SHAXSNING INDIVIDUAL-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI

113 SHAXSNING INDIVIDUAL-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI Otaqoziyeva Nilufar Vaxob qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlang'ich ta'lim yo'nalishi 1-bosqich talabasi 25.3-guruh. [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17893683 Annotatsiya: Ushbu tezisda shaxsning individual-psixologik xususiyatlarini tushunishdagi temperament turlarining nazariy va amaliy ahamiyati yoritilgan. Tadqiqot maqsadi Gippokrat va I.P. Pavlovning klassik tasniflariga tayanib, temperament turlari (sanguinik, xolerik, flegmatik, melanxolik) va ularning oliy nerv faoliyati (ONF) xususiyatlari oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni tahlil qilishdan iborat. Ishning dolzarbligi temperamentni bilish kasbiy moslashuv va shaxslararo munosabatlarni optimallashtirishga xizmat qilishi bilan belgilanadi. Kalit so‘zlar: sanguinik, xolerik, flegmatik, melanxoli, temperament,temperament turlari, xolerik, Annotation. This thesis highlights the theoretical and practical significance of temperament types in understanding the individual psychological characteristics of a person. The aim of the study is to analyze the interrelation between temperament types (sanguine, choleric, phlegmatic, melancholic) and the features of higher nervous activity (HNA), based on the classical classifications of Hippocrates and I.P. Pavlov. The relevance of the work is determined by the fact that understanding temperament contributes to improving professional adaptation and optimizing interpersonal relationships. Keywords: sanguine, choleric, phlegmatic, melancholic, temperament, types of temperament, choleric KIRISH: Temperament shaxsning tug‘ma biologik xususiyatlari asosida shakllanadigan, ruhiy jarayonlarning tezligi, kuchi, barqarorligi va tashqi muhitga reaksiya qilish xarakterini belgilovchi psixologik kategoriya hisoblanadi. Temperament insonning xulq-atvori, emotsional reaksiyalari, faoliyatga bo‘lgan munosabati va ijtimoiy muhitda o‘zini tutishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Temperamentning oliy nerv faoliyati bilan bog‘liqligiPavlov ta’kidlashicha, har bir temperament turi asab tizimining quyidagi xususiyatlariga bog‘liq: Kuchi - asab hujayralarining zo‘riqishga bardosh berishi Harakatchanligi - bir faoliyatdan boshqasiga o‘tish tezligi Muvozanati - qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining uyg‘unligi Masalan, sangvinik va xolerik kuchli asab tizimiga ega bo‘lsa, melanxolikning asab tizimi nisbatan zaif sanaladi. Temperamentning amaliy ahamiyati.Temperamentni bilish quyidagi sohalarda katta ahamiyatga ega: Ta’lim jarayonida - o‘quvchining qobiliyat va qiziqishlariga mos metod tanlash Kasbiy yo‘naltirishda - temperamentga mos kasbni belgilash Psixoterapiyada - shaxsiy yondashuvlarni to‘g‘ri tanlash 114 Shaxslararo muloqotda - turli temperamentga ega odamlar o‘rtasida samarali aloqa o‘rnatish Jamoada ishlashda - rollarni to‘g‘ri taqsimlash, kelishmovchiliklarni kamaytirish Temperament haqidagi nazariy qarashlar: Temperament turlari qadimdan psixologiya va fiziologiya fanining asosiy tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bo‘lib kelmoqda. Gippokrat temperamentni organizmdagi to‘rt xil suyuqlik - qon, sariq o‘t, qora o‘t va balg‘am - nisbati bilan izohlaydi. Keyinchalik I.P. Pavlov temperamentni oliy nerv faoliyatining kuchi, muvozanati va harakatchanligi bilan bog‘lab, uning fiziologik asosini ilmiy jihatdan asoslab berdi. Tadqiqot maqsadi: Temperament turlari va ularning dinamik xususiyatlari, shuningdek, turli faoliyat sohalarida oʻzini namoyon qilish mexanizmlarini ilmiy-nazariy asoslash.Ishning nazariy asoslari: Tadqiqot Gippokratning gumanistik tasnifi va I.P. Pavlovning oliy nerv faoliyati (ONF) tiplari haqidagi nazariyalariga tayanadi. Temperament nerv tizimining kuchi, muvozanati va harakatchanligi xususiyatlari bilan bogʻliq.Tadqiqot usullari: Ilmiy adabiyotlarni oʻrganish, qiyosiy tahlil, sintez hamda empirik kuzatish usullaridan foydalanildi. Natijalar (asosiy yoki nazariy): Tadqiqot natijalariga koʻra, Xolerik va Sanguinik turlari yuqori harakatchanlikka ega boʻlib, ular tez reaksiyani talab qiluvchi sohalarga moyil boʻlishi aniqlandi. Aksincha, Melanxolik va Flegmatik turlar past harakatchanlikni namoyon etadi, bu ularning chidamlilik va diqqatni jamlashni talab qiladigan vazifalarda samaraliroq boʻlishini koʻrsatadi. Temperament xususiyatlari shaxsning stressga chidamlilik darajasini bevosita belgilaydi. Tahlil va muhokama (fikrga tayangan holda): Psixologik ilmiy fikrga tayanib (Jalolov, 2021), temperamentning tugʻma ekanligiga qaramay, shaxs oʻz-oʻzini tarbiyalash va ijtimoiy muhit taʼsiri orqali oʻzining dinamik psixik xususiyatlarini qisman kompensatsiya qilish imkoniyatiga ega. Temperamentni bilish pedagogik yondashuvni individual xususiyatlarga moslashtirish uchun muhim omil hisoblanadi. XULOSA: Tadqiqot natijalaridan kelib chiqqan holda, temperament turlarini chuqur bilish shaxsning oʻz-oʻzini tahlil qilish, shaxslararo munosabatlarni samarali qurish va kasbiy faoliyat sohasini toʻgʻri tanlashda muhim psixologik asos boʻlib xizmat qiladi. Ishning ilmiy yangiligi temperament dinamikasi va taʼlim yoki kasbiy moslashuv jarayonlari oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrganish orqali yangi amaliy tavsiyalar ishlab chiqilganligida namoyon boʻladi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jalolov, S. (2021). Psixologiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Pavlov, I. P. (1951). Polnoye sobraniye trudov. Izdatelstvo Akademii nauk SSSR. 3. Strelau, J. (1983). Temperament, personality, activity. Academic Press. 4. Jang, J. H., & Rychlak, J. F. (2006). Temperament and stress: The moderating effect of effort. Journal of Personality, 74(3), 859–882.