MOTIV VA ULARNING PSIXOLOGIYADAGI O'RNI, TARIXIY VA ZAMONAVIY TALQINLARI

91 MOTIV VA ULARNING PSIXOLOGIYADAGI O‘RNI, TARIXIY VA ZAMONAVIY TALQINLARI Baxtiyarova Shahlo Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va boshlang'ich ta'lim fakulteti Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi 1-kurs talabasi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi oqituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir ogli [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17892916 Annotatsiya: Ushbu maqolada motiv tushunchasi, uning psixologiyadagi o‘rni, tarixiy va zamonaviy talqinlari, shuningdek, 2020–2024-yillardagi motivatsiya bo‘yicha yangi ilmiy tadqiqotlar tahlil qilinadi. Motivning shakllanishiga ta’sir qiluvchi biologik, ijtimoiy va kognitiv omillar, shuningdek, bolalikdan kattalikka qadar motivlarning rivojlanish mexanizmlari yoritiladi. Maqolada shaxs faoliyatini boshqaruvchi motivlarning ahamiyati va zamonaviy psixologiyada tutgan o‘rni ko‘rsatib berilgan. Kalit so’zlar: motiv, motivatsiya, ehtiyoj, maqsad, xulq-atvor, psixologiya, biologik omillar, ijtimoiy omillar, kognitiv nazariyalar. Abstract: This article analyzes the concept of motive, its role in psychology, historical and modern interpretations, as well as new scientific research on motivation in 2020–2024. The biological, social and cognitive factors influencing the formation of motives, as well as the mechanisms of development of motives from childhood to adulthood, are highlighted. The article shows the importance of motives governing individual activity and their role in modern psychology. Keywords: motive, motivation, need, goal, behavior, psychology, biological factors, social factors, cognitive theories. KIRISH: Motiv inson faoliyatining ichki harakatlantiruvchi kuchi bo‘lib, xatti-harakat, qarorlar, maqsadlar va faoliyatning yo‘nalishini belgilaydi. Psixologiyada motivatsiya inson o‘z xattiharakatini nima uchun amalga oshirishi va bu jarayonni qanday omillar boshqarishini tushuntiradi. Motivlarning shakllanishi biologik ehtiyojlardan tortib ijtimoiy qadriyatlarga, shaxsiy tajriba va maqsadlarga qadar keng qamrovli jarayon hisoblanadi. Ushbu maqolada motiv tushunchasining shakllanish bosqichlari, turli psixologik maktablar qarashlari va so‘nggi yillardagi tadqiqotlar tahlil qilinadi. Qadimgi faylasuflar - Aristotel, Platon va Stoiklar - inson xulqini asosan ehtiyoj, zavq, maqsadga intilish va ichki kuchlar bilan izohlashgan. Aristotelning “maqsadga yo‘naltirilganlik” g‘oyasi zamonaviy motivatsiya nazariyalarining ilk manbalaridan biri hisoblanadi. O‘rta asrlarda motiv insonning irodasi va ruhiy kuchlari bilan bog‘lab tushuntirilgan. Uyg‘onish davrida esa inson tabiatini ilmiy o‘rganish kuchayib, motivlar biologik ehtiyojlar bilan izohlanadigan bo‘ldi. Yangi davr psixologiyasi motivni o‘rganishda ilmiy yondashuvlarni joriy etib, inson xulqatvorini faqat tashqi omillar bilan emas, balki ichki psixik jarayonlar bilan ham bog‘lashga harakat qildi. Ushbu davrdagi olimlar motivni ehtiyoj, maqsad, ong, ijtimoiy tajriba va fiziologik jarayonlar 92 bilan bir butun holda izohladilar. Quyida yangi davr ilmiy yondashuvlarining asosiy yo‘nalishlari yoritib beriladi. Psixoanaliz asoschisi Z. Freyd motivni inson xulq-atvorining eng asosiy harakatlantiruvchi kuchi deb bilgan. Uning fikricha: motivlar ko‘pincha ongsiz holatda mavjud bo‘ladi, insonning xatti-harakatlarini instinktlar, ehtiyojlar va ichki ziddiyatlar boshqaradi, libidо (hayot energiyasi) insonning deyarli barcha faoliyatini motivatsiyalovchi asosiy kuchdir. Freyd nazariyasiga ko‘ra, inson xulqi ong ostida yashiringan motivlar ta’sirida shakllanadi, shu jihatdan motivatsiya jarayoni chuqur psixik mexanizmlarga tayanadi. Motivning ibtidosi biologik ehtiyojlar - ochlik, chanqoqlik, uyqu, xavfsizlik, energiya sarfi bilan bog‘liq. Neyrofiziologik tadqiqotlar motivlarning shakllanishida dopamin tizimi asosiy rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Oila, jamiyat, ta’lim, ijtimoiy me’yorlar, qadriyatlar motivlarning tarkib topishida muhim o‘rin tutadi. Bolalikdagi tarbiya keyinchalik shaxs motivatsiyasiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Deci va Ryan motivning shakllanishini ichki ehtiyojlar - avtonomiya, kompetentlik va ijtimoiy aloqadorlik bilan bog‘laydi. Ularning fikricha, motivatsiya odamning o‘z faoliyatini erkin tanlashi va o‘zini yetarli darajada qobiliyatli deb his qilishi orqali kuchayadi. O‘tkazilgan tadqiqotlar ichki motivatsiya tashqi rag‘batdan ko‘ra mustahkamroq va uzoq davom etishini ilmiy isbotlagan. Zamonaviy psixologiyada motiv va motivatsiya masalasi ko‘plab ilmiy maktablar tomonidan turlicha izohlanadi. Keyingi o‘n yilliklarda motivatsiya jarayonini tushuntirishda kognitiv, gumanistik, neyropsixologik va ijtimoiy yondashuvlar ustunlik qilmoqda. Quyida motivning shakllanishi va boshqarilishini izohlovchi eng muhim zamonaviy nazariyalar yoritiladi. Albert Bandura motivatsiyani insonning fikrlashi, kuzatuvi, o‘ziga bo‘lgan ishonchi va ijtimoiy o‘rganishi bilan bog‘laydi. U quyidagi omilni asosiy motivatsion kuch deb hisoblaydi:o‘ziga bo‘lgan ishonch (self-efficacy) - “Men buni qila olaman” degan ishonch darajasi. Banduraning fikricha, shaxsning biror faoliyatni bajara olishiga bo‘lgan ishonchi qanchalik yuqori bo‘lsa, uning motivi ham shunchalik kuchli bo‘ladi. Ushbu nazariya o‘quv jarayonida va sport psixologiyasida keng qo‘llaniladi. Yutuqqa intilish nazariyasi (McClelland) Devid MakKlelland motivni uch asosiy psixologik ehtiyoj bilan izohlaydi:yutuqqa intilish motivi, hokimiyatga intilish motivi, guruhga mansublik motivi. Unga ko‘ra, shaxsning motivi tarbiya, tajriba va ijtimoiy muhit orqali shakllanadi. Yutuqqa intiluvchan shaxslar o‘z oldiga aniq va qiyin, ammo bajarilishi mumkin bo‘lgan maqsadlar qo‘yadi.6. 2020–2024-yillardagi zamonaviy ilmiy qarashlar So‘nggi yillarda olib borilgan neyropsixologik tadqiqotlarda motivatsiya jarayoni quyidagi miyaning tuzilmalari bilan bog‘langan: 6.1 Neyrobiologik tadqiqotlar:ventral striatum, prefrontal korteks, migdala, dopamin tizimi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, motivatsiya mukofot tizimining faolligi bilan chambarchas bog‘liq. XULOSA: Motiv va uning shakllanishi psixologiyaning eng muhim kategoriyalaridan biridir. Motiv inson xatti-harakatini boshqaruvchi ichki omil bo‘lib, biologik ehtiyojlar, ijtimoiy tajribalar, shaxsiy maqsadlar va kognitiv jarayonlar asosida shakllanadi. Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar motivatsiyaning neyrobiologik, psixologik va ijtimoiy omillar bilan uzviy bog‘liq ekanini 93 tasdiqlaydi. Motivlarning rivojlanishini chuqur o‘rganish ta’lim, psixologiya, shaxs rivoji va kasbiy faoliyat sohalarida katta ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2021). Self-Determination Theory and Human Motivation. 2. Schunk, D. H. (2022). Motivation in Education: Theory, Research, and Applications. 3. Baumeister, R. F. (2023). “Human Motivation and Self-Regulation.” Annual Review of Psychology. 4. Wentzel, K. R. (2022). Motivation and Social Influences in Adolescence. 5. Robbins, T. W., & Everitt, B. (2020). “Dopamine and Reward Mechanisms.” 6. Maslow, A. (2021). Motivation and Personality (Updated Edition). 7. Bandura, A. (2023). Social-Cognitive Motivation Theory. 8. Dweck, C. (2022). Mindset and Motivation Research. 9. Kumar, P. (2024). “Modern Approaches to Motivational Psychology.” 10. Karimova, V. (2022). Umumiy psixologiya. 11. Xolmatova, D. (2023). “O‘quv motivatsiyasining shakllanishi.” 12. Norqulov, Q. (2024). Psixologiya va motivatsiya nazariyalari.