IQTISODIYOTNI RAQAMLI BOSHQARUVINING NAZARIY ASOSLARI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 123 IQTISODIYOTNI RAQAMLI BOSHQARUVINING NAZARIY ASOSLARI Buranov Olmas SamDAQU “Biznesni boshqarish” kafedrasi dotsenti. [email protected] Jumanov Sherzod Norboyevich SamDAQU “Biznesni boshqarish” kafedrasi mudiri. https://doi.org/10.5281/zenodo.17893464 Annotatsiya. Ushbu maqolada raqamli iqtisodiyotning iqtisodiy mazmuni, mohiyati, uning hozirgi davrda bizga qanchalik zaruriyati borligi va O‘zbekistonda raqamli boshqaruvning bugungi holati haqidagi nazariy qarashlar o‘rganiladi, shuningdek, uning O‘zbekistondagi va xorijdagi holati qiyosiy tahlil qilinadi. Tahlillar asosida O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotning ustuvor yo‘nalishlari va rivojlanishiga oid ilmiy taklif va xulosalar ishlab chiqildi. Kalit so'zlar: raqamli iqtisodiyot; sanoat-4.0; raqamlashtirish; aqlli iqtisodiyot; aqlli biznes; biznes model; transformatsiya; elektron iqtisodiyot; internet tezligi. Abstract. This article examines the economic content and essence of the digital economy, its current relevance, and the present state of digital governance in Uzbekistan. In addition, it provides a comparative analysis of the situation in Uzbekistan and abroad. Based on these analyses, scientific recommendations and conclusions regarding the priority directions and development of the digital economy in the Republic of Uzbekistan have been developed. Keywords: digital economy; Industry 4.0; digitalization; smart economy; smart business; business model; transformation; e-economy; internet speed. Globallashuv sharoitida raqamli iqtisodiyot nafaqat tashqi migratsiya, xalqaro savdo va kapital harakati, turizm, xorijiy investitsiyalar va boshqa sohalarga, balki IT-ni rivojlantirish orqali mamlakatlarning iqtisodiy o‘sishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Mutaxassislarning fikricha, raqamli iqtisodiyotga o‘tish davlat va umuman jamiyatni jadal rivojlantirishning asosiy mezoni hisoblanadi, Insoniyat iqtisodiyot tarmoqlarining o‘zgarishi, bu jarayonni raqamlashtirish, mobilizatsiya, sohaga sun’iy intellektni joriy etish, shuningdik iqtisodiyotni har bir yo’nalishida raqamli boshqaruvni joriy etish lozimdir. Bunga yorqin misol bo’lib “Raqamli O’zbekiston – 2030” strategiyasini tastiqlanishini ko’rsatishimiz mumkin. Mamlakatimizdagi bugungi vaziyatni tahliliy xulosalar orqali o‘rganish zarur. Shuningdek, raqamli iqtisodiyotni tashkil etuvchi elementlarning cheksiz soni ushbu atamani talqin qilishning murakkabligini belgilaydi. Bizning fikrimizcha, raqamli iqtisodiyot ushbu intellektual jamiyatning moslashuvchan texnologiyalari va kommunikatsiyalarining murakkab integratsiyalashgan tizimini kengroq tushunishni talab qiladi. Raqamli iqtisodiyot mamlakatimizning xalqaro maydonga integratsiyalashuvini jadallashtirishga olib keluvchi akselerator (harakatlantiruvchi kuch) sifatida O‘zbekistonni demokratik, iqtisodiy rivojlangan davlatlar qatoriga kiritishdir. Binobarin, raqamli iqtisodiyotning nazariy asoslarini yanada kengroq yoritish uchun olimlarning fikrlariga to‘xtalib, uning rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillarni chuqur tahlil qilish va o‘ziga xos xususiyatlarini ochib berish zarur. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 124 Mamlakatimizdagi bugungi vaziyatni tahliliy xulosalar orqali o‘rganish zarur. Shuningdek, raqamli iqtisodiyotni tashkil etuvchi elementlarning cheksiz soni ushbu atamani talqin qilishning murakkabligini belgilaydi. Bizning fikrimizcha, raqamli iqtisodiyot ushbu intellektual jamiyatning moslashuvchan texnologiyalari va kommunikatsiyalarining murakkab integratsiyalashgan tizimini kengroq tushunishni talab qiladi. Mamlakatimizdagi raqamli iqtisodiyot unga nisbatan nazariy qarashlarni chuqurroq o‘rganish, eng muhim jihatlari, xususiyatlari va xususiyatlarini ajratib ko‘rsatish zaruriyatidan iborat. Bu raqamlashtirishdagi dolzarb iqtisodiy muammolarni samarali hal qilish imkonini beradi. Raqamli iqtisodiyot bilim iqtisodiyotiga o‘tishni ta’minlaydi, uning asosiy omillari xodimlarning bilim, ko‘nikma, malaka va imkoniyatlari hisoblanadi. Iqtisodiyotni raqamlashtirish jarayonini amalga oshirish innovatsion raqamli texnologiyalarni uzluksiz rivojlantirish va joriy etish hamda jamiyat va iqtisodiyotni rivojlanishning yangi bosqichiga o‘tishdan iborat. Bu, o‘z navbatida, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish orqali mamlakatimizning xalqaro maydonga integratsiyalashuvini tezlashtiradi. Shuning uchun iqtisodchilar raqamli iqtisodiyot kontseptsiyasining nazariy bilimlarini iqtisodiy kontseptsiyaga qaratishlari kerak. Xususan, “raqamli iqtisodiyot” tushunchasi 1995 yilda Don Tapskott tomonidan “Raqamli iqtisodiyot” kitobida ilmiy foydalanishga kiritilgan. U buni “raqamli texnologiyalarga asoslangan iqtisodiyot” deb tushundi [4]. “Raqamli iqtisodiyot” atamasining paydo bo‘lishi o‘sha yili “elektron iqtisodiyot” tushunchasini qo‘llagan, uning axborot va axborotning jadal rivojlanishidagi farqlari va afzalliklarini tushuntirib bergan Massachusets texnologiya instituti tadqiqotchisi Nikolas Negroponte bilan ham bog‘liq. telekommunikatsiya texnologiyasidir. Ruscha adabiyolarida raqamli iqtisodiyotning eng keng ta'rifi Vladimir Ivanov tomonidan berilgan: "raqamli iqtisodiyot - bu bizning haqiqatimizni to'ldiradigan virtual muhit". Biroq, raqamli iqtisodiyotning ushbu ta'rifi uni alohida sanoat sifatida ifodalamaydi Rossiya Fanlar akademiyasining yana bir professori va texnika fanlari doktori Roman Meshcheryakov raqamli iqtisodiyotni tushunish uchun ikkita yondashuvni taklif qiladi: kengaytirilgan va klassik. Keng ma'noda " raqamli iqtisodiyot - bu iqtisodiy ishlab chiqarish va raqamli texnologiyalardan foydalanish", klassik tarzda: "raqamli iqtisodiyot - bu raqamli texnologiyalarga asoslangan iqtisodiyot va shu bilan birga, faqat ishlab chiqarish sohasini tavsiflash to'g'riroqdir. Elektron tovarlar va xizmatlar" Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti (OECD) hisobotida raqamli iqtisodiyot “raqamli texnologiyalarga yo’naltirilgan bozorlarni tavsiflash uchun ishlatiladigan atama va Internet hamda boshqa IT texnologiyalari tomonidan qo’llabquvvatlanadigan iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy faoliyat turlarini nazarda tutuvchi atama” deb ta’riflanadi. Boston Consulting Group xalqaro kompaniyasi o’rganilayotgan atamaning quyidagi ta’rifini beradi: “Raqamli iqtisodiyot – bu onlayn istemolni, ushbu istemolchi infratuzilmasini yaratish xarajatlarini o’z ichiga olgan iqtisodiy faoliyat sohasidir deydi”. Raqamli iqtisodiyotni tashkil etuvchi elementlarning cheksiz soni ushbu atamani talqin qilishning murakkabligini belgilaydi. Bizning fikrimizcha, raqamli iqtisodiyot – intellektual jamiyatning moslashuvchan texnologiyalari va kommunikatsiyalarining murakkab integratsiyalashgan tizimi bo‘lib, mavjud iqtisodiy muammolarni samarali hal etish imkonini beradi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 125 Raqamli iqtisodiyotning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: - barqaror rivojlanish; - o'zgarish, moslashuvchanlikni oshirish; - qo'shimchalar; - axborot almashinuvi; - real vaqtda operatsiyalar; - raqamli "aqlli" mustaqil o'rganish jamiyati. Xorijiy olimlarning qator ishlari raqamli iqtisodiyotning shakllanishi va rivojlanish tendentsiyalariga bag‘ishlangan, xususan; D. Tapkotti, T. Mesenburg, K Shvab, V. Ivanov, R. Meshcheryakov va T. Yudina. Ushbu tadqiqotchilar o‘z tadqiqotlarida raqamli iqtisodiyotning rivojlanish tendentsiyalari, uning jahonning yetakchi mamlakatlari yalpi ichki mahsuloti tarkibida doimiy o‘sib borishi, iqtisodiyotni raqamli transformatsiyalashning zamonaviy jarayonlari va boshqalarga e’tibor qaratdi. Shu bois O‘zbekistonda “Raqamli iqtisodiyot – 2030” strategiyasini amalga oshirish sharoitida korxonalarni raqamli o‘zgartirishning asosiy yo‘nalishlari va mexanizmlari hamon dolzarbligicha qolmoqda va ilmiy izlanishlarga muhtoj. Yuqoridagi tahlillar va fikrlarni umumlashtirib quyidagi tavsiya va xulosalarni berish mumkin. 1. Raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqish: Korxonalar va davlat organlari raqamli boshqaruvni samarali joriy etish uchun aniq strategik yo‘nalishlar belgilashi zarur. Bu strategiya AI, ma’lumotlar tahlili, bulutli hisoblash va boshqa raqamli vositalardan foydalanishni o‘z ichiga olishi lozim. 2. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini integratsiya qilish: Boshqaruv jarayonlarini avtomatlashtirish va qaror qabul qilish sifatini oshirish maqsadida IT va kommunikatsiya tizimlarini samarali bog‘lash tavsiya etiladi. 3. Ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlash: Shaxsiy va korporativ ma’lumotlarni himoya qilish, kiberxavfsizlik choralarini kuchaytirish raqamli boshqaruvning ishonchliligi uchun muhim hisoblanadi. 4. Xodimlarni raqamli kompetensiyalar bilan tayyorlash: Raqamli boshqaruv jarayonlarida xodimlarning malakasini oshirish, ularni zamonaviy texnologiyalar bilan ishlashga o‘rgatish tavsiya etiladi. 5. Iqtisodiy samaradorlikni monitoring qilish: Raqamli boshqaruv natijalarini muntazam tahlil qilib, resurslar samaradorligini oshirish va jarayonlarni optimallashtirish bo‘yicha choratadbirlarni belgilash muhimdir. Xulosa. Raqamli boshqaruv iqtisodiyotning samaradorligini oshirish, qaror qabul qilish jarayonini tezlashtirish va resurslardan optimal foydalanish imkonini beradi. Nazariy jihatdan, raqamli boshqaruv AI, ma’lumotlar tahlili va elektron tizimlar orqali iqtisodiy faoliyatni boshqarishning yangi paradigmasini tashkil qiladi. Shu bilan birga, uning muvaffaqiyati faqat texnologiyalarni joriy etishga emas, balki xavfsizlik, normativ huquqiy baza, xodimlarning kompetensiyalari va strategik rejalashtirishga bog‘liqdir. O‘zbekistonda raqamli boshqaruvning nazariy asoslarini rivojlantirish va amaliyotga tatbiq etish iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va raqamli transformatsiyani samarali amalga oshirish uchun muhim omildir. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 126 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. Mirziyove Sh.M. O'zbekiston Respublikasining Oliy majlisiga Murojaatnoma. Xalq so'ziToshkent/2020 yil 21 dekabr 2. Mirziyoev Sh.M. O'zbekiston Respublikasining Oliy majlisiga Murojaatnoma. Xalq so'ziToshkent/ 2019 yil 29 dekabr 3. Evtyanova D. V., Tiranova M. V. Tsifrovaya iqtisodiyot qanday mexanizm effektli ekologiki iqtisodiy siyosat // Internet-jurnal «Naukovedenie». 2017. T. 9, S. 2–9. 4. Tapskott D. Raqamli iqtisodiyot: tarmoqli razvedka davridagi va'da va xavf. McGraw-Hill, 1995.