DIQQATNING NERV - FIZIOLOGIK ASOSLARI

176 DIQQATNING NERV - FIZIOLOGIK ASOSLARI Nurmatova Maftuna Ikrom qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17896400 Annotatsiya Ushbu tezisda diqqatning nerv - fiziologik asoslari, uning markaziy asab tizimi bilan bog‘liqligi, bosh miya po‘stlog‘i faoliyati, analizatorlar va reflektor mexanizmlarning diqqat jarayonidagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, diqqatning turlari, uning fiziologik mexanizmlari va diqqatga ta’sir etuvchi omillar haqida ilmiy ma’lumotlar bayon etilgan. Kalit so‘zlar: Diqqat, nerv tizimi, analizator, refleks, qo‘zg‘alish, tormozlanish, markaziy asab tizimi. Abstract: This thesis examines the neurophysiological foundations of attention, its connection with the central nervous system, the role of the cerebral cortex, analyzers and reflexive mechanisms. It also highlights the main types of attention, its physiological mechanisms, and the biological factors that influence attention stability and regulation. Key words: Attention, nervous system, analyzer, reflex, excitation, inhibition, CNS. KIRISH Diqqat insonning kognitiv faoliyati tarkibida markaziy o‘rin tutadigan psixik jarayonlardan biridir. U tashqi muhitdan kelayotgan axborotlarni saralash, muhimlariga e’tiborni jamlash, faoliyatni maqsadga yo‘naltirilgan holda boshqarish imkonini beradi. Psixologiyada diqqat ko‘proq ruhiy jarayon sifatida o‘rganilgan bo‘lsa - da, uning asl asosini nerv-fiziologik mexanizmlar tashkil etadi. XX asr boshlaridan boshlab I. P .Pavlov, A. A. Ukhtomskiy, N. A. Bernshteyn, D. O. Hebb kabi olimlar diqqatning fiziologik asoslarini chuqur o‘rganib, uni bosh miya po‘stlog‘i va osti tuzilmalaridagi murakkab neyron jarayonlar bilan bog‘lab berganlar. Bugungi kunda neyroimaging (EEG, fMRI, PET) texnologiyalari yordamida diqqatning tabiati yanada aniqroq yoritilmoqda. Diqqatning nerv - fiziologik asoslari: Diqqatning shakllanishi bosh miya po‘stlog‘ida sodir bo‘ladigan qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining muvozanatiga asoslanadi. Pavlov ta’limotiga ko‘ra, tashqi muhitdagi ta’sirlar orasida eng kuchlisi dominant o‘choqni hosil qiladi. Dominanta - bu nerv tizimida ustunlik qiluvchi faol qo‘zg‘alish markazi bo‘lib, diqqatning asosiy mexanizmi hisoblanadi. Retikulyar formattsiya esa organizm faolligini boshqaradi va diqqatni uyg‘otishda katta ahamiyatga ega. Analizatorlar tizimining roli: Har bir analizator (ko‘rish, eshitish, teri-reseptor) tomonidan keladigan signallar bosh miya po‘stlog‘ida qayta ishlanadi. Ularning o‘zaro faol integratsiyasi diqqatning yo‘nalganligi va voqelikka mos ravishda tanlanishini ta’minlaydi. Diqqatning turlari va ularning nerv - fiziologik asoslari 1. Ixtiyorsiz diqqat: Tashqi muhitdan kutilmaganda kelgan kuchli, yangi yoki hissiy stimullar natijasida yuzaga keladi. 177 Fiziologik asosi: retikulyar forma siyaning keskin faollashuvi, limbik tizimning hissiy reaksiyalari, analizatorlar o‘rtasida “dominanta”ning paydo bo‘lishi. 2. Ixtiyoriy diqqat: Maqsad, niyat va ongli boshqaruv asosida yuzaga keladi. Fiziologik mexanizmlari: peshona po‘stlog‘ining faoliyati, tormozlanish jarayonining kuchayishi, dopaminergik tizimning faolligi. 3. Ixtiyoriydan so‘nggi diqqat: Dastlab ongli boshqaruvni talab qiladi, keyinchalik esa odat va qiziqish tufayli avtomatlashtiriladi. Bu bosqichda sensor tizimlar va motor dasturlar o‘rtasidagi neyron aloqalar mustahkamlanadi (Hebb qonuni asosida). Dominanta nazariyasi va diqqat: A. A. Ukhtomskiy tomonidan ilgari surilgan dominanta - miya po‘stlog‘ida ustunlik qiluvchi barqaror qo‘zg‘alish o‘chog‘idir. Diqqat aynan shu ustun qo‘zg‘alish o‘chog‘i tufayli: maqsadga yo‘naltiriladi, keraksiz qo‘zg‘alishlar tormozlanadi, faoliyat samaradorligi oshadi. Dominanta diqqatning asosiy neyro - fiziologik mexanizmlaridan biri hisoblanadi. Fiziologik omillar: Diqqat darajasi nerv jarayonlarining kuchi va harakatchanligiga, organizmning umumiy holati (uyqusizlik, charchash, stress), analizatorlarning sezgirligi hamda bosh miya po‘stlog‘i faoliyatining individualligiga bog‘liq. Diqqatning nerv - fiziologik mexanizmlari insonning aqliy, bilish va axborotni qayta ishlash jarayonlarining eng muhim asoslaridan biri bo‘lib, u ko‘plab miya strukturalarining o‘zaro uyg‘un, uzviy va dinamik integratsiyasiga tayanadi. Diqqat faqat bitta markaz orqali boshqarilmaydi; aksincha, u keng neyron tarmoqlari, sinaptik aloqalar va neyroximik moddalarning o‘zaro ta’siri orqali shakllanadi. Miya ustunidagi retikulyar formasiya diqqatning uyg‘oqlik darajasini belgilovchi markaz sifatida alohida ahamiyatga ega. U miya po‘stlog‘ining faollik darajasini boshqaradi, tashqi va ichki qo‘zg‘atuvchilarga miya qanday javob berishini belgilaydi. Retikulyar sistemaning yetarlicha faolligi bo‘lmasa, insonning e’tiborini jamlash, faol idrok va fikrlash jarayonlari ancha zaiflashadi. Frontal po‘stloq diqqatning ongli nazorati uchun mas’ul bo‘lib, maqsad qo‘yish, rejali harakatni boshqarish, muhim axborotni ajratib olish kabi yuqori darajadagi kognitiv funksiyalarni amalga oshiradi. Shuningdek, frontal mintaqa diqqatning ixtiyoriy shakllari - uzoq muddatli e’tibor, muammoga yo‘naltirilgan diqqat, tanlovchan e’tibor kabi jarayonlarda yetakchi rol o‘ynaydi. Parietal po‘stloq esa diqqatning fazoviy yo‘nalishi, sensor signallarni tanlab qabul qilish va ular orasidan eng dolzarblarini aniqlashda faol ishtirok etadi. Po‘stloq osti tuzilmalari - limbik tizim, talamus, amigdala va bazal gangliyalar - diqqat jarayonlarini motivatsiya, hissiyot, ehtiyoj va qiziqishlar bilan bog‘laydi. Limbik tizim diqqatning emotsional rangini belgilab, qaysi axborot biz uchun “muhim” yoki “ahmiyatsiz” ekanini aniqlashga yordam beradi. Talamus esa barcha sensor signallar uchun “saralash markazi” sifatida ishlaydi va keraksiz axborotni bloklaydi. Bu diqqatning tanlovchanligini ta’minlaydi. Neyronlar orasidagi uzviy aloqalarni mustahkamlovchi dopamin, noradrenalin va atsetilxolin kabi neyrotransmitterlar diqqatning barqarorligi, tez yo‘nalishi, idrokning aniqligi va hushyorlik holatini qo‘llab - quvvatlaydi. Shu sababli ushbu moddalar yetishmovchiligi diqqatning pasayishi, chalg‘uvchanlik yoki e’tiborning tez so‘nishiga sabab bo‘ladi. XULOSA. Diqqatning nerv - fiziologik mexanizmlari inson aqliy faoliyatining eng muhim komponentlaridan biri bo‘lib, bir-biri bilan integratsiyada ishlaydigan ko‘plab miya 178 strukturalarining uyg‘un faoliyatiga asoslanadi. Retikulyar formasiya diqqatning umumiy uyg‘oqlik darajasini ta’minlasa, frontal va parietal po‘stloq mintaqalari uni ongli ravishda boshqarish, tanlash va maqsadga yo‘naltirishni ta’minlaydi. Po‘stloq osti tuzilmalari esa diqqatni motivatsiya, hissiyot, qiziqishlar bilan bog‘lab, uning barqaror va samarali ishlashini qo‘llab - quvvatlaydi. Shu sababli diqqatni biror bir miyaning bitta qismiga bog‘lab bo‘lmaydi; u murakkab neyron tarmoqlarining birgalikdagi faoliyati orqali shakllanadigan ko‘p qirrali psixofiziologik jarayondir. Ushbu tizimlardan birining faoliyati buzilganda diqqatning jamlanishi, barqarorligi yoki taqsimlanishida muammolar yuzaga keladi. Demak, diqqat insonning bilish jarayonlari, xotira, tafakkur va o‘quv faoliyatining ajralmas, asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, uning rivojlanishi miya tizimlarining sog‘lom faoliyatiga bevosita bog‘liqdir. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. I.P. Pavlov. Oliy nerv faoliyati to‘g‘risida ma’ruzalar. 2. Sechenov I.M. “Bosh miya reflekslari”. 3. A.R. Luriya. Neyropsixologiya asoslari. 4. O‘zME. Toshkent, 2000 - yil. 5. Arxiv.uz ilmiy maqolalari. 6. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079