbiya yurt ravnaqi uchun mas’uliyatli, vatanparvar, bilimli va zamonaviy fikrlovchi yoshlarni kamolga yetkazishga xizmat qiladi. Xulosa qilib aytganda, globallashuv sharoitida ma’naviy hayotdagi yangilanishlarni milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish, yoshlarning ma’naviy-ideologik barqarorligini ta’minlash va ularni Vatan ravnaqi yo‘lida faol bo‘lishga undash – zamon talabi hamda taraqqiyotning muhim garovidir. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati: 1. Sh.Mirziyoyev . Buyuk kelajagimizni mard va oily janob xalqimiz bilan birga quramiz . Toshkent-,,O’zbekiston “ -2017 . Z AMONAVIY TA'LIMDA FAN VA INNOVATSION TADQIQOTLAR http://zamtadqiqot.uz/index.php/ZTFITJ/index 3-son 16–to’plam 2025 y. 257 2. Sh.Mirziyoyev . Asarlar . 1-jild .Milliy taraqqiyot yo’limizni qatiyat bilan davom ettirib,yangi bosqichga kutaramiz. Toshkent-,,O’zbekiston “ -2017 . 3.I.A. Karimov Xavfsizlik va barqaror taraqqiyot yo‘lidan. 6-jild. – T.:O‘zbekiston, 1998 4. A.Mavlonov.”Barkamol insontarbiyasi “.-T;O’qituvchi,1995. 5. kun.uz/uz/news/2021/11/06/shavkat-mirziyoyev 6. A.To‘laganov, Q.Jo‘rayev. “Globallashuv sharoitida ma’naviyat va ma’rifat masalalari”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2019. 7. A.X.Saidov”. Globallashuv va huquqiy modernizatsiya”. – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2020.8.A. Abdullaev. “Global jarayonlarning ijtimoiy-falsafiy tahlili”. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. 9. J.Habermas. The Structural Transformation of the Public Sphere. – Cambridge: MIT Press, 1991. 10. A.Giddens. Runaway World: How Globalisation is Reshaping Our Lives. – London: Routledge, 2000.