IDROKNING NERV - FIZIOLOGIK ASOSLARI

213 IDROKNING NERV - FIZIOLOGIK ASOSLARI Xaitboyeva Muxlisa Quvondiq qizi Chirchiq davlat pedagogika universiteti Maktabgacha va Boshlang‘ich ta‘lim fakulteti talabasi [email protected] Chirchiq davlat pedagogika universiteti Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi Ilmiy rahbar: Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17896870 Annotatsiya Ushbu ish idrokning nerv - fiziologik asoslarini o‘rganadi. Idrok sezgi organlari va markaziy nerv tizimi faoliyati orqali tashqi va ichki muhitdagi ma’lumotlarni qabul qilish, qayta ishlash va anglash jarayonidir. Maqolada miyadagi kortikal va subkortikal sohalar, e’tibor mexanizmi, idrokning tezkorligi, moslashuvchanligi va integratsion xususiyatlari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot idrokning inson psixikasidagi markaziy rolini va ongli faoliyatni shakllantirishdagi ahamiyatini ta’kidlaydi. Kalit so‘zlar: idrok, nerv tizimi, retseptorlar, miya korteksi, sezgi organlari, e’tibor, neyron impulsi, fiziologik jarayon. Annotation: This paper explores the neurophysiological foundations of perception. Perception is defined as the process through which the human brain receives, interprets, and organizes sensory information from the external and internal environment. The study highlights the role of sensory receptors, neural pathways, and cortical and subcortical brain structures in processing stimuli. It also emphasizes the importance of attention, integration, and the adaptability of perceptual mechanisms. The findings underscore perception’s central role in human cognition and its significance in shaping conscious mental activity. Keywords: perception, nervous system, sensory receptors, neural pathways, cerebral cortex, attention, neural impulses, physiological processes. KIRISH Idrok insonning tashqi va ichki muhitdagi ob’ektlar, hodisalar va jarayonlarni anglash, tasavvur qilish, tanib olish va ong orqali qayta ishlash jarayonidir. Idrok insonning atrof-muhit bilan faol munosabatini tashkil etuvchi asosiy psixologik jarayonlardan biridir. Idrok jarayoni nafaqat sezgi organlari orqali kelayotgan ma’lumotlarga, balki ularni qayta ishlaydigan markaziy nerv tizimi funksiyalariga ham bog‘liq. Idrokning shakllanishi sezgi organlari - ko‘z, quloq, burun, til, teri va ularning retseptorlari faoliyatiga tayangan. Har bir retseptor turli stimullarni qabul qilib, nerv impulslari hosil qiladi. Masalan, ko‘z retseptorlari yorug‘lik va rangni sezadi, quloq tovush to‘lqinlarini qabul qiladi, burun hid molekulalarini sezadi, til ta’mni, teri esa teginish va og‘riqni idrok qiladi. Ushbu impulslar nerv tolalari orqali miyaga uzatiladi, u yerda ular korteks va boshqa miyaviy tuzilmalar tomonidan qayta ishlanadi. Miya korteksi idrokning markaziy nuqtasi hisoblanadi. Turli kortikal sohalar turli sezgi ma’lumotlarini qayta ishlashga mas’uldir. Masalan: Ko‘rish korteksi (occipital ) ko‘z retseptorlaridan keladigan yorug‘lik, rang va shakl ma’lumotlarini qayta ishlaydi. Eshitish korteksi tovush signallarini tahlil qiladi va ularni nutq, musiqa yoki atrof - muhit tovushi sifatida idrok qiladi. 214 Somatosensor korteks (parietal lob) teridan keladigan teginish, bosim, og‘riq va harorat signallarini idrok qiladi. Idrok jarayoni faqat sezgi organlari va miyaga bog‘liq bo‘lib qolmay, nerv tizimining murakkab tarmoqlari orqali boshqariladi. Masalan, subkortikal tuzilmalar (talamus, gipokampus, amigdala) sezgi ma’lumotlarini filtrlaydi, ularni muhim va muhim bo‘lmagan jihatlarini ajratadi, hamda xotira va hissiyotlar bilan integratsiyalashadi. Idrokning samarali ishlashi uchun e’tibor mexanizmi muhim ahamiyatga ega. E’tibor faqat tanlangan stimullarga yo‘naltiriladi, qolgan stimullar esa ongga cheklangan darajada yetadi. Bu jarayon insonni muhim ma’lumotlarga tezroq va aniqroq javob berishga tayyorlaydi. Idrokning nerv - fiziologik xususiyatlari quyidagilardan iborat: 1. Tezkorlik: Idrok jarayoni soniyalar ichida sodir bo‘ladi, bu insonni tezkor harakat qilishga imkon beradi. 2. Moslashuvchanlik: Yangi tajriba va ma’lumotlar asosida idrok doimiy o‘zgarib, yangilanadi. 3. Integratsiya: Turli sezgi ma’lumotlari birlashtirilib, bir butun tasvir hosil qilinadi. 4. Tahlil va sintez: Idrok ob’ektlarning individual xususiyatlarini ajratadi va ularni birlashtirib umumiy tushunchaga olib keladi. 5. Hissiyot va xotira bilan bog‘liqlik: Idrok jarayoni hissiyotlar va xotira bilan uzviy bog‘langan, bu esa insonning qaror qabul qilish va ongli faoliyatini yaxshilaydi. Nerv - fiziologik asoslar idrokni tadqiq etishda markaziy ahamiyatga ega. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, miyadagi neyron tarmoqlar, sinapslar faoliyati, neyrotransmitterlar darajasi va kortikal faoliyat darajasi idrokning sifatini va tezligini belgilaydi. Shu bilan birga, idrok jarayonida nevrologik kasalliklar, travmalar yoki stress holatlari sezgi ma’lumotlarini qayta ishlashga ta’sir qilishi mumkin. Idrokning nerv - fiziologik jarayonlari nafaqat sezgi organlaridan kelgan signallarni qabul qilish, balki ularni qayta ishlash, saralash va ongli obrazga aylantirish mexanizmlarini ham qamrab oladi. Talamus idrok jarayonida “axborot filtri” vazifasini bajarib, barcha sezgi ma’lumotlarini miyaga uzatishdan oldin tartiblaydi. Shu sababli talamus faoliyatidagi buzilishlar idrokning noto‘g‘ri shakllanishiga, stimullarni chalkashtirishga yoki sensor ma’lumotlarning oshirib yuborilishiga olib kelishi mumkin. Idrokning shakllanishida assotsiativ korteks ham muhim rol o‘ynaydi. Bu sohalar turli sezgi ma’lumotlarini birlashtirib, murakkab obraz va tushunchalarni yaratadi. Masalan, odam bir ob’ektni ko‘ribgina qolmay, uning shakli, rangi, tovushi yoki hidini ham umumlashtirib, yagona idrok birligi sifatida tanib oladi. Bu jarayon ko‘p bosqichli bo‘lib, neyronlar o‘rtasidagi millionlab bog‘lanishlar orqali amalga oshadi. Bundan tashqari, idrok jarayoni xotira bilan chambarchas bog‘liq. O‘tmishda olingan tajribalar miyada saqlangan bo‘lib, ular yangi stimullarni tezroq va aniqroq tanib olishga yordam beradi. Masalan, ilgari ko‘rilgan predmetni odam qayta uchratganda, miya uni avvalgi tajribalar bilan solishtiradi va tanish obraz sifatida qayta idrok qiladi. Bu jarayon gipokampus faoliyati bilan bog‘liq. Idrokning fiziologik asoslari shuni ko‘rsatadiki, inson miyasi passiv qabul qiluvchi emas, balki faol qayta ishlovchi tizimdir. Miya stimullarni nafaqat qabul qiladi, balki ularni talqin qiladi, muhimlarini ajratadi va ular asosida xulosa chiqaradi. Shu bois idrok insonning bilish faoliyatining eng murakkab va dinamik jarayonlaridan biridir. XULOSA 215 Umuman olganda, idrokning nerv - fiziologik asoslari insonning psixologik faoliyatining poydevorini tashkil qiladi. U kognitiv rivojlanish, xotira, e’tibor, diqqat, qaror qabul qilish va boshqa ongli faoliyatning samarali ishlashini ta’minlaydi. Idrok jarayoni insonga atro - muhitni to‘liq anglash, yangi vaziyatlarga moslashish va murakkab muammolarni hal qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, idrok jarayonining to‘g‘ri ishlashi insonning muhitga moslashuvchanligini oshirib, muammolarni tez va samarali hal qilishga yordam beradi. Idrok mexanizmlaridagi har qanday buzilishlar insonning kundalik faoliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin, bu esa nerv tizimining sog‘lom bo‘lishi qanchalik muhimligini ko‘rsatadi. Zamonaviy neyrofiziologik tadqiqotlar idrokning yanada chuqur mexanizmlarini ochib bermoqda va kelgusida bu bilimlar psixologik hamda klinik amaliyotda keng qo‘llanilishi kutilmoqda. Idrokning nerv - fiziologik asoslarini chuqur o‘rganish inson psixikasini to‘liq tushunishning muhim sharti hisoblanadi. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Atkinson, R. L., & Hilgard, E. R. Introduction to Psychology. New York: Harcourt Brace, 2014. 2. Kandel, E. R., Schwartz, J. H., & Jessell, T. M. Principles of Neural Science. McGraw-Hill, 2013. 3. Goldstein, E. B. Sensation and Perception. Cengage Learning, 2017. 4. Carlson, N. R. Physiology of Behavior. Pearson Education, 2016. 5. Purves, D., et al. Neuroscience. Sinauer Associates, 2018. 6. Passer, M., & Smith, R. Psychology: The Science of Mind and Behavior. McGraw - Hill, 2015. 7. Feldman, R. S. Understanding Psychology. McGraw - Hill, 2019. 8. Bear, M. F., Connors, B. W., & Paradiso, M. A. Neuroscience: Exploring the Brain. Lippincott Williams. & Wilkins, 2023 9. Ozodqulov Olimjon Bahodir o‘g‘li. (2024). Rahbar va xodim munosabatlarining boshqaruv jarayonidagi psixologik xususiyatlari. Образование наука и инновационные идеи в мире, 41(1), 110 - 113. Retrieved from https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/12079