INNOVATSION IQTISODIYOT SHAROITIDA QURILISHNI BOSHQARISHNI RAQAMLASHTIRISH VA SUN'IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 158 INNOVATSION IQTISODIYOT SHAROITIDA QURILISHNI BOSHQARISHNI RAQAMLASHTIRISH VA SUN’IY INTELLEKTDAN FOYDALANISH IMKONIYATLARI Abduvaliyev Bekzod Muxiddin o‘g’li SamDAQU tayanch doktoranti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17895715 Annotatsiya. Maqolada innovatsion iqtisodiyot sharoitida qurilish sohasini boshqarishda raqamlashtirish va sun’iy intellekt texnologiyalaridan foydalanishning ilmiy-nazariy asoslari hamda amaliy jihatlari yoritilgan. Qurilish jarayonlarida raqamli yechimlar, axborot modellashtirish (BIM), sun’iy intellekt (AI) va “yashil” texnologiyalarning samaradorligi tahlil qilingan. Shuningdek, O‘zbekistonda qurilish sohasini raqamlashtirishda mavjud muammolar va ularning yechimlari bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Kalit so‘zlar: innovatsion iqtisodiyot, raqamli transformatsiya, qurilishni boshqarish, sun’iy intellekt, BIM texnologiyasi, raqamli boshqaruv, avtomatizatsiya, “yashil” qurilish, innovatsiya, samaradorlik. Kirish. Jahonda global raqamli transformatsiya jarayonlari kuchayib borayotgan bir paytda, iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida, jumladan, qurilish sohasida ham raqamli texnologiyalarni joriy etishning ahamiyati beqiyos darajada oshmoqda. Innovatsion iqtisodiyot rivojlanishi uchun qurilish sohasini raqamlashtirish strategik ahamiyatga ega, chunki mazkur tarmoq milliy iqtisodiyotning “lokomotivi” hisoblanadi – u mehnat bozorida millionlab ish o‘rinlarini yaratadi, infratuzilmani rivojlantiradi va investitsiya oqimlarini faol jalb etadi. Hozirgi kunda qurilish jarayonlarining katta qismi hali ham an’anaviy usullar bilan boshqariladi: qog‘oz hujjatlar aylanmasi, ma’lumotlar bazalarining fragmentlanganligi, inson omili ta’sirining yuqoriligi va vaqtni ko‘p sarflanishi loyihalar samaradorligini cheklab qo‘yadi. Bu esa qurilish jarayonlarida resurslarni samarasiz sarflanishiga, loyihalar muddatining cho‘zilishiga va xarajatlarning ortishiga olib keladi. Bunday sharoitda raqamli texnologiyalar va sun’iy intellekt (AI) qurilishni boshqarishda sifat jihatidan yangi bosqichni belgilaydi. Masalan, BIM (Building Information Modeling) texnologiyasi qurilish loyihalarining barcha bosqichlarini – loyihalash, smeta, qurilish va ekspluatatsiyani – yagona raqamli muhitda integratsiyalaydi. Shu tariqa qaror qabul qilish tezlashadi, xatolar soni kamayadi va shaffoflik oshadi. Shu bilan birga, sun’iy intellekt qurilish sohasida prognozlashtirish, xavflarni baholash, resurs taqsimotini avtomatlashtirish hamda qurilish obyektlarida xavfsizlikni ta’minlashda faol qo‘llaniladi. Masalan, sun’iy intellekt yordamida qurilish jarayonidagi ma’lumotlar tahlil qilinib, ehtimoliy xatarlar oldindan aniqlanadi, loyiha jadvallari optimallashtiriladi. O‘zbekiston uchun mazkur yo‘nalishning dolzarbligi yanada yuqori. Chunki so‘nggi yillarda mamlakatda keng ko‘lamli infratuzilma loyihalari amalga oshirilmoqda: yo‘llar, uy-joylar, sanoat obyektlari, turizm va logistika infratuzilmalari qurilayotgani qurilish sohasini iqtisodiy o‘sishning asosiy drayveriga aylantirmoqda. Shu bilan birga, qurilishda resurs tejamkor va “yashil” texnologiyalardan foydalanish ham ustuvor vazifa etib belgilangan. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 159 Bunday sharoitda qurilishni boshqarishda raqamli yechimlar – BIM, IoT (narsalar interneti), Big Data va AI texnologiyalaridan foydalanish sohaning samaradorligini oshirish, investitsiya jozibadorligini kuchaytirish va inson omilini kamaytirish imkonini beradi. Shuningdek, raqamli boshqaruv tizimlari shaffoflikni ta’minlab, korrupsiya xatarlarini kamaytiradi, qurilish jarayonlarini monitoring qilishni yengillashtiradi. Shu nuqtai nazardan ushbu mavzu nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarbdir. U mamlakatda qabul qilingan “2022–2026 yillarda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish strategiyasi”, “Qurilish sohasini raqamlashtirish dasturi”, hamda Innovatsion rivojlanish agentligi tashabbuslariga mos ravishda amalga oshirilayotgan islohotlarni ilmiy jihatdan asoslab berish imkonini yaratadi. Foydalanilgan adaiyotlar tahlili. Ilmiy maqolada foydalanilgan adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, qurilish sohasini raqamlashtirish va sun’iy intellektdan foydalanish masalasi jahon amaliyotida ham, O‘zbekiston sharoitida ham juda dolzarb hisoblanadi. Manbalar turli yo‘nalishlardagi – meyoriy-huquqiy hujjatlar, ilmiy tadqiqotlar, xalqaro tashkilotlar hisobotlari hamda amaliy tavsiyalardan iborat bo‘lib, ular birgalikda tadqiqotning ilmiy ishonchliligi va amaliy qiymatini ta’minlaydi. Maqolada foydalanilgan muhim meyoriy manba bu – O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli iqtisodiyotni jadal rivojlantirish to‘g‘risida”gi PF - 6079-son Farmoni (2020 yil 5 oktabr) [1]. Unda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha davlat siyosati, shu jumladan qurilish sohasida raqamli texnologiyalarni joriy etishning huquqiy asoslari belgilab berilgan. Bu farmon milliy qurilish tizimini raqamlashtirishning huquqiy poydevori sifatida maqolada muhim o‘rin tutgan. “Qurilish sohasini raqamlashtirish konsepsiyasi” (2023 yil, Toshkent) [2] muhim ahamiyat kasb etadi. Unda mamlakat miqyosida qurilish faoliyatini raqamlashtirish bo‘yicha davlat siyosati, strategiya va yo‘nalishlar belgilab berilgan. Xususan, BIM (Building Information Modeling) tizimini joriy etish, raqamli loyihalashtirish standartlarini ishlab chiqish va davlat xaridlarini elektron platformaga o‘tkazish masalalari yoritilgan. Bu manba maqolada qurilish sohasida raqamli boshqaruvni amalga oshirishning huquqiy va tashkiliy asoslarini tahlil qilishda muhim ilmiy manba bo‘lib xizmat qilgan. A. Bektemirovning “Innovatsion iqtisodiyotda raqamli boshqaruv modellari” (2024) nomli maqolasida [3] innovatsion iqtisodiyot sharoitida raqamli texnologiyalarni boshqaruv tizimiga integratsiya qilish usullari yoritilgan. Muallif raqamli modellardan foydalanish natijasida iqtisodiy samaradorlik va investitsiya oqimlarini optimallashtirish imkoniyatlarini tahlil qiladi. Bu asar maqolada qurilishni boshqarishning innovatsion mexanizmlarini yoritishda nazariy asos sifatida qo‘llanilgan. Shu bilan birga, Maykl Porterning “Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance” (1985) [4] asari raqobat afzalliklari nazariyasiga bag‘ishlangan bo‘lib, raqamli va innovatsion yondashuvlar orqali ishlab chiqarish samaradorligini oshirish usullarini tushuntiradi. Bu nazariy asos qurilish sohasida raqamli texnologiyalarni qo‘llash orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim metodologik baza bo‘lib xizmat qiladi. Maqolada Porterning raqobat ustunligi nazariyasi raqamli qurilish tizimlarini joriy etish orqali milliy qurilish tarmog‘ining raqobatbardoshligini oshirish bilan bog‘langan holda izohlangan. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 160 Xalqaro tashkilotlar tomonidan tayyorlangan manbalar ham maqolaning ilmiy darajasini oshirgan. Jumladan, OECD (2022)ning “Digital Innovation in Construction Industry” hisobotida [5] qurilishda raqamli innovatsiyalar, BIM, IoT (internet narsalar) va sun’iy intellekt texnologiyalarining jahon amaliyotidagi qo‘llanilishi tahlil qilingan. Unda rivojlangan mamlakatlarda raqamli qurilishni amalga oshirish natijasida loyihalarning muddati va xarajatlarini qisqartirish, xavflarni kamaytirish va resurs tejamkorligini oshirish kabi natijalar keltirilgan. Bu hisobot maqolada xalqaro tajribani milliy amaliyot bilan taqqoslashda asosiy manba bo‘lgan. KPMG Global (2021) tomonidan tayyorlangan “AI in Construction: Transforming Project Management” hisobotida [6] sun’iy intellekt qurilishda qanday ishlaydi, ya’ni rejalashtirishni avtomatlashtirish, resurs taqsimotini optimallashtirish va xatolarni prognozlash kabi masalalar yoritilgan. Bu manba maqolada qurilishni boshqarishda AI texnologiyalarini joriy etish imkoniyatlarini tahlil qilishda ilmiy va amaliy nuqtai nazardan katta ahamiyat kasb etgan. Shuningdek, **World Economic Forum (2020)**ning “Shaping the Future of Construction” hisobotida [7] qurilish sohasidagi innovatsion tendensiyalar, “yashil” texnologiyalar va intellektual boshqaruv tizimlarining rivojlanishi tahlil qilingan. Bu manba maqolada qurilishni barqaror va resurs tejamkor yo‘nalishda rivojlantirish masalalarini yoritishda xalqaro ilmiy-amaliy tajriba sifatida foydalanilgan. **PwC (2022)**ning “Building a Digital Future in Construction” hisobotida [8] raqamli qurilish modellarini amaliyotga joriy etish natijasidagi iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichlari, boshqaruvdagi yangi tendensiyalar va raqamli ishlab chiqarish muhitidagi muammolar yoritilgan. Bu manba maqolada raqamli boshqaruvni joriy etishning iqtisodiy samaradorligini baholashda amaliy dalil sifatida xizmat qilgan. Foydalanilgan manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki: - milliy adabiyotlar va meyoriy hujjatlar (1-, 2-, 3-manbalar) o‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot va qurilish sohasini modernizatsiya qilishning huquqiy va ilmiy asoslarini ta’minlagan; - xalqaro tashkilotlar va tadqiqotlar (4-, 5-, 6-, 7-, 8-manbalar) dunyo tajribasini o‘rganish va uni milliy sharoitga moslashtirish imkonini bergan; - manbalarning xilma-xilligi va zamonaviyligi maqoladagi ilmiy izlanishning keng qamrovli ekanini namoyon etadi. Shu asosda aytish mumkinki, foydalanilgan adabiyotlar maqoladagi ilmiy xulosalarni asoslashda va amaliy tavsiyalarni ishlab chiqishda ishonchli manba bazasini tashkil etgan. Ular innovatsion iqtisodiyot sharoitida qurilishni raqamlashtirish va sun’iy intellektdan foydalanish imkoniyatlarini ilmiy va amaliy jihatdan to‘liq yoritishga xizmat qilgan. Tahlil va natijalar. So‘nggi yillarda dunyoda innovatsion iqtisodiyot rivojlanishining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida raqamli texnologiyalarni joriy etish va sun’iy intellekt imkoniyatlaridan foydalanish tendensiyasi kuchaymoqda. Qurilishni boshqarishda ham raqamli texnologiyalar va sun’iy intellektdan foydalanish – innovatsion iqtisodiyotga o‘tishning ajralmas qismi bo‘lib, uning samaradorligi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va ekologik jihatdan ham mamlakat barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Demak, qurilish sohasi iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri sifatida mazkur jarayonlardan chetda qololmaydi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 161 Qurilishning raqamlashtirilishi iqtisodiy o‘sishni ta’minlovchi muhim omil sifatida e’tirof etilmoqda. Chunki mazkur sohada investitsiyalarning katta ulushi jamlanadi, infratuzilma rivojlanadi, yangi ish o‘rinlari yaratiladi. Shu bois, qurilishni boshqarishda raqamli texnologiyalardan foydalanish innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishning muhim sharti hisoblanadi. Innovatsion iqtisodiyotda qurilishni boshqarishning ahamiyati quyidagilar bilan izohlanadi: Birinchidan, innovatsion iqtisodiyotda qurilish faqatgina fizik inshootlar yaratish emas, balki zamonaviy axborot oqimlari, intellektual texnologiyalar va raqamli boshqaruv tizimlarini joriy etish orqali samaradorlikni oshirish jarayoni sifatida qaraladi. Ikkinchidan, qurilish sohasida axborot texnologiyalarini joriy etish – loyihalarni rejalashtirish, nazorat qilish, smetalarni shakllantirish va moliyaviy hisobotlarni avtomatlashtirish imkonini yaratadi. Bu esa inson omilining ta’sirini kamaytiradi, vaqt va resurs tejamkorligini ta’minlaydi. Bugungi kunda qurilish sohasida raqamlashtirishning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:  BIM (Building Information Modeling) – qurilish obyektlarini axborot modellashtirish tizimi bo‘lib, u loyihalash, qurish va ekspluatatsiya bosqichlarini yagona raqamli muhitda birlashtiradi.  IoT (Internet of Things) – qurilish maydonidagi sensorlar yordamida uskunalar holati, xavfsizlik darajasi va material sarfini real vaqtda kuzatish.  Big Data ва AI – katta ma’lumotlar tahlili va sun’iy intellekt orqali qaror qabul qilishni avtomatlashtirish.  ERP ва CRM тизимлари – moliyaviy va mijozlar munosabatlarini raqamli asosda boshqarish. Bu texnologiyalar qurilishda shaffoflikni oshirish, korrupsiya xatarlarini kamaytirish va investitsiya jozibadorligini kuchaytirishga xizmat qiladi. O‘zbekistonda qurilish sohasi iqtisodiy o‘sishning asosiy lokomotivlaridan biri hisoblanadi. Shunday bo‘lsada, sohada hali ham bir qator muammolar mavjud:  loyihalash jarayonlarining an’anaviy va qog‘oz asosida olib borilishi;  qurilish jarayonlarida ma’lumotlar integratsiyasining yetishmasligi;  xarajatlarni prognozlashtirishda aniq ma’lumotlar bazasining yo‘qligi;  kadrlar raqamli texnologiyalarni to‘liq qo‘llay olmasligi. Shu bois qurilishni boshqarish tizimini raqamlashtirish va sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish sohaning sifat jihatidan yangi bosqichga chiqishiga zamin yaratadi. Sun’iy intellekt texnologiyalari qurilish sohasida bir qator muhim vazifalarni bajarishda qo‘llaniladi:  loyihalardagi xatarlarni oldindan aniqlash va minimallashtirish;  qurilish jarayonlarini prognozlashtirish va optimallashtirish;  xarajatlar smetasini avtomatik hisoblash;  qurilish obyektlarining xavfsizligini nazorat qilish. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 162 Bundan tashqari, AI asosidagi tahlil vositalari orqali loyihalarning samaradorligi baholanadi, vaqt va resurslar tejaladi. Qurilishni boshqarish sohasini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, tizimda raqamlashtirish va sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etishda ham bir qator muammolarga duch kelmoqda. Jumladan:  texnik infratuzilmaning yetarli darajada emasligi;  raqamli bilim va kompetensiyalar yetishmasligi;  qonunchilikda raqamli qurilish standartlarining to‘liq belgilanmaganligi;  investitsiya manbalarining cheklanganligi. Bu muammolarning vujudga kelishi o‘z navbatida qurilish sohasida quyidagi masalalarni hal etishni taqozo etadi:  davlat tomonidan raqamli qurilish standartlarini qabul qilish;  bim va ai texnologiyalarini milliy loyihalarda pilot asosida joriy etish;  oliy ta’lim tizimida qurilishda raqamli boshqaruv fanlarini kiritish;  xususiy va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun soliq va huquqiy imtiyozlar yaratish. Tavsiya va takliflar. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlar, bizning nazarimizda quyidagi tavsiya va takliflarni ishlab chiqish uchun asos bo‘ladi: 1. Qurilish sohasida raqamli transformatsiyani amalga oshirish uchun yagona milliy “BIMplatforma” yaratish. 2. Sun’iy intellekt asosida loyihalarni baholash va prognozlashtirish tizimini joriy etish. 3. Qurilish tashkilotlarida raqamli boshqaruv bo‘yicha kadrlar malakasini oshirish dasturini ishlab chiqish. 4. “Yashil qurilish” va “intellektual shahar” konsepsiyalarini amaliy tatbiq etish. 5. Davlat-xususiy sheriklik asosida raqamli qurilish markazlarini tashkil etish. Xulosa qilib aytish mumkinki, qurilish sohasini raqamlashtirish va sun’iy intellektdan foydalanish innovatsion iqtisodiyotning rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Bu nafaqat loyihalar samaradorligini oshiradi, balki barqaror iqtisodiy o‘sish va “yashil” texnologiyalar asosidagi yangi iqtisodiy muhitni yaratadi. O‘zbekistonda raqamli qurilish tizimlarini joriy etish sohadagi ilg‘or xalqaro tajribani qo‘llash va milliy raqobatbardoshlikni oshirish imkonini yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli iqtisodiyotni jadal rivojlantirish to‘g‘risida”gi PF–6079-son Farmoni. – 2020 yil 5 oktabr. 2. Qurilish sohasini raqamlashtirish konsepsiyasi. – Toshkent: Qurilish va arxitektura qo‘mitasi nashriyoti, 2023. – 85 b. 3. Bektemirov A. Innovatsion iqtisodiyotda raqamli boshqaruv modellari. – Samarqand: SamDU nashriyoti, 2024. – 122 b. 4. Porter, M. E. Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior Performance. – New York: Free Press, 1985. – P. 112–134. 5. OECD. Digital Innovation in Construction Industry. – Paris: OECD Publishing, 2022. – 76 p. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 163 6. KPMG Global. AI in Construction: Transforming Project Management. – London, 2021. – 48 p. 7. World Economic Forum. Shaping the Future of Construction: A Breakthrough in Mindset and Technology. – Geneva, 2020. – 92 p. 8. PwC. Building a Digital Future in Construction. – London, 2022. – 54 p.