XVI-XVII ASRLARDA XIVA-BUXORO MUNOSABATLARINING KESKINLASHUVI

PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) XVI-XVII ASRLARDA XIVA-BUXORO MUNOSABATLARINING KESKINLASHUVI Andijon davlat pedagogika instituti jtimoiy gumanitar va amaliy fanlar fakulteti Tarix yoʻnalishi 201-guruh talabasi Arobiddinova Xurshidaxon jtimoiy gumanitar va amaliy fanlar fakulteti o‘qituvchisi Tursunova Gulnoza Annotatsiya: Mazkur maqolada XVI–XVII asrlarda Xiva xonligi va Buxoro xonligi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning keskinlashuviga sabab bo‘lgan siyosiy, iqtisodiy, harbiy va geostrategik omillar keng tahlil qilinadi. Shuningdek, ikki davlatning hududiy da’volari, sulolaviy ziddiyatlar, savdo yo‘llari ustidagi raqobat, qabila ittifoqlarining harakatlari, tashqi omillar ta’siri ham tarixshunoslik manbalari asosida qayta baholanadi. Maqola mavzu bo‘yicha mavjud tarixshunoslik yondashuvlarini solishtiradi va yangi ilmiy qarashlarni taklif etadi. Kalit so‘zlar: Xiva xonligi, Buxoro xonligi, XVI asr, XVII asr, siyosiy munosabatlar, davlatlararo ziddiyatlar, Amudaryo vohasi, hududiy kurash, Arabshohiylar, Shayboniylar, Ashtarxoniylar, savdo yo‘llari, karvon yo‘llari, harbiy to‘qnashuvlar, diplomatiya, qabila siyosati, tarixshunoslik, Markaziy Osiyo tarixi. XVI–XVII asrlar Markaziy Osiyoda siyosiy jarayonlar, davlatlararo munosabatlar va harbiy to‘qnashuvlarning keskin avj olgan davri bo‘ldi. Ayniqsa Xiva xonligi va Buxoro xonligi o‘rtasidagi ziddiyatlar mintaqaning siyosiy xaritasida chuqur iz qoldirdi. Ushbu ikki yirik davlatning kurashi nafaqat hududiy ustunlik, balki iqtisodiy manfaatlar, savdo yo‘llariga egalik, qabila siyosati va diplomatik pozitsiyalar bilan bog‘liq edi. Xonliklar o‘rtasidagi raqobatning ildizlari ko‘p asrlarga borib taqalsa-da, aynan XVI– XVII asrlar bu jarayonning eng keskin bosqichi hisoblanadi. Bu davrda PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) Buxoro xonligida shayboniylar, keyinchalik ashtarxoniylar sulolasi hukmronlik qilar edi. Xiva xonligida esa Arabshohiylar sulolasi siyosiy jarayonlarda yetakchi kuch sifatida maydonga chiqdi. Maqola ushbu murakkab siyosiy munosabatlarni izchil va ilmiy asosda, tarixiy manbalar hamda zamonaviy tadqiqotlar yoritgan faktlar asosida tahlil qiladi. XVI asr boshidan boshlab Temuriylar davlatining inqirozi natijasida O‘rta Osiyoda siyosiy bo‘shliq yuzaga keldi. Bu vaziyatda shayboniy o‘zbeklar siyosiy maydonning asosiy kuchiga aylandi. Buxoro xonligi aynan shayboniy hukmdorlar tomonidan Markaziy Osiyoning yirik siyosiy markaziga aylantirildi. XVII asr boshlarida sulola almashinuvi yuz berib, hukmronlik Ashtarxoniylarga o‘tdi. Bu jarayon ichki siyosiy beqarorlikni kuchaytirgan bo‘lsa-da, davlat tashqi siyosatda o‘z mavqeini saqlab qolishga harakat qildi. XVI asrning ikkinchi yarmidan boshlab Xorazmda Arabshohiylar sulolasi hokimiyatni mustahkamladi. Arab Muhammadxon, Avanesh, Abulg‘ozi Bahodirxon kabi hukmdorlar turli davrlarda xonlikni siyosiy va harbiy jihatdan kuchaytirishga erishdilar. Xiva xonligining mustahkamlanishi Buxoro xonligi uchun jiddiy geosiyosiy raqobatning kuchayishiga sabab bo‘ldi. Xonliklar o‘rtasidagi asosiy ziddiyatlar Amudaryo bo‘ylari, Qorako‘l, Vardonze, Yakkatut, Janubiy Xorazm vohalariga egalik masalasida vujudga kelgan. Bu hududlar: - sug‘oriladigan yerlar - savdo yo‘llariga yaqinlik - harbiy-strategik ahamiyat kabi xususiyatlari bilan ikki davlat uchun juda qimmat edi. Hududiy da’volar XVI–XVII asr davomida deyarli uzluksiz harbiy to‘qnashuvlarga sabab bo‘ldi. Buxoro xonligi Qorag‘ozi, Urganch, Xiva orqali o‘tgan PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) karvon yo‘llarini nazorat qilishga intilgan. Xiva esa Amudaryo quyi oqimidagi savdo yo‘llarini o‘z nazorati ostida saqlashga harakat qilgan. Savdo ustidan nazorat boj yig‘ish orqali daromad olish, xalqaro savdo oqimlarini tartibga solish, harbiy-strategik ustunlikka imkon bergan. Shu sababli tomonlar o‘rtasidagi raqobat iqtisodiy tusdan siyosiy tusga o‘tib ketgan. Xiva va Buxoro davlatlarida turli qabila ittifoqlari siyosiy jarayonlarga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Qang‘li, qo‘ng‘irot, mang‘it, qipchoq, turkman guruhlarining harakati ko‘pincha davlatlararo munosabatlarga bevosita aralashib, mojarolarni yanada murakkablashtirgan. Buxoro xonlari ayrim Xorazm qabilalarini o‘z tomoniga og‘dirishga harakat qilar edi. Xivalik hukmdorlar esa Buxorodagi ichki qarama-qarshiliklardan foydalanishga urinar edi. Shayboniylar va Arabshohiylar sulolalari o‘rtasidagi raqobat mavqeni ko‘rsatish, legitimlikni mustahkamlash va siyosiy nufuzni oshirish bilan bog‘liq edi. Xonliklar o‘zini Movarounnahrning asosiy siyosiy markazi sifatida ko‘rsatishga intilgan. Bu esa diplomatiya o‘rniga ko‘pincha harbiy kuch ishlatilishiga olib kelgan. Shayboniy hukmdor Boqi Muhammad va Vali Muhammad davrida Buxoro xonligi Xorazm ustidan nazoratni tiklashga urindi. Ularning yurishlari qisqa muddatli bo‘lib, hududiy ustunlikni qo‘lga kiritish imkonini berolmadi. XVII asrda Buxoroda Ashtarxoniylar sulolasi taxtga kelishi bilan ichki nizolar yuzaga chiqdi. Xiva xonlari bu vaziyatdan foydalangan holda Qorako‘l, Vardonze, Amudaryo bo‘ylari hududlariga da’vo qila boshladilar. Ko‘plab tarixiy manbalarda 1620–1640 yillar orasida ikki davlat o‘rtasida kamida 6–7 ta yirik to‘qnashuv qayd etilgan. Xonliklar o‘rtasidagi munosabatlar doim ham faqat janglar bilan cheklanmagan. Tinch davrlarda: - savdo elchilari almashinishi PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) - chegara shartnomalari - asirlarni qaytarish bo‘yicha bitimlar - Amudaryo suvini taqsimlash kelishuvlari amal qilgan. Bu diplomatik jarayonlar ziddiyatlarning vaqtincha susayishiga sabab bo‘lgan. Ko‘plab tarixiy manbalarga ko‘ra, sulh shartnomalari uzoq davom etmagan. Sababi chegaralarning aniq belgilanmaganligi, qabila guruhlarining avtonom siyosati, iqtisodiy bosimlar, yangi hukmdorlarning siyosiy ambitsiyalari bo‘lgan. Natijada o‘zaro ishonchning yo‘qligi davlatlararo tinchlikning beqaror bo‘lishiga olib kelgan. Ikki davlat o‘rtasidagi nizolar Markaziy Osiyoda markazlashgan davlatning shakllanmasligi, tashqi kuchlar ta’sirining kuchayishi, ichki iqtisodiy tizimning zaiflashishi kabi oqibatlarga olib keldi. Zamonaviy tarixshunoslikdagi yangicha yondashuvlar hozirgi tadqiqotlarda mojaroning asosiy sabablari sifatida iqtisodiy manfaat, savdo ustunligi, geosiyosiy pozitsiyalar, qabila ittifoqlari ta’siri ko‘proq e’tirof etiladi. XVI–XVII asrlarda Xiva va Buxoro xonliklari o‘rtasidagi munosabatlarning keskinlashuvi Markaziy Osiyo tarixida chuqur iz qoldirgan jarayondir. Bu mojaroning ildizlari siyosiy, iqtisodiy, hududiy va sulolaviy omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ikki davlat o‘rtasidagi raqobat asosan: 1. Amudaryo vohasi uchun kurash 2. savdo yo‘llarini nazorat qilish istagi 3. ichki siyosiy ziddiyatlardan foydalanish 4. qabila siyosatining ta’siri natijasida kuchaygan. Ushbu to‘qnashuvlar mintaqaning siyosiy parokandaligiga, iqtisodiy tanazzulga va tashqi kuchlar aralashuvining kuchayishiga olib keldi. Mavzuning zamonaviy tarixshunoslikda qayta baholanishi Markaziy Osiyoda PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) o‘sha davrdagi siyosiy jarayonlarni chuqurroq tushunish imkonini bermoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Usmonov, Q. Xiva xonligi diplomatiyasi va siyosati (XVI–XVIII asrlar). – Toshkent: Akademnashr, 2021. 2. Ochildiev, R. Buxoro amirligi tashqi siyosati tarixidan (XVI–XVII asrlar). – Samarqand: SamDU nashri, 2018. 3. Matyakubov, B. “XVI–XVII asrlarda Xiva–Buxoro munosabatlarining manbashunosligi”. O‘zbekistonda tarix fanining yangi yondashuvlari, 2020. 4. Raxmonov, S. O‘zbek xonliklarining o‘zaro munosabatlari tarixining yangi talqinlari. – Buxoro: BDU nashri, 2020.