XAYOLNING TURLARI VA RIVOJLANISH JARAYONLARI

167 XAYOLNING TURLARI VA RIVOJLANISH JARAYONLARI Xomidov Xurshidbek Chirchiq davlat pedagogika universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti Texnologik talim kafedrasi talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universirtiteti Pisixologiya kafedrasi o’qituvchisi Imiy rahbar: Ozodqulov Olimjon baxodir oʻg‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17896301 Annotatsiya Ushbu maqolada xayol tushunchasi, uning kognitiv jarayonlardagi oʻrni va psixologik mazmuni keng qamrovda tahlil qilinadi. Xayolning asosiy turlari – ijodiy va retsiptiv xayol, shuningdek, orzu va gallyutsinatsiya kabi uning shakllari batafsil yoritilgan. Maqolada xayolning individual va ontogenetik rivojlanish jarayonlari, jumladan, bolalik davridagi tasavvurdan tortib, kattalik davridagi ongli ijodiy faoliyatgacha boʻlgan bosqichlar ilmiy asosda koʻrib chiqilgan. Kalit soʻzlar: xayol (fantaziya), ijodiy xayol, retsiptiv xayol, orzu, gallyutsinatsiya, ontogenez, kognitiv jarayonlar, ijodkorlik, rekonstruktiv xayol, agglutinatsiya, emotsiyalar, tafakkur. Annotation: This article provides a comprehensive analysis of the concept of imagination, its role in cognitive processes, and its psychological content. The main types of imagination— creative and receptive imagination—as well as its forms such as daydreaming and hallucination, are detailed. The paper scientifically examines the processes of individual and ontogenetic development of imagination, including stages from childhood fantasy to conscious creative activity in adulthood. Keywords: imagination, creative imagination, receptive imagination, daydreaming, hallucination, ontogenesis, cognitive processes, creativity, reconstructive imagination, agglutination, emotions, thinking. KIRISH Xayol – bu inson ongining real mavjud boʻlmagan yoki ilgari idrok qilinmagan obrazlar, tasavvurlar va gʻoyalarni yaratish, qayta ishlash va birlashtirish qobiliyatidir. U insonning atrofmuhitga moslashishi va ijodiy faoliyatining asosiy mexanizmi hisoblanadi. Xayol, xotira va tafakkur kabi boshqa psixik jarayonlar bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, shaxsning kelajakni rejalashtirishi, muammolarni yechishi va sanʼat kabi sohalarda oʻzini namoyon etishi uchun zarurdir. Psixologik nuqtai nazardan, xayol – bu tasavvur elementlarini yangi kombinatsiyalarga aylantirish orqali voqelikni yangicha aks ettirishdir. Xayol inson faolligi darajasi va ongli ishtirokiga koʻra ikki asosiy turga boʻlinadi: Aktiv xayol – bu shaxsning oʻz oldiga qoʻygan maqsadiga erishish uchun yangi gʻoyalarni ongli ravishda yaratishga yoʻnaltirilgan faoliyatidir. U ijodiy jarayonning asosini tashkil etadi. Rekonstruktiv qayta tiklovchi xayol: Matn, sxema, chizma yoki ogʻzaki tavsif asosida ilgari idrok qilinmagan ob’ekt yoki hodisa obrazini yaratish. Masalan, tarixiy roman oʻqishda davr tasvirini koʻz oldiga keltirish. Ijodiy xayol mutlaqo yangi, original va ijtimoiy jihatdan qimmatli boʻlgan gʻoyalar, mahsulotlar yoki sanʼat asarlarini yaratish. Bu tur muhandislik, ixtirochilik, adabiyot va sanʼatda namoyon boʻladi. Ijodiy xayol doimo motivatsiya va tafakkur bilan birga ishlaydi. Passiv xayol – bu 168 ongli maqsadga yoʻnaltirilmagan, avtomatik ravishda yuzaga keladigan yoki tayyor obrazlarni qabul qilishga asoslangan xayol turidir. Ixtiyorsiz xayol: Ong nazoratisiz, toʻsatdan paydo boʻladigan tasavvurlar va obrazlar. U koʻpincha charchoq yoki tormozlanish holatida yuzaga keladi. Orzu: Kelajakka yoʻnaltirilgan, yoqimli va shaxsiy ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan xayoliy obrazlar. Orzular, odatda, real hayotda bevosita amalga oshmaydigan, lekin shaxs uchun motivatsion ahamiyatga ega boʻlgan kechinmalardir. Gallyutsinatsiya: Nerv-psixik buzilishlar natijasida, haqiqiy tashqi manba boʻlmagan holda sezgi organlarida yuzaga keladigan noxolis, sub’ektiv obrazlar. Bu xayolning patologik shakli hisoblanadi. Xayol insonning yoshi ulgʻayishi bilan sifatiy oʻzgarishlarga uchraydi va murakkablashib boradi. Bu davrda xayol passiv va tasavvur shaklida boʻladi. Bolalar asosan oʻyin faoliyatida koʻrgan yoki eshitgan narsalarini qayta tiklaydi. Oʻyinlar xayolning faollashuvi uchun asosiy maydon hisoblanadi. Bu bosqichda xayol koʻpincha emotsiyalar bilan chambarchas bogʻliq boʻladi. Taʼlim faoliyatining boshlanishi bilan xayol aktiv va rekonstruktiv tus oladi. Oʻquvchilar oʻqituvchining tushuntirishlari yoki matnlar asosida turli ob’ektlarning aniq tasavvurlarini yaratishga oʻrganadilar. Xayol tafakkur va mantiqiy jarayonlar bilan integratsiyalasha boshlaydi. Bu davrda xayol ongli, ijodiy va kritik fikrlash bilan bogʻliq boʻladi. Oʻsmirlar oʻz shaxsiy ideallarini, kelajakdagi kasbiy rejalarini yaratishda aktiv xayoldan foydalanadilar. Yetuklikda xayol, asosan, kasbiy muammolarni yechish, ixtirochilik va murakkab gʻoyalarni sintez qilishga yoʻnaltiriladi. Ijodiy xayolning eng yuqori shakli ilmiy kashfiyotlar va sanʼat asarlarida namoyon boʻladi. Xayol hech qachon yakkalanib ishlamaydi, balki boshqa psixik jarayonlar bilan murakkab aloqada boʻladi. Xayolning barcha elementlari xotirada saqlangan avvalgi idroklar va tajribalar asosida yuzaga keladi. Ijodiy xayol asosan xotiraning elementlarini tahlil qilish, ularni ajratish va yangi kombinatsiyada birlashtirish orqali yuzaga keladi. Bunga agglutinatsiya turli qismlarni birlashtirish va giperbola katta-kichiklashtirish kabi xayol usullari misol boʻladi. Xayol tafakkurning asosiy komponenti boʻlib, ayniqsa abstrakt va kreativ tafakkur jarayonida muhimdir. Yangi muammoni yechish uchun xayol muammoning potentsial yechimlarini tasavvur qilishga yordam beradi, bu esa tafakkurga mantiqiy yoʻnalish beradi. Xayol tafakkurga yanada kengroq imkoniyatlar yaratadi Xayol insonning emotsional holatini ham tartibga soladi. Orzu qilish yoqimli emotsional holatlarni keltirib chiqarishi yoki aksincha, qoʻrquv xayollari kuchli salbiy emotsiyalarga sabab boʻlishi mumkin. Xayol sanʼat orqali emotsiyalarni ifodalash va boshqarish vositasi hamdir. Xayolning yuqori darajadagi kognitiv faoliyati miyaning maʼlum tuzilmalari bilan bogʻliq. Miyaning frontal boʻlaklari xayolning ongli, maqsadga yoʻnaltirilgan va ijodiy turlarini boshqarishda asosiy rol oʻynaydi. Ular maʼlumotni rejalashtirish, monitoring qilish va sintez qilish uchun javobgardir. Xayol faqat bitta miya markazi bilan bogʻliq emas, balki bir nechta neyron tarmoqlarining, xususan, ichki tarmoq va markaziy ijrochilik tarmoqlarining oʻzaro murakkab aloqasi natijasidir. Xayol qilish, orzu qilish va oʻtmishni eslash kabi passiv va ichki jarayonlarda faollashadi. Xayol qobiliyatini turli metodlar yordamida ongli ravishda rivojlantirish mumkin, bu esa ijodiy va kasbiy salohiyatni oshiradi. Brainstorming yani Gʻoyalar hujumi: Maqsadli gʻoyalar yaratish uchun guruhda yoki yakka tartibda xayolni faollashtirish. Vizualizatsiya mashqlari: Obrazlarni tafsilotlarigacha koʻz oldiga keltirishga qaratilgan amaliyotlar. Bu xotirani mustahkamlashga ham yordam beradi. Alohida elementlarni birlashtirish: Mutlaqo aloqasi boʻlmagan ob’ektlarni birlashtirib, yangi obrazlar yaratish. Oʻyin va sanʼat faoliyati: Maktabgacha 169 va kichik maktab yoshida xayolni rivojlantirishning asosiy vositasi boʻlib, rolli oʻyinlar, chizmachilik va musiqa mashgʻulotlari orqali amalga oshiriladi. XULOSA Xayol inson psixikasining eng muhim va universal mexanizmlaridan biri boʻlib, uning turlari va rivojlanish jarayoni shaxsning kognitiv va emotsional yetukligini belgilaydi. Aktiv xayol madaniyat, fan va texnologiyada innovatsiyalarni yuzaga keltirsa, passiv xayol insonning ichki ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi. Xayolning kognitiv, biologik va emotsional jarayonlar bilan oʻzaro murakkab aloqasini tushunish shaxsiy va ijtimoiy taraqqiyot uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Rubinshteyn, S. L. (1946). Osnovi obshchey psixologii (Umumiy psixologiya asoslari). Gosudarstvennoye uchebno-pedagogicheskoye izdatelstvo. 2. Solso, R. L. (2014). Cognitive Psychology (9th ed.). Pearson Education. 3. Vygotsky, L. S. (1930). Imagination and Creativity in Childhood. Pedagogika. 4. Kandel, E. R., Schwartz, J. H., Jessell, T. M., Siegelbaum, S. A., & 5. Hudspeth, A. J. (2021). Principles of Neural Science (6th ed.). McGraw-Hill Education. 5. Finke, R. A., Ward, T. B., & Smith, S. M. (1992). Creative Cognition: Theory, Research, and Applications. MIT Press.