YASHIL IQTISODIYOT STRATEGIYASI DOIRASIDA QURILISHNING HOZIRGI HOLATI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 226 YASHIL IQTISODIYOT STRATEGIYASI DOIRASIDA QURILISHNING HOZIRGI HOLATI Yesim Tanrivermis Prof. Ankara Universiteti. Komilova Mukammal Shavkatovna Samarqand davlat arxitektura qurilish universiteti. https://doi.org/10.5281/zenodo.17899717 Annotatsiya. Maqolada yashil iqtisodiyot strategiyasi doirasida qurilishning hozirgi holati tahlil qilinadi. Energiya samaradorligi, ekologik materiallar, barqaror dizayn va suv resurslarini tejash kabi yashil qurilish texnologiyalari ko‘rib chiqiladi. Global va mahalliy tendensiyalar, muammolar va istiqbollar tahlil qilinib, O‘zbekistonda yashil qurilishning rivojlanish imkoniyatlari ko‘rsatildi. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, yashil qurilish, barqaror rivojlanish, energiya samaradorligi, ekologik materiallar. Аннотация. В статье анализируется текущее состояние строительства в рамках стратегии «зелёной экономики». Рассматриваются технологии «зелёного» строительства, такие как энергоэффективность, экологические материалы, устойчивое проектирование и экономия водных ресурсов. Проанализированы глобальные и местные тенденции, проблемы и перспективы, а также возможности развития «зелёного» строительства в Узбекистане. Ключевые слова: зелёная экономика, зелёное строительство, устойчивое развитие, энергоэффективность, экологические материалы. Abstract. The article analyzes the current state of construction within the framework of the green economy strategy. Green construction technologies such as energy efficiency, eco-friendly materials, sustainable design, and water conservation are discussed. Global and local trends, challenges, and prospects are analyzed, highlighting the opportunities for green construction development in Uzbekistan. Keywords: green economy, green construction, sustainable development, energy efficiency, eco-friendly materials. Kirish. Bugungi kunda barqaror rivojlanish, ekologik xavfsizlik va iqlim o‘zgarishlari masalalari global siyosat va iqtisodiy strategiyalarning markazida turibdi. Yashil iqtisodiyot (green economy) tushunchasi iqtisodiy o‘sish va rivojlanishni tabiat resurslarini tejagan holda, atrof-muhitga minimal ta’sir bilan amalga oshirishni maqsad qiladi. Qurilish sanoati esa energiya va resurs sarfi, chiqindilar hajmi bo‘yicha katta ekologik yukga ega bo‘lgani uchun, yashil iqtisodiyot strategiyasi doirasida ayniqsa e’tiborni talab etadi. Binolarni loyihalashtirishdan tortib foydalanish va ekspluatatsiya qilishgacha bo‘lgan jarayonlarda energiya, suv va xom-resurslar sarfi, chiqindilar hosil bo‘lishi kabi mahalliy va global muammolar mavjud. Shu bois, qurilishda “yashil” yondashuvlarni joriy etish nafaqat ekologik balki iqtisodiy manfaatlarni ham keltiradi. An’anaviy qurilish jarayonida quyidagi asosiy ekologik muammolar uchraydi: ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 227  Qurilish materiallarini ishlab chiqarish (masalan, sement, g‘isht, metall konstruksiyalar) katta energiya va xom-resurs (qum, shag‘al, yog‘och, suv) sarfini talab qiladi.  Qurilish jarayonida va binolar foydalanishda energiya sarfi — isitish, sovutish, shamollatish tizimlari orqali — yuqori bo‘lishi mumkin.  Qurilish chiqindilari (qoldiq beton, metall, yog‘och, plastik) va binolar ekspluatatsiya qilinishidan keyin chiqindilarni boshqarish muammosi mavjud.  Binolar foydalanishda karbonat angidrid (CO₂) va boshqa issiqxona gazlari chiqishini tartibga solmaydi, bu global iqlim maqsadlariga mos kelmaydi. Shu sababli, qurilish sohasining yashil rivojlanishi — ya’ni energiya samaradorligi yuqori, resurslarni tejaydigan, chiqindilarni kamaytiradigan binolarni qurish muhim jihatga aylanmoqda. Yashil qurilish sohasida bir qator texnologiyalar va yondashuvlar bugungi kunda keng tarqalmoqda:  Energiya tejamkor binolar: Zamonaviy izolatsiya materiallari, energiya samarali isitish-sovutish tizimlari, quyosh panellari yoki boshqa qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish orqali energiya sarfini sezilarli darajada kamaytirish mumkin.  Qayta ishlangan va ekologik materiallar: Masalan, qayta ishlangan beton, recykl metall, yog‘och chiqindilaridan tayyorlangan materiallar. Bu tabiiy resurslarga bo‘lgan bosimni kamaytiradi.  Barqaror dizayn va loyihalash: Bino joylashuvi, tabiiy yorug‘likdan foydalanish, shamol va suv oqimi inobatga olingan dizayn orqali operatsiya xarajatlarini pasaytirish mumkin. Shuningdek, yong‘in xavfsizligi, salomatlik, ichki havo sifati ham ushbu yondashuvga kiradi.  Suv resurslarini tejash va boshqarish: Yomg‘ir suvi yig‘ish va undan foydalanish, suvni qayta ishlash tizimlari, suv iste’molini optimallashtirish qurilishda muhim omilga aylanmoqda. Bu yechimlar qurilish jarayonida ekologik izni kamaytirishga yordam beradi va binolarni uzoq muddatda iqtisodiy jihatdan ham samarali qiladi. Quyida jahon bo‘yicha yashil qurilish bilan bog‘liq statistik ma’lumotlar keltirilgan:  Jahon bozori: Green Building Market 2025-yilda taxminan USD 618.58 milliardga baholangan va 2034-gacha USD 1,374-milliardga yaqinlashishi prognoz qilinmoqda, CAGR (yillik o‘sish sur’ati) ~9.29 % bo‘ladi.  Shu bilan birga, materiallar bozorida: Green Building Materials Market (qayta ishlanadigan, ekologik materiallar) 2023-yilda ~ USD 422.27 milliard bo‘lgan va 2030-yilgacha USD 951.15 milliardga yetishi bashorat qilinmoqda (CAGR ~ 12.3 %)  Bir boshqa manba bo‘yicha, yashil binolar bozorining 2025-yilgi o‘lchami ~ USD 0.65 trillion (650 milliard) va 2030-yilga ~ USD 1.09 trillionga yetishi taxmin qilingan.  Yashil qurilish bozorining asosiy omillari: energiya samaradorligi, iqtisodiy tejash-foyda, ekologik qonunchilik va sertifikatlash (masalan, LEED, BREEAM) tizimlarining kengayishi.  Geografik jihatdan: Evropa bozorda katta ulushga ega (taxminan 30-40 % atrofida), ammo Osiyo-Tinch okeani mintaqasi eng tez o‘sayotgan segment hisoblanadi. Bu raqamlar qurilish sohasida yashil yondashuvning iqtisodiy jihatdan muhimligini ko‘rsatadi — ya’ni nafaqat ekologik, balki biznes nuqtai nazaridan ham iqtisodiy imkoniyatlar mavjud. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 228 Mamlakatimiz uchun ham yashil qurilish yo‘nalishi tobora ahamiyat kasb etmoqda:  Toshkent shahrida “Green Building Forum” birinchi marta tashkil etildi, unda barqaror qurilish yondoshuvlari, energiya samaradorligi va ekologik loyihalar muhokama qilindi.  2025-yilda International Finance Corporation (IFC) va Association of Young Architects of Uzbekistan hamkorligida Milliy yashil bino dizayni tanlovi e’lon qilindi, bu mamlakatda yashil arxitektura va qurilish me’yorlarini rivojlantirishga qaratilgan muhim qadamdir.  Bu tadbirlar O‘zbekistonda energiya samaradorligi, ekologik barqarorlik va qurilish sohasida xalqaro standartlarni joriy etish tarafdori ekanligini ko‘rsatadi. Ushbu jihatlar mamlakatimizda yashil qurilish bo‘yicha siyosat va amaliyotning rivojlanayotganligini bildiradi, lekin hali to‘liq faollashmagan ko‘plab imkoniyatlar mavjud. Yashil qurilish bo‘yicha rivojlanishda bir qator to‘siqlar ham mavjud:  Dastlabki investitsiya xarajatlari yuqoriligi: Tejamkor va ekologik materiallar, zamonaviy texnologiyalar an’anaviyga nisbatan ko‘proq xarajat talab qilishi mumkin. Masalan, global tahlillarda quruvchi kompaniyalar 41 % holatda (“high upfront costs”) bu to‘siqni eslatgan.  Mutaxassislar, kadrlar yetishmasligi: Yashil qurilish standartlari, ekologik materiallar bilan ishlash, energiya samarador tizimlarni loyihalash — bularni amalga oshira oladigan tajribali mutaxassislar yetishmaydi.  Qonunchilik va rag‘batlarning cheklanishi: Ko‘plab mamlakatlarda soliq imtiyozlari, subsidiyalar, yashil sertifikatlash tizimlari hali to‘liq joriy emas. Bu esa investorlarni va quruvchi tashkilotlarni yashil qurilishga jalb qilishda sekinlikka olib keladi.  Mahalliy infratuzilma va resurslar yetarli emasligi: Masalan, ekologik sertifikatlangan materiallar yoki qurilish komponentlari mahalliy ravishda ishlab chiqarilmagan bo‘lishi mumkin, bu esa import xarajatlarini oshiradi.  Texnologik o‘zgarish tezligi va qabul qilinishi: Yashil qurilish bilan bog‘liq innovatsiyalar tez rivojlanmoqda, lekin qurilish sektori odatda konservativ bo‘lib, yangicha texnologiyalarni qabul qilishda cho‘zilish yuzaga keladi. Yashil qurilish sohasida istiqbollar ijobiy:  Qurilish materiallari bozorining katta o‘sish imkoniyatlari mavjud: masalan, 2025–2030 yillarda materiallar bozorining CAGR ~8-12 % oralig‘ida bo‘lishi taxmin qilinmoqda.  Yashil binolar bozori ham o‘sishni davom ettiradi; yaqin 5–10 yil ichida ushbu segment binolar qurilishining katta qismini tashkil etishi mumkin.  Mamlakatimizda, xususan O‘zbekistonda, yashil qurilish bo‘yicha siyosat, tanlovlar va forumlar orqali anglash oshmoqda — bu istiqbolda katta imkoniyatlar demakdir.  Yashil qurilish orqali faqat ekologik foyda emas, balki uzoq muddatda operatsion xarajatlarni qisqartirish, binolar qiymatini oshirish, foydalanuvchilar salomatligi va qulaylik darajasini yuqorilash kabi iqtisodiy foydalar ham olinishi mumkin. Xulosa. “Yashil iqtisodiyot” strategiyasi qurilish sohasida barqaror rivojlanishni ta’minlashda muhim rol o‘ynamoqda. Global va mahalliy darajada qurilish sanoati qayta shakllanmoqda: energiya tejamkor binolar, ekologik materiallar, dizayn va qurilish jarayonlarida yashil yondashuvlar kengaymoqda. Statistik ma’lumotlar bu tendensiyaning iqtisodiy jihatdan ham o‘sib borayotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, mamlakatimiz ham yashil qurilish yo‘nalishida qadam tashlamoqda. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / SPECIAL ISSUE/ UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 229 Biroq, ushbu strategiyani to‘liq amalga oshirish uchun dastlabki investitsiyalar, mutaxassislar tayyorlash, mahalliy material bazasini rivojlantirish, qonunchilik va rag‘batlantirishning mustahkam bo‘lishi talab etiladi. Kelajakda yashil qurilish nafaqat atrof-muhitni himoya qiladi, balki iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ham barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Foydalangan adabiyotlar ro’yxati 1. Gu, J., Guo, F., Peng, X., & Wang, B. (2023). Green and Sustainable Construction Industry: A Systematic Literature Review of the Contractor’s Green Construction Capability. Buildings, 13(2), 470. DOI:10.3390/buildings13020470. 2. Lu, Y., Zhang, Y., Huang, Z., Cheng, B., Wang, C., Sun, Y., & Zhang, H. (2025). A Literature Review of Sustainable Building Research: Bibliometric Analysis from 2015– 2025. Buildings, 15(19), 3609. DOI:10.3390/buildings15193609. 3. Kristinayanti, W., Zaika, Y., Devia, Y. P., Solimun, ., & Wibowo, M. A. (2024). Green Construction and Local Wisdom Integration for Sustainability: A Systematic Literature Review. Civil Engineering Journal, 10(11). DOI:10.28991/ CEJ-2024-010-11-020. 4. Ariunaa, K., & Al-Jame, F. (2024). Green Construction Technologies: A Comprehensive Review of Sustainable Building Materials, Energy-Efficient Design Strategies, and Lifecycle Assessment Frameworks. Innovative Reviews in Engineering and Science. DOI:10.31838/INES/03.01.16. 5. Rafiyeva, Z. (2025). Green Technologies in Construction and How Eco-Building Helps Fight Climate Change in Uzbekistan. Gospodarka i Innowacje, 60. 6. Yembergenova, A. A. (2025). Adoption of green economy mechanisms in the process of diversification of construction enterprises. Yashil Iqtisodiyot va Taraqqiyot. DOI:10.5281/zenodo.15653723. 7. Rustamov, Z. Kh. (2025). Priority Aspects of Developing the Green Economy in Uzbekistan. Economic Horizons: Journal of Business, Economics, and Finance, 1(4), 34-42. 8. Suyunov, D. K., & Alimov, B. B. (2023). Green Economy and Ways of its Development in Uzbekistan. Eurasian Research Bulletin, 24, 7-15. 9. Rakhmonov, B. S. (2024). Securing Sustainable Development through Green Economy in Uzbekistan. Pedagogical Cluster-Journal of Pedagogical Developments, 2(6), 92-99. 10. Gupta, N. (2015). Green Building Materials for Sustainable Construction. International Journal for Research Publication and Seminar, 6(7)