EKSTRORETSEPTIV, INTRORETSEPTIV VA PROPRIORETSEPTIV SEZGILAR

170 EKSTRORETSEPTIV, INTRORETSEPTIV VA PROPRIORETSEPTIV SEZGILAR Miraliyeva Sabrina Dosjan Chirchiq davlat universiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17896348 Annotatsiya Ushbu ishda inson sezgi tizimining uch turi - ekstroretseptiv, introretseptiv va proprioretseptiv sezgilar o‘rganilgan. Ekstroretseptiv sezgilar tashqi muhitni idrok etishga, introretseptiv sezgilar ichki organlar faoliyatini sezishga, proprioretseptiv sezgilar esa tana holati va harakatlarni boshqarishga yordam beradi. Ish sezgilar tizimining hayotiy faoliyatdagi rolini, xavfsizlik va koordinatsiya jarayonlaridagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: sezgilar, ekstroretseptiv, introretseptiv, proprioretseptiv, tana holati, idrok, homeostaz. Annotation: This work examines the three types of human sensory systems: exteroceptive, interoceptive, and proprioceptive senses. Exteroceptive senses help perceive the external environment, interoceptive senses monitor the activity of internal organs, and proprioceptive senses control body position and movement. The study highlights the role of sensory systems in vital functions, safety, and coordination processes. Keywords: senses, exteroceptive, interoceptive, proprioceptive, body position, perception, homeostasis. KIRISH Inson sezgi tizimi - organizmning ichki va tashqi muhit bilan doimiy aloqasini ta’minlovchi murakkab biologik mexanizm. Sezgilar yordamida inson atrofdagi hodisalarni aniqlaydi, o‘z tana holatini his qiladi, harakatlarini muvofiqlashtiradi va ichki organlar faoliyatini nazorat qiladi. Sezgilar tizimi insonni xavfdan himoya qilish, oziq-ovqat va resurslarni aniqlash, shuningdek, ijtimoiy va psixologik faoliyatini samarali tashkil qilishga yordam beradi. Sezgilar faoliyati uch asosiy turga bo‘linadi: ekstroretseptiv, introretseptiv va proprioretseptiv sezgilar. Har biri turli turdagi stimullarni qabul qiladi va inson hayotining turli jihatlarida muhim rol o‘ynaydi. Ekstroretseptiv sezgilar tashqi muhit stimullarini qabul qiladi va insonga atrofdagi obyektlar, hodisalar va ularning xususiyatlari haqida ma’lumot beradi. Ular insonning tashqi muhitga moslashishida, xavfsizligini ta’minlashda va kundalik hayotdagi faoliyatini boshqarishda katta rol o‘ynaydi. Turlari va vazifalari: Ko‘rish (vizual) sezgi: Ko‘z retseptorlari yorug‘likni qabul qiladi va miyaning vizual korteksiga yuboradi. Shu orqali inson rang, shakl, masofa va harakatni aniqlaydi. Ko‘rish sezgi yordamida odam yuz ifodalarini tushunadi, harakatlarni kuzatadi va atrofdagi xavf - xatarni sezadi. Misol: Yo‘lni kesib o‘tish, sport o‘yinlarida harakatlarni aniqlash, rangli signallarni farqlash. Eshitish (auditor) sezgi: Quloq ichidagi organlar tovushni qabul qiladi. Tovush balandligi, ohang, chastota va yo‘nalishini aniqlash insonga muhitni baholash va kommunikatsiyani samarali amalga oshirish imkonini beradi. Misol: Xavfli ovozlarni sezish, nutq va musiqani idrok etish. 171 Ta’m (gustator) sezgi: Tilning turli hududlaridagi ta’m qabul qiluvchi hujayralar oziq - ovqat va moddalarning shirin, sho‘r, nordon, achchiq yoki umami ekanligini sezadi. Bu sezgi oziq - ovqat tanlash, zararli moddalardan saqlanish va energiya balansini ta’minlashda muhimdir. Misol: Shirin meva yoki sho‘r suvni farqlash, zaharli moddalardan ehtiyot bo‘lish. Hid (olfaktor) sezgi: Burun ichidagi olfaktor hujayralar havodagi kimyoviy moddalarni aniqlaydi. Bu sezgi xavfni sezish, ovqatni baholash va ijtimoiy aloqalarda muhimdir. Misol: Yoqimsiz hidni sezish, gaz yoki tutunni aniqlash. Teginish (taktil) sezgi: Teridagi mexanoreseptorlar bosim, vibratsiya, og‘riq va temperaturani sezadi. Bu sezgi insonning muhit bilan bevosita aloqada bo‘lishini ta’minlaydi. Misol: Issiq ob’ektni ushlashdan oldin sezish, kiyimni tanlashda sezgi yordamida noqulaylikni aniqlash. Ekstroretseptiv sezgilar insonni tashqi muhitga moslashish, xavfsizlikni ta’minlash va harakatlarni rejalashtirishda asosiy vosita hisoblanadi. Introretseptiv sezgilar organizm ichidagi stimullarni qabul qiladi va ichki organlar faoliyati, tana holati va fiziologik jarayonlar haqida ma’lumot beradi. Bu sezgilar yordamida inson o‘z ichki holatini his qiladi va homeostazni saqlash imkoniga ega bo‘ladi. Vazifalari va xususiyatlari: Yurak urishi, nafas olish tezligi, qon bosimi va ichki organlarning faoliyatini sezish. Ichki og‘riq va noqulaylikni aniqlash, masalan, oshqozon og‘rig‘i yoki mushaklarning charchoqligi. Homeostazni saqlash: ochlik, chanqoqlik, charchoq, ichki organlar faoliyatining normal darajada bo‘lishini ta’minlash. Emosional jarayonlar bilan bog‘liq: organizmning ichki holati hissiy holatni shakllantirishga ta’sir qiladi. Misollar: O‘rindiqda uzoq vaqt o‘tirganidan so‘ng mushaklar charchashini sezish. Chanqoqni his qilish va suv ichishga ehtiyoj sezish. Ichki organlar faoliyati o‘zgarishiga javoban stress yoki bezovtalikni his qilish. Introretseptiv sezgilar insonning ichki muhitini nazorat qiladi va ichki organlar faoliyatini optimallashtiradi, bu esa sog‘lom hayotiy faoliyatni ta’minlaydi. Proprioretseptiv sezgilar mushaklar, bo‘g‘imlar va suyaklardan keladigan stimullarni qabul qiladi, tana holatini, harakatni va muvozanatni sezishga yordam beradi. Ular insonning harakatlarini aniq va muvofiqlashtirilgan bajarishini ta’minlaydi. Vazifalari va xususiyatlari: Mushaklar va bo‘g‘imlarning holatini aniqlash, tana harakatlarini boshqarish. Muvozanatni saqlash va vazn markazini boshqarish. Koordinatsiyalangan harakatlarni amalga oshirish, shu jumladan yurish, sakrash, sport harakatlari. Vestibulyar apparat bilan birga ishlash orqali bosh va tana pozitsiyasini boshqarish. Misollar: Yopiq ko‘z bilan ham tana muvozanatini saqlash. Sportchi harakatlarni aniq koordinatsiya qilish (futbolchi to‘pni boshqarish). Stolga cho‘kib tushmaslik uchun tana pozitsiyasini sozlash. Proprioretseptiv sezgilar tana holatini aniqlash va harakatlarni muvofiqlashtirishda markaziy rol o‘ynaydi. Inson sezgi tizimi nafaqat tashqi va ichki muhitdan axborot qabul qilish, balki tananing moslashuvchan harakatlarini boshqarish, psixik jarayonlarni shakllantirish va xavfsizlikni ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega. Har bir sezgi turi o‘zining xususiyatlari va qo‘shimcha vazifalariga ega. Ekstroretseptiv sezgilar tashqi muhit stimullarini qabul qiladi va ularni miya po‘stlog‘iga yetkazadi. Ushbu tizimning qo‘shimcha xususiyati - adaptatsiya qobiliyatidir. Ko‘rish retseptorlari rang va yorug‘lik intensivligini farqlashga, periferik ko‘rish esa harakatlarni tez sezishga moslashgan. Eshitish retseptorlari tovushning balandligi, chastotasi va yo‘nalishini aniqlashga xizmat qiladi, bu esa xavf - xatarlardan tez ogohlantiradi. Teri retseptorlari bosim, vibratsiya, og‘riq va haroratni sezadi, shuningdek, insonning tashqi muhit bilan bevosita aloqasini ta’minlaydi. Ekstroretseptiv sezgilar reflekslar, ongli va ongli bo‘lmagan reaktsiyalarni 172 boshqarishda ham ishtirok etadi. Introretseptiv sezgilar Introretseptiv sezgilar tananing ichki muhitini monitoring qiladi va ichki organlar faoliyati haqida doimiy axborot beradi. Yurak, o‘pka, oshqozon va ichak kabi organlardagi retseptorlar miyaning gipotalamus va orqa miya markazlariga signal yuboradi. Bu sezgilar homeostazni saqlashda muhim rol o‘ynaydi: tana harorati oshsa terlash jarayoni faollashadi, kislorod yetishmovchiligi bo‘lsa nafas ritmi tezlashadi. Shuningdek, introretseptiv axborot emotsional holatga ta’sir qiladi: yurak urishi tezlashganda inson bezovta bo‘lishi, sekinlashganda esa tinchlik hissi paydo bo‘lishi mumkin. Proprioretseptiv sezgilar tana pozitsiyasi va harakatlarni boshqaradi. Mushaklar, bo‘g‘imlar va paylardagi retseptorlar fazoviy orientatsiya, mushak kuchi va bo‘g‘imlarning holati haqida signal beradi. Shu bilan birga, vestibulyar apparat boshning egilishi, aylanishi va tezlanishini aniqlaydi. Proprioretseptiv sezgilar tananing muvozanatini saqlash, koordinatsiyalangan harakatlarni amalga oshirish va fazoviy aniqlikni ta’minlaydi. Masalan, ko‘z yumulgan holda yurish yoki sport harakatlarini bajarish proprioseptiv tizim yordamida amalga oshadi. Uch tizimning qo‘shimcha roli Ekstroretseptiv, introretseptiv va proprioretseptiv tizimlar bir - biri bilan uzviy bog‘langan. Tashqi stimullar ekstroretseptiv retseptorlar orqali keladi, ichki organlar holati introretseptiv tizim orqali kuzatiladi, tana harakatlari esa proprioretseptiv tizim orqali boshqariladi. Bu integratsiya insonning ongli va ongli harakatlarini, muvozanatini, xavfsizligini va psixik barqarorligini ta’minlaydi. XULOSA Inson sezgi tizimi uch turga bo‘linadi: Ekstroretseptiv sezgilar - tashqi muhit stimullarini qabul qiladi va atrofni idrok etishga yordam beradi. Introretseptiv sezgilar - ichki organlar faoliyatini sezadi va homeostazni saqlashga xizmat qiladi. Proprioretseptiv sezgilar - tana holati, harakat va muvozanatni boshqaradi. Ularning har biri insonning hayotiy faoliyatida muhim rol o‘ynaydi. Ekstroretseptiv sezgilar yordamida atrof - muhitni idrok etamiz, introretseptiv sezgilar yordamida ichki organlarimizni boshqaramiz, propriotseptiv sezgilar esa harakatlarimizni muvofiqlashtiradi. Bu sezgilar birgalikda insonning fiziologik, psixologik va motor faoliyatini samarali tarzda ta’minlaydi, xavfsizlikni va hayotiy funksiyalarni boshqarishda markaziy ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. F. Xaydarov, N. Xalilova. Umumiy psixologiya. Toshkent: Ziyo, 2018. 2. E. G‘oziyev. Psixologiya. Toshkent: Ziyo, 2017. 3. N.B. Nuraliyeva, Sh.Sh. Ziyoyev, O.T. Shirinov, B.T. Turdiqulova. Umumiy pedagogika va psixologiya. Toshkent: 2016. 4. O. Jalilov. Inson sezgi tizimi va uning fiziologik asoslari. Toshkent: Fan, 2019. 5. Sh. Mamatqulov. Biopsixologiya asoslari. Toshkent: Ziyo, 2020. 6. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079