TAFAKKUR OPERATSIYALARI VA SHAKLLARI

141 TAFAKKUR OPERATSIYALARI VA SHAKLLARI Bobonazarova Yulduz Ortiq qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti Texnologik ta’lim kafedrasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika unversiteti Pisixologiya kafedrasi o’qituvchisi Ilmiy rahbar:Ozodqulov Olimjon Bahodir o’g’li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17894874 Annotatsiya Ushbu tezisda tafakkur, bilish jarayonining eng yuqori shakli sifatida, uning asosiy operatsiyalari (tahlil, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, mavhumlashtirish) va shakllari (tushuncha, hukm, xulosa chiqarish) tahlil qilinadi. Mavzuning dolzarbligi shundaki, tafakkurning samarali shakllanishi shaxsning aqliy rivojlanishi va muammolarni hal qilish qobiliyatining asosidir. Kalit so‘zlar: Tafakkur, aqliy operatsiyalar, tahlil, sintez, mantiqiy tafakkur, tushuncha, hukm, xulosa chiqarish, deduksiya, induksiya. Annotation: This thesis analyzes thinking as the highest form of cognitive activity, focusing on its main operations (analysis, synthesis, comparison, generalization, abstraction) and forms (concept, judgment, inference). The relevance of the topic lies in the fact that the effective development of thinking forms the basis of an individual’s intellectual growth and problemsolving abilities. Keywords: Thinking, mental operations, analysis, synthesis, logical thinking, concept, judgment, inference, deduction, induction. KIRISH: Tadqiqotning maqsadi,Tafakkur operatsiyalari va shakllari o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni nazariy va amaliy jihatdan o'rganish hamda ularni rivojlantirishning psixologik mexanizmlarini aniqlash. Tafakkur – inson aqliy faoliyatining yuksak shakli, obyektiv voqelikning ongda aks etish jarayoni. Tafakkur atrof muhitni, ijtimoiy hodisalarni, voqelikni bilish quroli, shuningdek, inson faoliyatini amalga oshirishning asosiy sharti hisoblanadi. Tafakkur insonni boshqa mavjudotlardan ajratib turuvchi noyob jarayon bo‘lib, u atrofmuhitni anglash va uni o‘zgartirishning muhim omili hisoblanadi. Bugungi kunda ta’lim tizimida talabalarning intelluktual taraqqiyotini ta’minlashda tafakkur operatsiyalarini rivojlantirish muhim o‘rin tutmoqda. Tafakkur operatsiyalarining nazariy asoslari: Psixologik adabiyotlarda tafakkur ob’ektiv olamning bilvosita va umumlashtirilgan aks ettirilishi sifatida ta’riflanadi. Rus olimlari Vigotskiy va Rubinshteyn fikriga ko‘ra, tafakkurning asosini aqliy operatsiyalar tashkil etadi. Har qanday murakkab aqliy faoliyat quyidagi asosiy operatsiyalarga tayanadi: 1.Analiz (tahlil): murakkab ob’ektni fikran qismlarga, elementlarga ajratish. Bu qobiliyat ma’lumotni chuqur o‘zlashtirish uchun zarur. 2.Sintez (birlashtirish): ob’ektning qismlarini yagona butunga birlashtirish. Bu tahlil bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, butun manzara haqida xulosa chiqarishga xizmat qiladi. 3.Taqqoslash: Ob'ektlar yoki hodisalar o'rtasidagi o'xshashlik va farqlarni aniqlash, bu esa ularni to'g'ri tasniflashga yordam beradi. 4.Mavhumlashtirish (Abstraktsiya): Ob'ektning ikkilamchi, ahamiyatsiz belgilaridan chalg'imasdan, faqat asosiy va muhim xususiyatlarini ajratib 142 olish. 5.Umumlashtirish (Generalizatsiya): Bir turdagi ko'plab ob'ektlarning umumiy va muhim belgilarini birlashtirish orqali yangi tushunchalar hosil qilish. Tafakkur operatsiyalarini rivojlantirish usullari. Talabalarning tafakkur operatsiyalarini samarali rivojlantirish uchun quyidagi usullar qo‘llanilishi mumkin: Muammoli ta’lim. Talabalarga murakkab vaziyatlar bilan bog‘liq muammolarni yechishni taklif qilish orqali ularning fikrlash qobiliyati rivojlantiriladi. Masalan, turli masalalar va amaliy topshiriqlar orqali mantiqiy va ijodiy fikrlash o‘rgatiladi. Kooperativ o‘qitish. Guruhiy ishlash metodlari orqali talabalar bir – birlari bilan fikr almashadi va muammolarni birgalikda tahlil qilishni o‘rganadi. Bu yondashuv tafakkur jarayonlarini faollashtirishga yordam beradi. Kognitiv trening. Maxsus aqliy mashqlar va o‘yinlar yordamida talabalar tafakkur operatsiyalarini rivojlantiradi. Misol uchun, mantiqiy jumboqlar, matematik vazifalar va strategik o‘yinlar. Interfaol texnologiyalar. Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash (masalan, simulyatorlar, virtual muhitlar va ta’limiy dasturlar) orqali talabalar fikrlash qobiliyatlarini amaliyotda sinab ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Tafakkur shakllarining ahamiyati Tafakkur jarayoni yakunida hosil bo'ladigan asosiy shakllar tushuncha, hukm va xulosa chiqarishdir. -Tushuncha: Ob'ektlarning eng muhim, umumiy va zaruriy belgilarini aks ettiruvchi fikr shakli. -Hukm: Ob'ektlar o'rtasidagi munosabatlarni tasdiqlovchi yoki inkor etuvchi fikr. -Xulosa chiqarish (Mantiq): Bir yoki bir nechta hukm (yoki tushuncha) asosida yangi hukm hosilqilish. U deduksiya (umumiy qoidadan xususiy holatga) va induksiya (xususiy holatlardan umumiy qoidaga) kabi usullarga bo'linadi.Shuningdek, psixologiyada ko'rgazmali-harakatli, ko'rgazmali-obrazli va mavhum-mantiqiy tafakkur kabi turlari ajratiladi, bu turlar shaxsning yoshiga va faoliyat turiga qarab rivojlanadi. O'zbekistonlik olim Sattorov (2023) ta'kidlaganidek, aqliy qobiliyatlar stressga bardoshlilikni rivojlantirishning muhim yo'llaridan biridir. Tadqiqot usullari: Tadqiqot davomida tafakkur jarayonlarining rivojlanish darajasini aniqlash uchun 60 nafar talaba o'rtasida G. Eysenkning "Aqliy qobiliyatlar testi" hamda mantiqiy masalalarni yechishga qaratilgan testso'rovnoma o'tkazildi.Natijalar: Tadqiqot davomida o'tkazilgan so'rovnoma natijalari 1-jadvalda keltirilgan. Tahlil va sintez kabi asosiy operatsiyalarni yuqori darajada qo'llay oladigan talabalar o'qish jarayonida murakkab muammolarni hal qilishda yuqori samaradorlik ko'rsatishi aniqlandi. Xususan, mantiqiy xulosa chiqarish (deduksiya va induksiya) qobiliyati rivojlangan talabalar o'quv materialini tezroq o'zlashtiradi. Talabalarning 50%i o‘rtacha tafakkur darajasiga ega, bu esa o‘quv jarayonida aqliy operatsiyalarni rivojlantirishga e’tibor qaratish zarurligini bildiradi. XULOSA Tadqiqot natijalariga ko'ra, tafakkurning asosiy operatsiyalari va shakllarini maqsadli rivojlantirish shaxsning bilish qobiliyatini sezilarli darajada oshiradi. Shuning uchun, ta'lim jarayonida talabalarning mantiqiy fikrlashini rivojlantirishga qaratilgan amaliy mashg'ulotlar kognitiv o‘yinlar va maxsus psixologik treninglarni tatbiq etish samarali vosita ekanligi aniqlandi. Ushbu usullar nafaqat o‘quv samaradorligini, balki shaxsning kundalik hayotdagi muammolarni hal qilish qobiliyatini ham yaxshilaydi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Jalolov, S. (2021). Psixologiya asoslari. Toshkent: Fan nashriyoti. 143 2. Rubinshteyn, S. L. (1958). Osnovi obshchey psixologii. Moskva: Pedagogika. 3. Sattorov, B. (2023). Talabalarda stressga bardoshlilikni rivojlantirish yo'llari. Chirchiq davlat pedagogika universiteti jurnali. Vygotsky, L. S. (1978). 4. Mind in society: The development of higher psychological processes. Harvard University Press. 5. Otaboyev, J. “ Talim jarayonida tafakkur va uning rivojlanishi” Toshkent fan va texnologiyalar, 2011.