INTELLEKT VA KREATIVLIKNING O'ZARO TA'SIRI

204 INTELLEKT VA KREATIVLIKNING O‘ZARO TA’SIRI Soporboyeva Asal Javlonbek qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich ta’lim fakulteti Boshlang‘gich ta’lim yo‘nalishi 1 - kurs talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17896789 Annotatsiya Ushbu ilmiy tadqiqot intellektual qobiliyatlar (IQ) va kreativlik salohiyati o‘rtasidagi kognitiv korrelyatsiyaning dinamikasini chuqur tahlil qilishga qaratilgan. Asosiy maqsad - ijodiy samaradorlikni namoyon etishda intellektning instrumental roli darajasini empirik asoslash hamda bu ikki tuzilmaning chiziqli bo‘lmagan o‘zaro ta’sirini nazariy jihatdan tasdiqlashdan iborat. Tadqiqotning asosiy maqsadi - “Bo‘sag‘a nazariyasi” (Threshold Theory) ning O‘zbekiston shaxslarida empirik isbotini topish orqali intellektning divergent fikrlash jarayonlariga ta’sir darajasini aniqlashdir. O‘tkazilgan psixodiagnostik tahlillar natijasida, IQ kritik bo‘sag‘adan past bo‘lgan guruhlarda intellekt va kreativlik o‘rtasida kuchli musbat bog‘liqlik kuzatilgan bo‘lsa, yuqori IQ li subyektlarda bog‘liqlik keskin zaiflashgan .Tadqiqot natijalari shaxsning professional kompetensiyasini oshirish hamda ta’lim tizimida intellektual va ijodiy salohiyatni integrativ rivojlantirishga oid optimal strategiyalarni ishlab chiqish uchun metodologik asos yaratadi. Kalit so‘zlar: aql - idrok, intellektual qobiliyatlar, kreativlik salohiyati, divergent fikrlash, bo‘sag'a nazariyasi (Threshold Theory), kognitiv omillar, kognitiv bo‘lmagan omillar, korrelyativ tahlil, professional kompetensiya. Annotation: This scientific study focuses on the in - depth analysis of the dynamics of cognitive correlation between intellectual abilities (IQ) and creative potential. The primary objective is to empirically substantiate the instrumental role of intelligence in the manifestation of creative performance and to theoretically confirm the non - linear interaction between these two constructs. A core aim of the research is to validate the “Threshold Theory” in a sample of individuals from Uzbekistan, thereby determining the level of influence of intelligence on divergent thinking processes. Psychodiagnostic analyses revealed a strong positive correlation between intelligence and creativity in groups where the IQ was below the critical threshold. Conversely, this correlation significantly weakened in subjects with high IQ. The research outcomes provide a methodological basis for developing optimal strategies to enhance professional competence and promote the integrative development of intellectual and creative potential within the educational system. Keywords: Intelligence, Intellectual abilities, Creative potential, Divergent thinking, Threshold Theory, Cognitive factors, Non - cognitive factors, Correlational analysis, Professional competence. KIRISH Intellekt - bu shaxsning yangi g‘oyalarni yaratishi, tafakkurning an’anaviy sxemasidan chetga chiqib, o‘ziga xos, original qarorlar qabul qilishga qodirligi. Mazkur atamaga ilk bora 1922 - yilda D.Simpson tafakkurning nostandart usuli, deb ta’rif bergan. Yangi tadqiqotlar, intellekt va 205 kreativlikning faqat aniq muammolarni hal qilishga doir bo‘lgan qobiliyatlar emas, balki ular murakkab ijodiy jarayonlar va miya faoliyatining ko‘plab tarmoqlari bilan bog‘liqligini ta’kidlamoqda. Masalan, ilgari divergent va konvergent fikrlashni alohida qaragan bo‘lsak, so‘nggi yillarda ular o‘zaro integratsiyalangan deb topildi. Bu esa ijodiy yondashuvning o‘zgaruvchan va moslashuvchan ekanligini ko‘rsatadi. Kreativlik - shaxsning yangi, oʻziga xos va qimmatli gʻoyalarni, muammolarga nostandart yechimlarni yaratishga qodirlik xususiyatidir. Bu atamaga ilk bor 1922 - yilda D. Simpson “tafakkurning nostandart usuli” deb taʼrif bergan. Kreativlikning asosi koʻpincha divergent (tarmoqlangan) fikrlash bilan bogʻliq boʻlib, bu bir muammoga koʻplab turli xil yechimlarni topa olish qobiliyatidir.Kreativlik toʻgʻridan - toʻgʻri intellektga asoslanadi. Intellekt yuqori ijodiy jarayonlarni amalga oshirish uchun zaruriy kognitiv resurs vazifasini oʻtaydi. Intellekt va kreativlik, garchi turli psixologik tuzilmalar deb hisoblansa - da, insonning muvaffaqiyatli faoliyati uchun bir - birini toʻldiruvchi uzviy bogʻliq qobiliyatlardir. Kreativ faoliyat faqat bu ikki jarayonning izchil almashinuvi orqali samarali boʻladi: avval divergent fikrlash orqali gʻoyalar yaratiladi, soʻngra konvergent fikrlash orqali ular saralanadi va baholanadi. Tadqiqotlarga koʻra (Chegaraviy Nazariya), intellektning past darajalari kreativlikning rivojlanishiga jiddiy toʻsiq boʻladi. Ammo, insonning intellekti maʼlum bir yuqori nuqtaga yetib borganidan soʻng (masalan, IQ 120), kreativlikni yanada oshirishda faqat intellektning oʻzi yetarli boʻlmay qoladi. Bu shuni anglatadiki, intellekt gʻoyalarni ishlab chiqarish uchun “kognitiv maydon”ni belgilab beradi. Maydon yetarlicha katta boʻlmasa, ijodkorlik uchun joy qolmaydi. Ammo, maydon yetarlicha katta boʻlsa, ijodkorlik endi intellekt darajasiga emas, balki shaxsiy motivatsiya, qiziqish va atrof - muhit kabi intellektual boʻlmagan omillarga bogʻliq boʻlib qoladi. Oʻz navbatida, kreativlik ham intellektning rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Ijodiy fikrlash yangi muammolarni hal qilishda yangicha strategiyalarni qoʻllashga undaydi. Bu esa bilimlarni yangi aloqalar orqali birlashtirish orqali aqliy tuzilmalarni kengaytiradi va intellektual moslashuvchanlikni oshiradi. Kreativlik - bu mavjud bilimni yangicha yigʻish va undan foydalanishga majburlovchi harakatlantiruvchi kuchdir. Zamonaviy kognitiv psixologiyada intellekt va kreativlik aloqasining muhim mexanizmi sifatida kognitiv vaqtinchalik boʻshashish tushunchasi oʻrganiladi. Odatda, yuqori intellektli shaxslar maʼlumotlarni tez filtrlaydi va faqat eng muhimlarini ongda saqlab qoladi (konvergent fikrlash). Kreativ shaxslar esa, baʼzi tadqiqotchilar fikriga koʻra, bu kognitiv filtrni vaqtincha susaytirishi mumkin. Bu susayish jarayoni miyaga koʻproq keraksiz yoki ahamiyatsiz koʻringan maʼlumotlar, assotsiatsiyalar va tashqi stimulni kirishiga imkon beradi. Aynan mana shu filtrlanmagan, keng maʼlumotlar toʻplami keyinchalik kutilmagan va yangi aloqalarni yaratish uchun xomashyo boʻlib xizmat qiladi. Intellekt bu kognitiv boʻshashishni nazorat ostida ushlab turishga xizmat qiladi, chunki nazoratsiz boʻshashish (masalan, psixozda kuzatilganidek) ijodkorlikka emas, balki tartibsizlikka olib keladi. Intellekt va kreativlikning oʻzaro aloqasi boʻyicha olib borilgan keng koʻlamli psixologik tadqiqotlar va kitobiy nazariyalar (jumladan, Chegaraviy Nazariya va Stenbergning modeliga koʻra) bu ikki qobiliyatning shaxs faoliyatida mustaqil emas, balki oʻzaro bir - birini taqozo etuvchi sinergik integratsiya holatida ekanligini tasdiqlaydi. XULOSA Intellekt va kreativlikni ikki alohida jarayon emas, balki insonning murakkab muammolarni hal qilish qobiliyatining ikki tomoni sifatida koʻrish kerak. Intellekt bizga muammoni hal 206 qilishning barcha mavjud usullarini bilishga imkon bersa, kreativlik bizga mavjud boʻlmagan yangi usullarni yaratishga undaydi. Shunday qilib, har qanday samarali yangilik yoki ixtiro etarli darajadagi intellektual salohiyat va yuqori darajadagi ijodiy moslashuvchanlikning uzviy birlashmasi natijasidir. Intellekt muammolarni hal qilish uchun zarur boʻlgan bilim, xotira va mantiqiy bazani (konvergent fikrlash) taʼminlasa, kreativlik bu bilimlarni yangi, oʻziga xos tarzda qayta tashkil etish (divergent fikrlash) mexanizmini beradi. Ilmiy tadqiqotlar, xususan, Chegaraviy Nazariya past intellekt kreativlikka toʻsiq ekanligini, ammo yuqori intellekt darajasidan keyin kreativlikning rivojlanishi shaxsiy motivatsiya va kognitiv uslubga bogʻliqligini koʻrsatadi. Zero, insoniyat taraqqiyoti uchun nafaqat aql - idrokning kuchi, balki bu aql - Idrokni yangilik yaratish yoʻlida erkin va nostandart qoʻllay olish qobiliyati ham hal qiluvchi ahamiyatga ega. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Guilford, J. P. (1967). The Nature of Human Intelligence. McGraw - Hill. 2. Sternberg, R. J. (1988). The Triarchic Mind: A New Theory of Human Intelligence. Viking Press. 3. Torrance, E. P. (1974). The Torrance Tests of Creative Thinking: Norms-Technical Manual. Personnel Press. 4. Eysenck, H. J. (1995). Genius: The Natural History of Creativity. Cambridge University Press 5. Simonton, D. K. (2003). Creativity: Cognitive, Personal, Developmental, and Social Aspects. American Psychologist. 6. Plucker, J. A., Beghetto, R. A., & Dow, G. T. (2004) 7. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079