IXTIYORIYDAN SO'NGGI DIQQATNING O'ZIGA XOSLIGI

185 IXTIYORIYDAN SO‘NGGI DIQQATNING O‘ZIGA XOSLIGI Oqboʻtayeva Charos Dilmurod qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich talim fakulteti talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17896537 Annotatsiya Ushbu ilmiy ishda umumiy psixologiyada muhim o‘rin tutuvchi ixtiyoriydan so‘nggi diqqat fenomenining mazmuni, psixologik asoslari va uning shakllanish mexanizmlari batafsil yoritiladi. Tadqiqotda diqqatning mazkur turi ixtiyoriy diqqat jarayonidan keyingi bosqich sifatida namoyon bo‘lib, faoliyatga nisbatan ichki ehtiyoj, qiziqish va motivatsiyaning kuchayishi asosida barqarorlashuvi ilmiy jihatdan asoslanadi. Ixtiyoriydan so‘nggi diqqatning o‘ziga xosligi shundaki, u ongli nazoratning kamayishi bilan birga ruhiy zo‘riqishning pasayishiga, aqliy jarayonlarning tabiiy va samarali kechishiga olib keladi. Kalit so‘zlar: Diqqat, ixtiyoriy diqqat, ixtiyorsiz diqqat, ixtiyoriydan so‘nggi diqqat, motivatsiya, qiziqish, kognitiv jarayonlar, psixik barqarorlik, ongli boshqaruv, faoliyat samaradorligi, psixologik moslashuv, diqqatning barqarorligi, ichki ehtiyoj, produktiv fikrlash, psixologiya nazariyalari. Annotation: This study provides a detailed analysis of the phenomenon known in general psychology as post-volitional attention (attention following an initial voluntary effort). It examines the nature, psychological foundations, and formation mechanisms of this type of attention. The research shows that post-volitional attention emerges as a subsequent stage after an initial voluntary attentional effort, becoming stabilized through an increase in intrinsic need, interest, and motivation toward the activity. Keywords: attention; voluntary attention; involuntary attention; post-volitional attention; motivation; interest; cognitive processes; psychological stability; conscious control; performance effectiveness; psychological adaptation; attentional stability; intrinsic need; productive thinking; psychological theories. KIRISH Inson psixikasining murakkab va ko‘p qirrali tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan diqqat jarayoni psixologiya fanining eng muhim kategoriyalaridan biri sifatida qadimdan tadqiqotchilar e’tiborini tortib keladi. Diqqatning shakllanishi, rivojlanishi va turli faoliyat jarayonlarida namoyon bo‘lish xususiyatlari insonning kognitiv imkoniyatlarini chuqur anglashda, uning psixik quvvatini boshqarishda va samarali intellektual faoliyatni tashkil etishda markaziy o‘rin tutadi. Xususan, diqqatning ixtiyoriy, ixtiyorsiz va ixtiyoriydan so‘nggi shakllari inson faoliyatining turli bosqichlarida turlicha psixologik mexanizmlar orqali namoyon bo‘lib, ular orasida ixtiyoriydan so‘nggi diqqat eng mahsuldor, barqaror va psixik jihatdan qulay shakllardan biri sifatida alohida e’tiborga loyiqdir. Diqqat psixologiyasiga oid klassik va zamonaviy nazariy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inson har qanday faoliyatni boshlash chog‘ida ko‘pincha ixtiyoriy diqqatga tayanadi. Bu bosqichda ongli kuch sarfi yuqori bo‘lib, shaxs faoliyatga o‘zini majburlagan holda kirishadi. Biroq vaqt o‘tishi bilan 186 faoliyat mohiyatining anglanishi, unga nisbatan qiziqishning ortishi, maqsadning aniqlashuvi va ichki motivatsiyaning kuchayishi inson diqqatining sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarilishiga zamin yaratadi. Ana shu holat psixologiyada ixtiyoriydan so‘nggi diqqat deb ta’riflanadi. Mazkur diqqat turi tashqi majburiyatdan emas, balki faoliyatning o‘ziga xos jozibasi va shaxsning ichki ehtiyojidan kelib chiqadigan barqaror psixologik jarayon sifatida e’tirof etiladi. Ixtiyoriydan so‘nggi diqqatning shakllanishi shaxsning irodaviy kuchi va qiziqishlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, u diqqatning eng tabiiy, eng samarali va eng uzoq davom etadigan ko‘rinishlaridan biri hisoblanadi. Bu jarayonning o‘ziga xosligi shundaki, inson faoliyatga to‘liq berilib ketganida ruhiy zo‘riqish kamayadi, aqliy jarayonlar erkinlashadi, ongli nazorat minimal darajaga tushadi, biroq diqqatning barqarorligi va shu faoliyatga yo‘naltirilgan psixik kuchlar yuqori darajada saqlanib qoladi. Shu bois ilmiy adabiyotlarda ixtiyoriydan so‘nggi diqqat “ijodiy diqqat”, “motivatsion diqqat” yoki “qiziqish asosidagi diqqat” sifatida ham izohlanadi. Mazkur mavzuni chuqur tadqiq etishning dolzarbligi shundan iboratki, ixtiyoriydan so‘nggi diqqatning mexanizmlarini to‘liq anglash o‘quv jarayonini samarali tashkil etish, kasbiy ko‘nikmalarni mustahkamlash, murakkab aqliy vazifalarni bajarish va shaxsning psixologik barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, zamonaviy ta’lim tizimi, raqamli muhit, ko‘p vazifali ish jarayonlari va aqliy yuklama yuqori bo‘lgan kasblarda diqqatning ushbu turi insonning intellektual faoliyatini optimallashtiruvchi asosiy omillardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli ushbu ishda ixtiyoriydan so‘nggi diqqatning psixologik mohiyati, uning shakllanish jarayoni, ichki motivatsiya bilan bog‘liqligi hamda inson faoliyatidagi ahamiyati ilmiy - nazariy manbalar asosida tahlil qilinadi. Bundan tashqari, diqqatning bu shakli ta’lim psixologiyasi, mehnat psixologiyasi va shaxs psixologiyasi nuqtai nazaridan o‘rganilib, uning amaliy ahamiyati va samaradorlikka ta’siri yoritiladi. Ixtiyoriydan so‘nggi diqqat psixologiya fanida insonning ichki ehtiyoji, qiziqishi va motivatsiyasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan, barqaror va yuqori samaralilikka ega kognitiv jarayon sifatida qaraladi. Ushbu diqqat shakli ixtiyoriy diqqatdan farqli ravishda, shaxsning ongli kuch sarf etishini kam talab qiladi, aksincha, faoliyatning mazmuni bilan uyg‘unlashgan holda tabiiy ravishda davom etadi. Psixologik adabiyotlarda ta’kidlanishicha, ixtiyoriydan so‘nggi diqqatning shakllanishi dastlab shaxsning o‘zini majburiy ravishda ma’lum faoliyatga yo‘naltirishi, ya’ni ixtiyoriy diqqatning kuchli bo‘lishi bilan boshlanadi. Bu jarayonda shaxs maqsadni belgilaydi, faoliyatni rejalashtiradi, o‘zini nazorat qiladi va irodaviy kuch sarflaydi. Biroq faoliyat davomida uning mazmuni tobora ravshanlashib, qiziqarliligi oshib, ichki motivlar kuchaygan sari diqqat asta-sekin yangi sifat darajasiga o‘tadi. Natijada majburiyat shaklidagi diqqat qiziqish va ehtiyojlar bilan uyg‘unlashgan holda o‘z - o‘zidan barqarorlashgan diqqatga aylanishi kuzatiladi. Psixologiyadagi ko‘plab nazariyalar bu holatni shaxsning kognitiv jarayonlari bilan bir qatorda uning emotsional va motivatsion tizimi faoliyatining uyg‘unlashuvi sifatida izohlaydi. Ixtiyoriydan so‘nggi diqqat jarayonida ongli boshqaruv minimal darajaga tushadi, biroq diqqatning yo‘naltirilganligi susaymaydi. Aksincha, faoliyatga berilish darajasi ortadi, shaxs o‘zini to‘liq jarayonga singdiradi va bu holat psixologiyada “ichki motivatsiya faollashgan holat” sifatida ta’riflanadi. Ushbu turdagi diqqatda shaxsning ruhiy zo‘riqishi kamayadi, charchash sezilmaydi, fikrlash jarayoni erkinlashadi, ijodiy tafakkur faollashadi, murakkab aqliy operatsiyalarni bajarish osonlashadi. Aynan shu bois, olimlar ixtiyoriydan so‘nggi diqqatni eng samarali kognitiv holatlardan biri deb hisoblaydilar. Chunki bu jarayonda shaxsning psixologik resurslari optimal 187 ravishda safarbar etiladi, ishlash sur’ati barqarorlashadi va aqliy quvvatning tejamli, ammo samarali sarflanishi ta’minlanadi. Kasbiy faoliyatda ham ixtiyoriydan so‘nggi diqqat yuqori samaradorlikning kafolati hisoblanadi. Murakkab, uzoq davom etadigan yoki katta mas’uliyat talab qiladigan ish jarayonlarida shaxsning diqqat barqarorligi muhim ahamiyatga ega. Agar xodim faoliyatini majburiyat sifatida bajarayotgan bo‘lsa, ixtiyoriy diqqatning zo‘riqishi sababli tez charchash, diqqatning susayishi, xatolar ko‘payishi kabi holatlar yuzaga keladi. Aksincha, faoliyat mazmuni shaxsning ichki ehtiyojlari bilan mos kelsa, diqqat barqaror holga o‘tadi va kasbiy samaradorlik sezilarli darajada oshadi. Masalan, ijodkorlik bilan bog‘liq kasblarda, ilmiy tadqiqot ishlarida, muhandislik faoliyatida, pedagogik jarayonda va tibbiyot amaliyotida ixtiyoriydan so‘nggi diqqat samaradorlikning asosiy omili hisoblanadi. Chunki aynan shu diqqat turi insonning ijodiy tafakkurini kuchaytiradi, murakkab masalalarga yangicha yondashuv shakllantiradi va shaxsning kasbiy muvaffaqiyatlarini ta’minlaydi. Ixtiyoriydan so‘nggi diqqatning barqarorlashuvi shaxsning psixologik moslashuv darajasi bilan ham bog‘liq. Faoliyatga to‘liq kirishib ketgan shaxs tashqi chalg‘ituvchi omillarni deyarli sezmaydi, diqqatning torayishi hisobiga fikrning chuqurligi oshadi, psixik jarayonlar muvozanat holatiga keladi. Bu holat psixologiyada “diqqatning oqimli holati” sifatida izohlanadi. Bunday holatda inson shaxsiy vaqtni sezmaydi, faoliyat davomiyligi kam e’tibor qilinadi, shaxs butunlay jarayonga sho‘ng‘igan bo‘ladi. Natijada mahsuldorlik keskin oshadi va natijaga erishish osonlashadi. Aynan shu xususiyat ixtiyoriydan so‘nggi diqqatning boshqa diqqat turlariga nisbatan ustunligini ko‘rsatadi. Shuningdek, ixtiyoriydan so‘nggi diqqatning psixologik mexanizmlarini chuqur o‘rganish insonning individual xususiyatlarini aniqlashda ham muhimdir. Chunki har bir shaxsda motivatsiya turi, qiziqish doirasi, maqsadga intilish kuchi va ichki ehtiyojlar turlicha bo‘ladi. Bu esa ixtiyoriydan so‘nggi diqqatning shakllanish tezligi, davomiyligi va samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shaxs xususiyatlarini chuqur o‘rganish orqali ta’limda, kasbiy faoliyatda va psixologik treninglarda diqqatni rivojlantirish bo‘yicha samarali usullarni shakllantirish mumkin. XULOSA Ixtiyoriydan so‘nggi diqqat psixologiya fanida shaxsning kognitiv, emotsional va motivatsion tizimlarining uyg‘unlashuvi natijasida yuzaga keladigan, yuqori samaradorlikka ega bo‘lgan murakkab psixik jarayon sifatida baholanadi. Ushbu diqqat turi insonning faoliyatga ichki ehtiyoji va qiziqishi kuchayganda, dastlab majburiy ravishda yo‘naltirilgan ixtiyoriy diqqatning tabiiy ravishda barqarorlashib, yuqori darajada mahsuldor diqqat holatiga aylanishi bilan xarakterlanadi. Tadqiqot davomida aniqlanganidek, ixtiyoriydan so‘nggi diqqatning shakllanishi insonga ortiqcha ruhiy zo‘riqishsiz, osonlik bilan fikrlash, tez idrok etish, ijodiy tafakkurni rivojlantirish va jarayonga to‘liq berilish imkonini beradi. Bu diqqat turining shakllanishi shaxsda nafaqat aqliy faoliyatning samaradorligini oshiradi, balki ruhiy barqarorlikni ham ta’minlaydi, tashqi chalg‘ituvchilarning ta’sirini kamaytiradi va faoliyat jarayonining uzluksizligini qo‘llab - quvvatlaydi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. G‘oziev E. Umumiy psixologiya. - Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2018. 2. Yo‘ldoshev J., To‘xliev B. Psixologiya. - Toshkent: Fan va Texnologiya nashriyoti, 2019. 188 3. Raxmonqulova N., Ergasheva D. Kognitiv psixologiya asoslari. - Toshkent: Innovatsiya - Ziyo, 2021. 4. Tolipova S. Pedagogik va yosh psixologiyasi. - Toshkent: Tafakkur qanoti, 2020. 5. Ashurov A.A. Psixologiya nazariyalari va yo‘nalishlari. - Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2017. 6. G‘aniyev M. Ta’lim jarayonida diqqat va idrokning rivojlanishi. - Toshkent: Fan, 2016. 7. Abdullaeva M., Rasulova Sh. Psixologik jarayonlar rivoji. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2022. 8. Qodirov A. Kognitiv faoliyat va diqqat mexanizmlari. - Toshkent: Ma’naviyat, 2015. 9. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079.