O'ZBEK XONLIKLARI IQTISODIY VA SIYOSIY TARIXINING TARIXSHUNOSLIK MASALALARI

PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) O‘ZBEK XONLIKLARI IQTISODIY VA SIYOSIY TARIXINING TARIXSHUNOSLIK MASALALARI Andijon davlat pedagogika instituti jtimoiy gumanitar va amaliy fanlar fakulteti Tarix yoʻnalishi 201-guruh talabasi Aliqulova Yulduzxon jtimoiy gumanitar va amaliy fanlar fakulteti o‘qituvchisi Tursunova Gulnoza Annotatsiya: Mazkur maqolada Oʻzbek xonliklari — Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarining iqtisodiy va siyosiy hayoti tarixshunoslik nuqtayi nazaridan tahlil qilinadi. Tarixiy manbalar, ularni tadqiq etish bosqichlari, mustaqillikdan keyingi yondashuvlar, g‘arb va mahalliy olimlarning qarashlari solishtiriladi. Xonliklar davridagi iqtisodiy munosabatlar, boshqaruv tizimi, xalqaro aloqalar va ijtimoiy qatlamlarning shakllanishi bo‘yicha ilmiy izlanishlardagi asosiy bahsli masalalar yoritilgan. Kalit so‘zlar: Oʻzbek xonliklari, Buxoro amirligi, Xiva xonligi, Qo‘qon xonligi, iqtisodiy tarix, siyosiy tarix, tarixshunoslik, manbashunoslik, savdo aloqalari, davlat boshqaruvi, soliq tizimi, xalqaro munosabatlar, Rossiya imperiyasi, mustamlakachilik, feodalizm, karvon yo‘llari, mahalliy manbalar, diplomatiya, ijtimoiy qatlamlar. O‘rta Osiyoda XV–XIX asrlarda shakllangan Oʻzbek xonliklari – Buxoro amirligi, Xiva xonligi va Qo‘qon xonligi – mintaqa siyosiy tarixining muhim bosqichini tashkil etadi. Ushbu xonliklar Markaziy Osiyo iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy rivojida ulkan iz qoldirgan. Ularning davlat boshqaruvi, iqtisodiy tizimi, diplomatik aloqalari va madaniy-milliy hayoti turli tarixshunoslik maktablari tomonidan turlicha talqin qilingan. Tarixshunoslikda bu davrni tadqiq qilish XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab faol PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) rivojlangan bo‘lsa-da, mustaqillikdan keyingi O‘zbekiston tarixiy maktabi mazkur jarayonga yangi ilmiy yondashuvlar, manbaviy asos va xolislik ruhini olib kirdi. Maqolada aynan shu jarayonlarning ilmiy tahlili amalga oshiriladi. Rus imperiyasi davridagi tadqiqotlarda XIX asrning ikkinchi yarmida rus harbiylari, sharqshunoslari va ma’murlari tomonidan yaratilgan asarlar Oʻzbek xonliklari haqida dastlabki tizimli ma’lumotlarni taqdim etdi. V. Velyaminov-Zernov, A. Kun, P. Pashino, N. Xanikov, D. Logofet kabi tadqiqotchilarning asarlari xonliklarning siyosiy tuzilishi, aholisi, iqtisodiy hayoti va etnografiyasiga oid muhim ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Biroq bu manbalarning aksariyati mustamlakachilik siyosati ta’sirida yaratilgan bo‘lib, xonliklar siyosiy hayotini “orqada qolgan”, “mustamlakaga muhtoj hudud” sifatida ko‘rsatish tendensiyasiga ega. Shuning uchun ularga tanqidiy munosabat tarixshunoslik tahlilining muhim talabidir. Sovet davri tarixshunosligida o‘zbek xonliklari iqtisodiy-siyosiy tuzumiga marksistik sinfiy yondashuv asosida qaraldi. Xonliklar feodal tuzumning namoyondasi sifatida baholandi, iqtisodiy munosabatlar esa sinfiy ziddiyatlar prizmasida tahlil qilindi. Biroq sovet tarixchilari – B. Ahmedov, A. Muminov, S. Ayniy, P. Ivanov, V. Lunin – tomonidan qimmatli manbalar o‘rganildi, hujjatlar to‘plamlari nashr etildi va ilmiy tadqiqotlar yaratildi. Bu davrning ijobiy tomoni – manbashunoslikning rivojlanishi, salbiy tomoni – ideologik bosimlar va xolislik yetishmasligi bo‘ldi. Mustaqillik davri tarixshunosligi 1991-yildan keyin O‘zbek xonliklari tarixiga ilmiy yondashuv tubdan o‘zgardi. Davlat mustaqilligi milliy tarixni qayta ko‘rib chiqish imkoniyatini berdi. Hozirgi tarixshunoslikda quyidagi xususiyatlar kuzatiladi: PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) - Manbalarni xolis baholash - Xonliklar tarixini milliy davlatchilik jarayonining davomi sifatida tadqiq etish - Tashqi siyosat va diplomatiyaga e’tiborni kuchaytirish - Ijtimoiy-iqtisodiy tizimning ko‘p qatlamli tahlili Olimlar – R. Sabirov, A. Muhammadjonov, B. Valixo‘jayev, M. Is’hoqov, Sh. Vohidov va boshqalar tomonidan xonliklar tarixi bo‘yicha salmoqli ilmiy ishlar yaratildi. Iqtisodiy tizimning tarkibida o‘zbek xonliklarida iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, karvon savdosi va tashqi savdo, boj va soliq tizimi, turli tarixshunoslik maktablari ushbu iqtisodiy tizimga turlicha baho bergan. Xonliklar Buyuk Ipak yo‘li an’analari asosida Rossiya, Xitoy, Afg‘oniston, Hindiston va Eron bilan savdo olib borgan. Tarixshunoslikda XVIII–XIX asrlarda O‘rta Osiyo – Rossiya savdo aloqalarining jadal rivojlanishi alohida ta’kidlanadi. Buxoro amirligining Rossiyaga eksporti asosan paxta, jun, charm, ipak, qimmatbaho buyumlar bo‘lgan. Tarixchilar mazkur savdo aloqalarining mintaqa iqtisodiyotiga katta ta’sir ko‘rsatganini qayd etadi. Manbalarda soliqlar quyidagilarga bo‘lingan: - xiroj — yer solig‘i - zakot - bojlar - hatmon — turli majburiy to‘lovlar - tano — harbiy xarajatlar uchun soliq Tarixshunoslikda soliq tizimi ko‘pincha iqtisodiy zulm sifatida talqin qilingan, ammo mustaqillikdan keyin bu tizimning davlatchilikni PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) moliyalashtirishdagi o‘rni kengroq yoritila boshlandi. O‘zbek xonliklari murakkab ierarxik tuzilishga ega bo‘lgan bular: 1. xon yoki amir — oliy hokimiyat 2. devon — boshqaruv organi 3. beklar, hokimlar — hududiy boshqaruv vakillari 4. qo‘shin boshliqlari — lashkar tuzumi rahbarlari Tarixshunoslikning muhim mavzularidan biri — ichki siyosiy nizolar masalasidir. Aksariyat olimlar xonliklar inqirozini quyidagilar bilan bog‘laydi. Feodal parokandalik, sulolaviy kurashlar, qabila boshliqlarining siyosiy ta’siri, markaziy hokimiyatning zaiflashuvi. Sovet tarixshunosligi buni feodal tuzum inqirozi sifatida ko‘rgan bo‘lsa, mustaqillik davri olimlari siyosiy ziddiyatlarning murakkab tarixiy-mintaqaviy ildizlarini kengroq yoritmoqda. Tashqi siyosat tarixshunoslikning eng muhim jihatlaridan biri. Xonliklar quyidagi davlatlar bilan faol diplomatik aloqada bo‘lgan. Rossiya imperiyasi, Qajar Eroni, Xitoy imperiyasi, Afg‘on amirligi, Qo‘shni xonliklar. Tarixchilarning baholashicha, XIX asrda Rossiya bilan munosabatlar mintaqa siyosiy taqdirini belgilovchi omilga aylangan va xonliklarning mustaqilligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatgan. O‘zbek xonliklari iqtisodiy va siyosiy tarixining tarixshunosligi murakkab va ko‘p qirrali jarayondir. Rus mustamlakachiligi davri, sovet davri va mustaqillikdan keyingi yondashuvlar o‘rtasida sezilarli tafovut mavjud. Hozirgi zamon tarixshunosligi ushbu xonliklarni milliy davlatchiligimizning uzviy qismi, mintaqa siyosiy va iqtisodiy hayotining rivoj bosqichi sifatida baholaydi. Mavzu bo‘yicha olib borilayotgan izlanishlar davom etmoqda. Yangi hujjatlar, arxeologik materiallar va xorijiy arxivlar o‘rganilgani sayin O‘zbek xonliklarining tarixiy o‘rni yanada aniq va xolis yoritilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: PEDAGOGY JOURNAL http://bestarticle.fast-page.org/ ISSN: 7675-6548 (E) 1. Sodiqov A. O‘zbek xonliklarida davlat boshqaruvi va siyosiy tuzum. — Toshkent: Sharq, 2022. 2. Abdullayev D. Xiva xonligi ijtimoiy-iqtisodiy tarixi: yangi yondashuvlar. — Urganch: Ichan-qal’a, 2019. 3. Ruziev M. Qo‘qon xonligi diplomatiyasi va tashqi munosabatlari. — Farg‘ona: Nodirabegim, 2021. 4. Rasulov Q. Buxoro amirligida agrar munosabatlarning evolyutsiyasi. — Samarqand: SamDU nashriyoti, 2018. 5. Karimov B. Xonliklar davri iqtisodiy hayoti: tarixiy tahlil. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.