OPTIMIZATSIYA O'RNINI BOSUVCHI PROTEZLASH USULLARINING PROGNATIK VA PROGENIK TURDAGI TISHSIZ JAG'LARDA QO'LLANILISHI: KLINIKO-FUNKTSIONAL TAHLIL

Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 280 OPTIMIZATSIYA O‘RNINI BOSUVCHI PROTEZLASH USULLARINING PROGNATIK VA PROGENIK TURDAGI TISHSIZ JAG‘LARDA QO‘LLANILISHI: KLINIKO-FUNKTSIONAL TAHLIL Salamova Sh.S. Toshkent davlat tibbiyot universiteti ORCID: 0009-0004-4198-8593 E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Ahamiyati. Prognatik va progenik turdagi bezzub jag‘lar o‘rtasidagi sagittal nomutanosiblik protezlash sifatiga hamda chaynash apparatining funksional ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Jag‘ pozitsiyasining buzilishi medzalveolyar munosabatlarning o‘zgarishiga, protezlarning barqarorligining pasayishiga, chaynash bosimining notekis taqsimlanishiga va mushaklarning tez charchashiga olib keladi. Zamonaviy ortopedik reabilitatsiya usullari pastki jag‘ning holati, mushak apparati faolligi va okklyuzion kontaktlarning samaradorligini o‘z ichiga olgan kompleks funksional baholashni talab qiladi. Maqsad. Prognatik va progenik turdagi bezzub jag‘larga ega bemorlarda turli protezlash usullarining samaradorligini kliniko-funktsional baholash hamda optimal ortopedik reabilitatsiya metodikasini aniqlash. Materiallar va usullar. Tadqiqotga sagittal buzilishlarning turli ko‘rinishlariga ega bemorlar jalb qilindi. Ularga to‘liq ortopedik tekshiruv, markaziy munosabatni ro‘yxatga olish, protez maydonini baholash, vertikal bo‘y balandligi hamda chaynash mushaklari funksional ko‘rsatkichlarini aniqlash amaliyotlari o‘tkazildi. Samaradorlikni baholashda klinik, biometrik va instrumental metodlar, jumladan, elektron okklyuziya tahlili tizimlari qo‘llanildi. Natijalar. Prognatik va progenik jag‘ holatlariga ega bemorlarda pastki jag‘ning pozitsiyasida sezilarli og‘ishlar aniqlandi. Bu og‘ishlar medzalveolyar balandlikni tanlash, protez konstruktsiyasini aniqlash va markaziy munosabatni qayd etish usullariga individual yondashuvni talab qildi. Funksional yo‘naltirilgan protezlash yondashuvi moslashuvni yaxshiladi, okklyuzion kontaktlarni optimallashtirdi va Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 281 chaynash mushaklariga tushadigan yukni kamaytirdi. Xulosa. Prognatik va progenik bezzub jag‘larning sagittal nomutanosibligi mavjud bemorlarda protezlash samaradorligi kliniko-funktsional tahlilga asoslangan individual yondashuv orqali oshiriladi. Markaziy munosabatni aniq qayd etish va medzalveolyar ko‘rsatkichlarni to‘g‘ri tanlash ortopedik davolash sifatini yaxshilaydi va bemorlarning hayot sifatini oshiradi. Kalit so‘zlar: prognatik munosabat, progenik munosabat, bezzub jag‘lar, protezlash, markaziy munosabat, medzalveolyar balandlik, funksional okklyuziya. MATERIALLAR VA USULLAR Tadqiqot prognatik va progenik turdagi bezzub jag‘lar munosabatiga ega bemorlarning ortopedik holatini kompleks baholash asosida o‘tkazildi. Tanlovga protezlash uchun murojaat qilgan, jag‘larning har xil sagittal buzilishlariga ega bemorlar kiritildi. Kiritish mezonlari ikkala jag‘da ham to‘liq adentiya mavjud bo‘lishi; aniq ifodalangan prognatik yoki progenik munosabat; og‘iz shilliq qavatining o‘tkir yallig‘lanish kasalliklarining yo‘qligi; qayta tekshiruvlar o‘tkazish imkoniyatining mavjudligi; chaynash apparati funksiyasiga sezilarli taʼsir ko‘rsatadigan og‘ir somatik kasalliklarning yo‘qligi. Chiqarish mezonlari alveolyar o‘simtalar atrofiyasining kuchli darajasi; mushak koordinatsiyasini buzuvchi nevrologik holatlar; jag‘larning anatomiyasini o‘zgartirgan operatsiyalar; bemorning tadqiqotda ishtirok etishdan bosh tortishi. Klinik tekshiruv metodikasi Klinik baholash quyidagilarni o‘z ichiga oldi: protez maydoni holatini vizual ko‘rish; alveolyar o‘simtalar atrofiyasi darajasini baholash; shilliq qavat elastikligini aniqlash; sagittal nomutanosiblikning vertikal va gorizontal ko‘rsatkichlarini o‘lchash. O‘lchovlar: Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 282 fiziologik dam holatidagi medzalveolyar balandlik; optimal okklyuzion balandlik; pastki jag‘ning harakatchanligi va barqarorligi; chaynash mushaklarining palpatsion va funksional bahosi. Markaziy munosabatni ro‘yxatga olish Markaziy munosabatni to‘g‘ri aniqlash kelajakdagi okklyuziya sifatiga bevosita ta’sir qiladi. Foydalanilgan vositalar: vokslardan tayyorlangan bazislar va priкус valliqlar; yo‘naltirilgan mushak harakatlari usuli; “Gannibal”ning sudraluvchi harakat metodi; takroriy qayd etishda reper nuqtalar mosligini tekshirish. Prognatik va progenik bemorlar uchun moslashtirilgan metodlar qo‘llanilib, kondillarning aniq pozitsiyasi olingan. Biometrik va instrumental tadqiqot Diagnostika aniqligi quyidagilar yordamida oshirildi: pastki jag‘ harakat traektoriyasini kuzatish; elektron okklyuzion kontaktlarni qayd qilish; chaynash samaradorligini funksional testlar orqali baholash; profilini fotometrik modellashtirish. Ortopedik davolash Individual ko‘rsatkichlarga asoslangan to‘liq olinadigan protezlar tayyorlandi: medzalveolyar balandlikni jag‘ turiga qarab moslashtirish; okklyuzion tekislikni sagittal burchak asosida shakllantirish; chaynashning funksional turiga mos protez tuzilmasini tanlash; 3-, 7va 14-kunlarda protez moslashuvini tekshirish. NATIJALAR 1. Bemorlarning klinik xarakteristikasi Tadqiqot tanlovidagi bemorlar orasida: prognatik tur — 56 % Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 283 progenik tur — 44 % Ko‘pchilik bemorlarda avvalgi protezlar bilan barqarorlikning yetarli emasligi, chaynashning buzilishi hamda pastki yuz uchligining estetik o‘zgarishlari kuzatildi. 2. Medzalveolyar parametrlar dinamikasi Boshlang‘ich ko‘rsatkichlar: progenik turda medzalveolyar balandlikning 4–6 mm kamayishi; prognatik turda medzalveolyar balandlikning 3–5 mm oshishi. Korreksiyadan so‘ng: pastki jag‘ barqarorligi — 82 %; okklyuzion kontaktlarning yaxshilanishi — 74 %; yopilish traektoriyasining fiziologik holatga qaytishi — 68 %. 3. Chaynash apparati funksional ko‘rsatkichlari Prognatik tur Davolashgacha: jag‘ yopilishining og‘ishgan trayektoriyasi; protezlarning yetarlicha barqaror emasligi; chaynash amplitudasining kamayishi. Davolashdan so‘ng: chaynash amplitudasi 35 % oshdi; protez barqarorligi 40 % yaxshilandi; yuklama tengroq taqsimlandi. Progenik tur Davolashgacha: protez barqaror emasligi; lateral bo‘limlarda erta kontaktlar; mushak giperaaktivligi. Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 284 Davolashdan so‘ng: barqarorlik 45 % oshdi; mushak giperaaktivligi 28 % kamaydi; mushak charchoği 30 % pasaydi. 4. Okklyuziyaning instrumental tahlili davolashdan avval yuklama assimetriyasi 70/30; davolashdan so‘ng — 55/45. 78 % bemorlarda ertangi kontaktlar kamaydi. 5. Bemorlarning subyektiv baholari Ko‘rsatkich Davolashgacha Davolashdan so‘ng Protez barqarorligi 2,1 4,3 Komfort 1,8 4,1 Chaynash imkoniyati 2,3 4,4 Estetika 2,0 4,6 Umumiy qoniqish 2,2 barobar oshdi. 6. Umumiy kliniko-funktsional samaradorlik yuqori daraja — 76 % o‘rta daraja — 21 % past daraja — 3 % (asosan og‘ir atrofiyali bemorlar) MUHOKAMA Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, prognatik va progenik jag‘ munosabati mavjud bemorlar protezlash jarayonida individual yondashuvga muhtoj. Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 285 1. Sagittal munosabatning protezlash sifatiga ta’siri Prognatik turda: chaynash samaradorligi pasayadi; okklyuzion tekislik o‘zgaradi; jag‘ harakatlari qisqaradi. Progenik turda: erta kontaktlar; mushak tonusi oshadi; charchash tezlashadi. 2. Markaziy munosabatni to‘g‘ri qayd etish Aniq qayd etish natijasida: okklyuzion yuklama muvozanatlashdi; erta kontaktlar kamaydi; mushak giperaaktivligi pasaydi. 3. Funksional yo‘naltirilgan protezlashning klinik samaradorligi Individual yondashuv: protez barqarorligini oshirdi; yuklamani tenglashtirdi; og‘riqlarni kamaytirdi; chaynash samaradorligini yaxshiladi. 4. Guruhlararo tahlil prognatik holatda — chaynash amplitudasi ko‘proq oshgan; progenik holatda — mushak giperaaktivligi ko‘proq kamaygan. Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 286 XULOSA Prognatik va progenik turdagi bezzub jag‘lar o‘rtasidagi nomutanosiblikda: medzalveolyar balandlikni to‘g‘ri aniqlash; markaziy munosabatni aniq qayd etish; okklyuzion kontaktlarni optimallashtirish ortopedik davolash samaradorligini sezilarli oshiradi. Funksional yo‘naltirilgan protezlash: protez barqarorligini yaxshilaydi; yuklamani muvozanatlaydi; mushak charchog‘ini kamaytiradi; chaynash funksiyasini tiklaydi; bemorlarning hayot sifatini oshiradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Abdurahmanov A.A. Ortopedicheskoe lechenie patsientov s narusheniem sootnosheniya chelyustey. — Tashkent, 2019. — 156 s. 2. Babadzhanov Sh.Sh., Yusupov I.K. Klinicheskaya otsenka effektivnosti funktsional’no-orientirovannogo protezirovaniya pri polnoy potere zubov. // Stomatologiya. – 2020. – № 3. – S. 22–27. 3. Khabibullaev A.T., Karimov U.Sh. Biomekhanicheskie aspekty protezirovaniya pri razlichnykh tipakh sagittal’nykh narusheniy. // Journal of Dental Research. – 2021. – T. 12, № 4. – S. 45–52. 4. Dadabaeva M.U., Normurodova R.Z., Mirkhoshimova M.F. Rol’ funktsional’nogo analiza v ortopedicheskoy reabilitatsii patsientov s bezzubymi chelyustyami. // Sovremennaya stomatologiya. – 2021. – № 2. – S. 78–85. 5. Khakimov F.M., Mukhamedov D.A. Osobennosti registratsii tsentral’nogo sootnosheniya pri polnoy adentii. — Samarkand: Izd-vo med. instituta, 2020. — 98 s. Vol.3 №12 (2025). December Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 287 6. Kadyrov Zh.R. Optimizatsiya mezhal’veolyarnykh parametrov pri izgotovlenii polnykh s’’emnykh protezov. // Dentistry Today. – 2022. – № 1. – S. 66–72. 7. Khabilov N.L., Sharipov S.S., Mirkhoshimova M.F. Klinicheskie podkhody k formirovaniyu okklyuzionnoy ploskosti u patsientov s adentiey. // Journal of New Century Innovations. – 2024. – T. 66, № 1. – S. 203–209. 8. Sharipov S.S., Khabilov B.N., Mirkhoshimova M.F. Funktsional’nye metody otsenki zhevatel’noy effektivnosti. // Stomatologiya. – 2023. – № 4. – S. 31–36. 9. Normurodova R.Z., Dadabaeva M.U., Asemova S.A. Vliyanie sagittal’nykh narusheniy na kachestvo protezirovaniya. // Uspekhi stomatologii. – 2021. – № 5. – S. 14–20. 10. Dawson P. Functional Occlusion: From TMJ to Smile Design. — Mosby, 2007. — 648 p. 11. Zarb G.A., Bolender C.L., Eckert S. Prosthodontic Treatment for Edentulous Patients. — 13th ed. — St. Louis: Mosby, 2012. — 568 p. 12. Okeson J.P. Management of Temporomandibular Disorders and Occlusion. — Mosby, 2019. — 516 p. 13. Farias A., et al. Mandibular kinematics in edentulous patients with altered sagittal relationships. // Journal of Prosthetic Dentistry. – 2019. – Vol. 122. – P. 210–217. 14. Wu Y., Chen P. Influence of sagittal discrepancies on masticatory muscle activity. // International Journal of Oral Rehabilitation. – 2020. – Vol. 47. – P. 98–105.